Văn hóa kinh doanh của người hoa ở chợ thủ tỉnh bình dương từ năm 1975 đến nay

được "văn hóa kinh doanh" mà trong nhiều năm qua cộng đồng người Hoa đã sát cánh cùng cộng đồng người Việt và các cộng đồng dân tộc khác xây dựng nên một Bình Dương nói chung, chợ Thủ Dầ

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu

và trích dẫn trong khóa luận là trung thực Mọi ý kiến, khái niệm có ý nghĩa mang tính chất gợi ý và mọi tham khảo khác không phải của người viết được trích dẫn và ghi rõ nguồn trong danh mục Tài liệu tham khảo của khóa luận

\

Bình Dương, ngày tháng năm 2014

Tác giả

Vũ Thị Thu Trang

em trong quá trình hoàn thành khóa luận

Em xin chân thành cảm ơn UBND phường Phú Cường, Ban quản lý chợ Thủ Dầu Một đã tạo điều kiện cho em đi điền dã, thu thập thông tin thực tế tại chợ

Em xin gửi lời cảm ơn đến sự giúp đỡ nhiệt tình của các ông, các cô, các anh chị là người Hoa tại chợ Thủ Dầu Một đã dành chút ít thời gian để em

có được những tài liệu thực tế quý báu hoàn thành khóa luận như: anh Trương Hồng Tuấn, Nguyễn Ngọc Đức, cô Lợi Muội, chị Lương Ngọc Lan

Em xin cảm ơn Ban giám hiệu trường Đại học Thủ Dầu Một, Ban chủ nhiệm Khoa sử đã tạo mọi điều kiện cho em được học tập, nghiên cứu tại trường

và đặc biệt là đã tổ chức cho em được bảo vệ khóa luận tốt nghiệp

Cuối cùng Em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến cha mẹ người đã nuôi dưỡng, dạy dỗ em khôn lớn và luôn ở bên ủng hộ, chia sẻ, động viên khi em gặp khó khăn giúp em có nghị lực để hoàn thành khóa luận

Trân trọng!

MỤC LỤC

Trang

DẪN LUẬN 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

4 Nguồn tư liệu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 7

6 Đóng góp của đề tài 8

7 Bố cục 8

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ CỘNG ĐỒNG NGƯỜI HOA Ở CHỢ THỦ DẦU MỘT 9

1.1 Đôi nét về người Hoa ở Bình Dương 9

1.2 Đôi nét về những hộ kinh doanh và hoạt động kinh tế của người Hoa ở chợ Thủ Dầu Một 15

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 20

Chương 2 VĂN HÓA KINH DOANH CỦA NGƯỜI HOA Ở BÌNH DƯƠNG 21

2.1 Vấn đề về xã hội 21

2.1.1 Mạng lưới xã hội trong việc kinh doanh: Tính cha truyền con nối củng cố qua nhiều thế hệ, tính cộng đồng, liên kết trong kinh doanh 21

2.2 Vấn đề về văn hóa 25

2.2.1 Đức tính cần cù, kiên trì, tiết kiệm, thông minh, nhạy bén, tận tụy với công việc của người Hoa 25

2.2.2 Quan niệm về "chữ Tín” trong kinh doanh của người Hoa 34

2.2.3 Tính năng động, biết nắm cơ hội kinh doanh, chiều chuộng khách hàng trong buôn bán 42

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 48

KẾT LUẬN 49

TÀI LIỆU THAM KHẢO 53

PHỤ LỤC 1 DANH SÁCH CỘNG TÁC VIÊN 57

PHỤ LỤC 2 BIÊN BẢN PHỎNG VẤN 59

PHỤ LỤC 3 73

MỘT SỐ HÌNH ẢNH VỀ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NGƯỜI HOA TẠI CHỢ THỦ DẦU MỘT - BÌNH DƯƠNG 73

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

1 Nhật ký điền dã NKĐD

2 Phỏng vấn viên (tác giả) PVV

3 Người trả lời (người được phỏng vấn) NTL

5 Công ty trách nhiệm hữu hạn Cty TNHH

6 Ủy ban Nhân dân UBND

DẪN LUẬN

1 Lý do chọn đề tài

Người Hoa là tộc người thứ hai sau người Việt ở Bình Dương, người Hoa di

cư đến Việt Nam nói chung và Bình Dương nói riêng từ rất sớm Do nhiều lý do khác nhau về biến động chính trị, xã hội lẫn kinh tế làm cho người Hoa di cư sang Việt Nam khá đông Đối với người Hoa việc lựa chọn điểm đến do quá trình di cư là yếu tố rất quan trọng, điểm đến đó phải giàu tiềm năng, thuận lợi cho việc sinh sống, định cư lâu dài, đặc biệt là thuận tiện cho việc làm ăn buôn bán Vì vậy cũng như: Sài Gòn - Gia Định, Biên Hòa, Mỹ Tho, Thủ Dầu Một - Bình Dương cũng là nơi lý tưởng để họ an

cư lạc nghiệp là quê hương thứ hai gắn bó mật thiết với tên tuổi, cuộc sống, hoạt động kinh doanh của cộng đồng người Hoa

Người Hoa di cư vào vùng đất Bình Dương mang theo những nét văn hóa truyền thống, phong tục tập quán của quê nhà, quan trọng là họ vẫn giữ được bản sắc văn hóa của mình, chính điều đó làm nên điểm khác biệt giữa cộng đồng người Hoa với các cộng đồng tộc người khác ở Bình Dương Họ vốn là những người giỏi kinh doanh, đức tính cần cù chịu khó, nhẫn nại, kiên trì học hỏi, tận tụy trong công việc, năng động, biết nắm cơ hội, tính cộng đồng cao, ngoài ra họ luôn trọng chữ "Tín" đó là

sự tin cậy lẫn nhau trong quan hệ làm ăn Nếu như trong lịch sử cộng đồng người Hoa

đã góp phần làm nên những đô thị lớn như: Hội An, Phố Hiến, Nông Nại Đại Phố… thì ngày nay, bên cạnh cộng đồng người Việt thì cộng đồng người Hoa ở Bình Dương cũng góp phần to lớn vào sự phát triển kinh tế của tỉnh Bình Dương

Người Hoa ở Bình Dương sinh sống chủ yếu bằng nghề kinh doanh, buôn bán,

họ không làm nghề nông Bằng sự thông minh, bản lĩnh riêng họ đã tạo nên một nét văn hóa riêng, khiến các cộng đồng dân tộc Việt Nam và các cộng đồng các dân tộc trên thế giới đều ngưỡng mộ, khâm phục và biết đến đó chính là "văn hóa kinh doanh" Chính nét văn hóa này là yếu tố làm nên sự thành công và phát triển của người Hoa trong cuộc sống cũng như trong hoạt động kinh doanh, buôn bán Chính sự tạo dựng

được "văn hóa kinh doanh" mà trong nhiều năm qua cộng đồng người Hoa đã sát cánh cùng cộng đồng người Việt và các cộng đồng dân tộc khác xây dựng nên một Bình Dương nói chung, chợ Thủ Dầu Một nói riêng trở thành vùng đất phát triển đông đúc, tấp nập và giàu mạnh Bình Dương trở thành quê hương thứ hai thân thiết, gắn bó với

họ không thể tách rời Ngày nay, trong quá trình toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc

tế gắn liền với nền kinh tế thị trường vấn đề văn hóa kinh doanh trở nên nổi trội Từ trong lịch sử đến ngày nay, người Hoa đã tạo dựng cho mình một nền tảng văn hóa kinh doanh vững chắc, đó chính là bí quyết kinh doanh tạo nên thành công của người

Hoa Chính vì những lý do trên đã thôi thúc tôi tìm hiểu "Văn hóa kinh doanh của

người Hoa ở chợ Thủ tỉnh Bình Dương từ năm 1975 đến nay" làm đề tài khóa luận

tốt nghiệp cho mình

2 Lịch sử nghiên cứu

Văn hóa kinh doanh của người Hoa là một đề tài lý thú nhưng thuộc lĩnh vực văn hóa và tương đối khó nên những công trình nghiên cứu sâu về lĩnh vực này chưa nhiều Hiện nay những công trình nghiên cứu có đề cấp đến văn hóa kinh doanh của người Hoa nói chung mà chúng tôi tiếp cận được như:

Châu Thị Hải (1989), Tìm hiểu sự hình thành các nhóm cộng đồng người Hoa

ở Việt Nam trong bối cảnh lịch sử Đông Nam Á Trong công trình này tác giả điểm qua

một số nét về văn hóa kinh doanh người Hoa trên phương diện: Sức mạnh đoàn kết và giữ nguyên tắc chữ tín, người Hoa đã phát huy vai trò xã hội, chính trị và khẳng định

vị trí kinh tế của họ trong quá trình hình thành và phát triển các thành phố thương mại

ở Việt Nam và các nước Đông Nam Á Người Hoa luôn mềm dẻo trong mọi tình huống, dễ dàng thích nghi với mọi chế độ chính sách, nhạy bén thích ứng với nhiều địa bàn cư trú Người Hoa luôn thích nghi với mọi môi trường sống khiến họ tồn tại và phát huy được vai trò và vị trí kinh tế của họ nhiều nơi trên thế giới [9]

Nguyễn Văn Huy (1993), Người Hoa tại Việt Nam Công trình nghiên cứu về

văn hóa kinh doanh người Hoa trên những phương diện: Họ luôn giữ gìn văn hóa truyền thống trong mọi hoàn cảnh Tính đoàn kết trong cộng đồng người Hoa, truyền

thống tương thân tương trợ lẫn nhau Đức tính tiết kiệm, giản dị, không thích khoe khoang tiền bạc Kinh doanh đối với người Hoa là một nghệ thuật, nghệ thuật trong việc bảo vệ bí mật nhà nghề và bảo tồn những bí quyết gia truyền Họ biết cách sử dụng đồng tiền, họ không để đồng tiền đứng yên Luôn năng động trong việc nắm vững nhu cầu hàng hóa của thị trường [11]

Cao Tự Thanh (1999), Thương nhân Trung Hoa họ là ai? Tác giả đề cập đến

Thủ thuật kinh doanh của thương nhân Trung Quốc như: Coi trọng đường xá, chọn điểm kinh doanh, thương nhân Trung Quốc chọn địa điểm buôn bán phải thuận lợi cho việc mua bán, tập trung đông dân cư, nơi có sản vật phong phú Thương nhân Trung Hoa quan niệm "người bỏ ta lấy, người lấy ta đưa" có nghĩa là một thương nhân thì phải giỏi việc quan sát thời cơ, nắm lấy cơ hội, "cướp lấy thời cơ như hổ vồ mồi, diều bắt gà" Thương nhân người Hoa biết dự đoán thị trường, săn tìm tin tức, họ đặc biệt chú ý tới sự thay đổi về tình hình cung cầu sắp tới hoặc nhất định sẽ xuất hiện, căn cứ vào dự báo ấy mà quyết định trước mắt phải mua bán những gì, tích trữ những gì để chuẩn bị lúc cần thiết sắp tới Quan niệm của thương nhân Trung Hoa là không dám bán đắt, lãi ít lời nhiều có nghĩa là món hàng nào đang có giá trị trên thị trường thì phải tung ra số lượng lớn để bán, bới vì sau lúc thật đắt sẽ xuất hiện tình hình mất giá, món hàng nào đang rẻ thì phải kịp mua vào, phải nâng niu quý báu nó, bởi vì sau lúc

rẻ tất nhiên sẽ xuất hiện tình hình lên giá Thương nhân Trung Hoa luôn gợi sự chú ý, làm vừa lòng khách hàng Đồng thời thương nhân Trung Hoa cũng đặc biệt coi trọng việc lấy nghĩa đãi người, thành tín dấy lợi, "chữ nghĩa" này chủ yếu là chỉ việc làm ăn

có đạo đức, lấy thủ thuật chính đáng, hợp pháp để kiếm tiền, quyết không thể lấy lợi quên nghĩa Bên cạnh đó thương nhân Trung Hoa cũng bày tỏ quan niệm là một thương nhân kinh doanh phải nghĩ điều người khác chưa làm, lấy cách thức kỳ lạ để thu thắng lợi, ra sức làm việc, cần kiệm làm đầu và phân công phù hợp, quản lý chặt chẽ [29]

Châu Thị Hải (2006), Người Hoa Việt Nam và Đông Nam Á: hình ảnh hôm qua

và vị thế hôm nay Trong công trình này tác giả nghiên cứu về: tên gọi, khái niệm và

quá trình hình thành các nhóm cộng đồng người Hoa nói chung và Đông Nam Á nói

riêng Qua đó cho thấy được tính liên kết, tính cộng đồng trong cuộc sống cũng như trong kinh doanh của người Hoa trong lịch sử và các mối quan hệ của người Hoa với cộng đồng cư dân bản địa Đặc biệt tác giả đề cập đến văn hóa kinh doanh của người Hoa Đông Nam Á trên những phương diện mạng lưới kinh doanh theo gia đình, dòng

họ tương đối khép kín, tính cộng đồng gắn kết cao Hệ thống giá trị truyền thống như là: cần cù, tiết kiệm, năng động trong mọi thời cuộc, chấp nhận rủi ro, mạo hiểm, tối

đa hóa lợi nhuận Hình thức tín dụng đặc thù tạo ra một lợi thế lớn cho người Hoa, chữ

"Tín" là hạt nhân của quá trình liên kết cộng đồng, giá trị truyền thống quý giá trong việc định hình những phẩm chất cá nhân trong từng nhà doanh nghiệp người Hoa Họ luôn coi tinh thần gia tộc, dòng họ và cộng đồng là tiêu chí đạo đức để phấn đấu đồng thời đây cũng chính là phương châm kinh doanh của họ và ý thức giữ gìn văn hóa truyền thống Từ công trình này, giúp tác giả đề tài định hình được nội hàm khái niệm người Hoa, văn hóa kinh doanh của người Hoa Đông Nam Á, sau đó tác giả đề tài có thể giới hạn trong phạm vi mình nghiên cứu[8]

Hồ Tiến Huân (2007), Bí quyết kinh doanh của doanh nhân Hoa Kiều đề cập

đến các yếu tố dẫn đến thành công - văn hóa kinh doanh của Hoa Thương như: doanh nhân người Hoa luôn tìm hiểu thị trường, thông thường họ nắm bắt một lượng lớn về khách hàng và đối thủ cạnh tranh, nghiên cứu kĩ càng về sở thích, phương thức hành

vi Doanh nhân người Hoa luôn tìm kiếm và nắm bắt cơ hội bằng cách họ không lao vào thị trường một cách mù quáng mà là chọn lựa một thị trường mang tính khu vực

và tương đối dễ thở để bắt đầu Doanh nhân người Hoa luôn xây dựng mối quan hệ ổn định với khách hàng Họ luôn quan niệm khách hàng là thượng đế, đối xử với khách hàng phải như người thân, bạn bè, xây dựng tình cảm, trước khi bán phải nhiệt tình phục vụ, phải khảo sát từ nhu cầu của khách hàng, như thế mới có thể có được khách hàng lâu dài Tiếp theo doanh nhân người Hoa quan niệm "mau chóng buông bỏ kế hoạch không thu lợi" có nghĩa là buông bỏ những kế hoạch cũ kĩ, không có lợi, có lúc những kế hoạch này là một bộ phận tố thành hữu cơ của chiến lược phát triển doanh nghiệp [10]

Chen, Jer Ming (2008), Khám phá bí mật kinh doanh của người Trung Quốc

Giúp tác giả đề tài nhận thức được sự khác nhau giữa thế giới kinh doanh phương Tây

và Trung Quốc, nguyên nhân dẫn đến sự thành công của người Hoa Ở phương Đông, mạng lưới gia đình được coi là sự sống còn đối với tầng lớp Hoa Thương nhưng trái lại ở Phương Tây do đặc điểm con cái rời khỏi sự lệ thuộc của cha mẹ từ rất sớm nên kinh tế hộ gia đình rất xa lạ với họ Khi nói đến bí quyết thành công - văn hóa kinh doanh của Hoa Thương Chen, Jen Ming đề cao việc kinh doanh liên hệ đến gia đình Doanh nghiệp gia đình đóng góp rất nhiều vào sự lớn mạnh kinh tế của cộng đồng người Hoa Với cách tổ chức mà gia đình là trung tâm các Hoa Thương không quá dựa dẫm vào các tổ chức bên ngoài như ngân hàng Hoa Thương với tính độc lập, tự túc là

bí quyết dẫn đến họ luôn linh hoạt, đàn hồi, ít bị tác động bởi những biến cố kinh tế và chính trị Chính đặc điểm này giúp họ thích nghi và thành công ở bất kỳ quốc gia nào

mà họ tới Ngoài ra, Chen, Jer Ming còn nhắc đến quan niệm về "chữ tín", quan niệm

"biết người ắt biết ta" và quan niệm "biến cạnh tranh thành cộng tác" của người Hoa cũng thể hiện trong hoạt động kinh doanh [18]

Huỳnh Ngọc Đáng (2012), Người Hoa ở Bình Dương đề cập đếnquá trình hình thành và phát triển các nhóm cộng động người Hoa ở Bình Dương Hoạt động kinh tế của người Hoa ở Bình Dương: kinh doanh buôn bán, các ngành nghề tiểu thủ công nghiệp tiêu biểu như: nghề làm gốm; làm thuốc Bắc; nghề làm bánh mì; nghề điêu khắc đá; nghề vẽ tranh trên kiếng; làm mì sợi; nghề làm chao; chế biến cà phê; nghề nhuộm, hoạt động thương mại dịch vụ Qua đó rút ra những đặc điểm kinh doanh của cộng đồng người Hoa là làm nghề gia truyền của gia đình mang tính cha truyền con nối Người Hoa ở Bình Dương chủ yếu kinh doanh manh tính cá thể, theo từng hộ gia đình, một số ít thì sản xuất hàng hóa Công trình cũng nêu ra những nguyên nhân thành công của người Hoa trong lĩnh vực thương mại dịch vụ hay chính là văn hóa kinh doanh của người Hoa như cần cù; chịu khó; tiết kiệm; tận tụy với công việc Tác giả phân tích chữ "Tín" trong kinh doanh của người Hoa thể hiện trong kinh doanh là giữ đúng lời hứa; cam kết giữa các đối tác; bảo đảm chất lượng hàng hóa phục vụ người tiêu dùng Mặt khác, công trình cũng nói đến khả năng kinh doanh của người

Hoa họ biết nắm thời cơ, cơ hội, nhu cầu thị hiếu của nhà tiêu dùng Người Hoa cư trú

ở những vị trí thuận tiện cho việc kinh doanh, buôn bán và họ có điều kiện nắm bắt thông tin nhanh Theo thời gian hình thành nên những thương hiệu nổi tiếng ở Bình Dương Công trình này đã giúp tác giả đề tài có cái nhìn tổng quát về nguyên nhân dẫn đến thành công của người Hoa ở Bình Dương [4]

Tóm lại đã có nhiều tác giả đề cập đến văn hóa kinh doanh của người Hoa ở Việt Nam nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu trường hợp người Hoa ở Bình Dương, tuy nhiên đây là nguồn tài liệu quý giá giúp chúng tôi có cơ sở khoa học ban đầu để đi sâu nghiên cứu đề tài lý thú này

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là: Văn hóa kinh doanh của người Hoa

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi nghiên cứu: Nghiên cứu trường hợp những hộ kinh doanh người Hoa ở chợ

Thủ Dầu Một từ năm 1975 đến nay

3.2.1 Không gian: Đề tài nghiên cứu văn hóa kinh doanh trường hợp những hộ kinh doanh của người Hoa ở chợ Thủ tỉnh Bình Dương không theo nhóm phương ngữ 3.2.2 Thời gian: Đề tài nghiên cứu văn hóa kinh doanh trường hợp những hộ kinh doanh của người Hoa ở chợ Thủ tỉnh Bình Dương trong giai đoạn từ năm 1975 đến năm 2014

4 Nguồn tư liệu

4.1 Nguồn tư liệu thành văn

Là các sách báo, tạp chí mà chúng tôi sưu tầm được từ các thư viện như: Thư viện Khoa học Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh, thư viện Khoa học Xã hội, thư viện Tỉnh Bình Dương, thư viện trường Đại học Thủ Dầu Một

4.2 Nguồn tư liệu điền dã

Là nguồn thông tin chúng tôi thu thập từ UBND phường Phú Cường, Ban quản

lý chợ Thủ Dầu Một và những hộ kinh doanh người Hoa ở chợ Thủ Dầu Một

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này chúng tôi sử dụng những phương pháp:

- Phương pháp lịch sử: Trình bày các nội dung trong đề tài theo tiến trình lịch

sử từ nguyên nhân di cư, hình thành, phát triển của cộng đồng người Hoa ở chợ Thủ Dầu Một Bình Dương qua hoạt động kinh doanh, buôn bán, sau đó rút ra văn hóa kinh doanh của họ Tìm hiểu lịch sử cộng đồng người Hoa ở Bình Dương nói chung và những hộ kinh doanh của người Hoa xung quanh chợ Thủ Dầu Một nói riêng

- Phương pháp Logic: Văn hóa kinh doanh là vấn đề mấu chốt và cũng là mục đích nghiên cứu của đề tài Từ việc nghiên cứu về văn hóa kinh doanh của người Hoa làm trục chính để rút ra bí quyết thành công trong kinh doanh và đóng góp của họ đối với sự phát triển kinh tế của Bình Dương

- Nghiên cứu định tính sử dụng phương pháp điền dã dân tộc học bằng phỏng vấn sâu và quan sát tham dự:

+ Phỏng vấn sâu 10 chủ hộ người Hoa để thu thập thông tin về hoạt động kinh doanh, buôn bán cũng như văn hóa kinh doanh của người Hoa ở chợ Thủ Dầu Một

+ Quan sát tham dự: cảnh mua bán diễn ra tại chợ Thủ Dầu Một

- Phương pháp tổng hợp, so sánh: Tổng hợp tài liệu, so sánh làm rõ đặc trưng văn hóa những hộ kinh doanh người Hoa ở khu vực chợ Thủ Dầu Một so sánh với người Hoa Việt Nam nói chung

6 Đóng góp của đề tài

Nghiên cứu đề tài "Văn hóa kinh doanh của người Hoa ở chợ Thủ tỉnh Bình

Dương từ năm 1975 đến nay” Góp thêm tư liệu làm sáng tỏ văn hóa kinh doanh của

người Hoa ở Bình Dương, những đóng góp của họ đối với kinh tế của Bình Dương Đồng thời là nguồn tư liệu tham khảo cho những ai quan tâm đến vấn đề người Hoa ở Bình Dương

7 Bố cục

Chương 1 Tổng quan về cộng đồng người Hoa ở chợ Thủ Dầu Một

1.1 Đôi nét về người Hoa ở Bình Dương

1.2 Đôi nét về những hộ kinh doanh và hoạt động kinh tế của người Hoa ở chợ Thủ Dầu Một

Chương 2 Văn hóa kinh doanh của người Hoa ở Bình Dương

2.2.2 Quan niệm về "chữ tín" trong kinh doanh của người Hoa

2.2.3 Tính năng động, biết nắm cơ hội kinh doanh, chiều chuộng khách hàng trong buôn bán

Chương 1

TỔNG QUAN VỀ CỘNG ĐỒNG NGƯỜI HOA

Ở CHỢ THỦ DẦU MỘT

Để có những tiền đề lý luận nghiên cứu đề tài "Văn hóa kinh doanh của

người Hoa ở chợ Thủ tỉnh Bình Dương từ năm 1975 đến nay", chúng tôi trình bày

những khái niệm chính như: Người Hoa, văn hóa, kinh doanh, văn hóa kinh doanh

1.1 Đôi nét về người Hoa ở Bình Dương

Người Hoa: Tên gọi hay là khái niệm người Hoa còn là một vấn đề còn nhiều

tranh luận Người Hoa trong lịch sử Trung Quốc có rất nhiều tên gọi khác nhau Trong

"Từ điển Hán ngữ hiện đại" và nguồn tư liệu gốc Trung Quốc từ "Hoa Kiều" xuất hiện vào năm 1878[8: 31]

Theo cách gọi chính thống: Tên gọi người Hoa căn cứ vào các nguồn tư liệu thành văn ghi chép lại chủ yếu từ khi Triệu Đà xâm lược Âu Lạc đến các triều đại về sau, trong sử sách Việt Nam cũng gọi theo cách gọi truyền thống ở Trung Quốc, nghĩa

là tên của dòng họ và triều đại cầm quyền nào thì tên người ứng với tên triều đại đó Minh chứng rõ ràng trong lịch sử như: Triều Hán có người Hán, triều Đường có người Đường, triều Tống có người Tống [8: 31]

Theo cách gọi dân gian: Cách gọi phổ biến nhất là người "Tàu", "nước Tàu" Theo ý kiến của nhà nghiên cứu lão thành Quang Đạm xét về ngữ âm và ngữ nghĩa có thể nhận định chữ "Tàu" là biến âm của chữ "Tào" trong âm Hán - Việt, nhưng "Tàu"

có nghĩa là một loại phương tiện vận tải đường thủy, trong tiếng Việt gọi là "Tàu"[8: 33] Có rất nhiều ý kiến khác nhau, ý kiến thứ nhất cho rằng: Người Hoa hay người Hán từ Trung Quốc di cư sang, không giới hạn thời gian cư trú Ý kiến thứ hai cho rằng: Người Hoa là những người Hán từ Trung Quốc di cư sang lâu năm nhưng ý kiến này chỉ nghiên cứu trong thời gian khoảng hai đến ba thế kỷ trở lại đây Ý kiến thứ ba cho rằng: Khái niệm người Hoa dùng để chỉ chung những người di cư từ đất nước

Trung Hoa, bất kể họ di cư từ thời gian lịch sử và đến các nước nào, miễm là lưu lại ít nhiều sắc thái văn hóa Trung Hoa truyền thống[8: 37].

Cuối cùng trải qua các cuộc hội thảo khoa học, phân tích, lý giải kết hợp với nhiều tư liệu điền dã ở Việt Nam, với sự đồng tình của người Hoa Việt Nam, các nhà khoa học đã đi đến thống nhất cách gọi và khái niệm người Hoa dựa trên 5 tiêu chí như sau: Có nguồn gốc Hán hoặc đã bị Hán hóa; sống ổn định và thường xuyên ngoài lãnh thổ Trung Hoa; đã nhập quốc tịch và trở thành công dân của các nước sở tại; vẫn còn bảo lưu được các đặc trưng văn hóa Trung Hoa truyền thống; vẫn tự nhận mình là người Trung Hoa Với 5 tiêu chí trên khái niệm "người Hoa" phải là những người có nguồn gốc Hán di cư từ đất nước Trung Hoa kể cả các dân tộc ở các tỉnh phía Nam Trung Quốc đã bị Hán hóa đến các nước trong khu vực Đông Nam Á và con cháu họ sinh ra và lớn lên tại khu vực này, họ đã mang quốc tịch bản địa và trở thành công dân của các nước này, nhưng vẫn còn lưu giữ những giá trị văn hóa Trung Hoa truyền thống văn hóa như tiếng nói, chữ viết, phong tục, tập quán luôn tự nhận mình là

Văn hóa [Culture]

Tiếng Đức gọi là Kultur, xuất pháp từ tiếng La tinh là Cultus Cultus có nghĩa

là trồng trọt theo hai nghĩa: Agriculture là trồng trọt cây trái, thảo mộc và Cultus animis là trồng trọt tinh thần Tóm lại từ Cultus nghĩa là thích ứng với tự nhiên, khai thác tự nhiên, giáo dục và đào tạo con người hoặc một cộng đồng để họ trở nên tốt đẹp hơn Ở Phương Đông, trong tiếng Hán cổ, từ văn hóa bao gồm "văn" là vẻ đẹp của nhân tính, cái đẹp của tri thức, trí tuệ con người có thể đạt được bằng sự tu dưỡng của bản thân và cách thức cai trị đúng đắn của nhà cầm quyền Chữ "hóa" là việc đem cái văn để cảm hóa, giáo dục và hiện thực hóa trong thực tiễn đời sống Như vậy "văn

hóa" trong từ nguyên cả phương Đông và phương Tây đều có chung ý nghĩa là sự giáo hóa, vun trồng nhân cách con người Trong từ điển tiếng Việt, văn hóa được định nghĩa: "Văn hóa là tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử" Theo Giáo sư Trần Ngọc Thêm: "Văn hóa là một

hệ thống hữu cơ những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội"[26:10] Định nghĩa khẳng định văn hóa là những sáng tạo của con người, mang lại giá trị cho con người bao gồm giá trị vật chất và tinh thần Những giá trị này lắng đọng và kết tinh từ đời sống thực tiễn của con người trong sự tương tác với môi trường tự nhiên và xã hội mà họ đang sống Không phải tất cả những gì do con người tạo ra đều là văn hóa, mà chỉ có những cái đã kết tinh thành giá trị thì cái đó mới

là văn hóa

Kinh doanh [business]

Càng ngày mỗi chúng ta càng nhận thấy văn hóa tham gia vào mọi quá trình hoạt động của con người trong các lĩnh vực như: văn hóa chính trị, văn hóa pháp luật, văn hóa giáo dục, văn hóa gia đình và văn hóa kinh doanh

Theo từ điển tiếng Việt, "Kinh doanh" được hiểu là "tổ chức việc sản xuất, buôn bán cho sinh lời" Kinh doanh là hoạt động của cá nhân hoặc tổ chức nhằm đạt mục đích đạt lợi nhuận qua một loạt các hoạt động kinh doanh như quản trị, tiếp thị, tài chính, kế toán, sản xuất Kinh doanh là một trong những hoạt động cơ bản của con người, xuất hiện cùng với hàng hóa thị trường[13: 42] Mục đích chính của kinh doanh

là đem lại lợi nhuận cho chủ thể kinh doanh để tạo ra lợi nhuận, kinh doanh là một nghề chính đáng xuất phát từ nhu cầu phát triển của xã hội, do sự phân công lao động

xã hội tạo ra

Văn hóa kinh doanh [business culture]

Với cách tiếp cận về khái niệm văn hóa và khái niệm kinh doanh như trên, có thể hiểu văn hóa kinh doanh như sau: Văn hóa kinh doanh là toàn bộ các giá trị vật chất và các giá trị tinh thần do chủ thể kinh doanh sáng tạo và tích lũy qua quá trình

hoạt động kinh doanh, trong sự tương tác giữa chủ thể kinh doanh với môi trường kinh doanh Văn hóa là những giá trị, thái độ và hành vi giao tiếp được đa số thành viên của một nhóm người cùng chia sẻ và phân định nhóm người này với nhóm người khác Văn hóa là quá trình thích nghi với môi trường, quá trình học hỏi, hình thành thói quen, lối ứng xử của con người

Vậy văn hóa kinh doanh còn được hiểu là một hệ thống các giá trị, các chuẩn mực, các quan niệm và hành vi do chủ thể kinh doanh tạo ra trong quá trình kinh doanh, được thể hiện trong cách ứng xử của họ với xã hội, tự nhiên ở một cộng đồng hay một khu vực[13: 43] Văn hóa kinh doanh là toàn bộ các giá trị văn hóa được chủ thể kinh doanh sử dụng và tạo ra trong hoạt động kinh doanh tạo nên bản sắc kinh doanh của chủ thể đó Văn hóa kinh doanh không chỉ là văn hóa mà các chủ thể kinh doanh sử dụng trong kinh doanh của họ mà còn là giá trị sản phẩm văn hóa mà các chủ thể kinh doanh sáng tạo ra trong hoạt động kinh doanh của họ Văn hóa kinh doanh được cấu thành bởi các yếu tố chính là triết lý kinh doanh, đạo dức kinh doanh, văn hóa doanh nhân, văn hóa doanh nghiệp và văn hóa ứng xử trong hoạt động kinh doanh

Vậy nghiên cứu Văn hóa kinh doanh của người Hoa là nghiên cứu và làm rõ các giá trị văn hóa do chủ thể kinh doanh tạo ra trong hoạt động kinh doanh, văn hóa kinh doanh cũng chính là bí quyết dẫn đến thành công, chiến lược kinh doanh, phương châm kinh doanh trong hoạt động kinh doanh của chủ thể kinh doanh tạo ra

Người Hoa di cư đến Việt Nam cũng như vùng đất Bình Dương gắn liền với các biến động chính trị, xã hội ở Trung Quốc Thành phần người Hoa di cư có liên quan trực tiếp đến những người Hoa sau này ở chợ Thủ Dầu Một Bình Dương đó là:

Tổ tiên của những người Hoa di cư sang Việt Nam với thành phần gồm: Những người chán ghét chế độ và chính sách cai trị của nhà Mãn Thanh, họ là những người dân

thường Những người không cam chịu lệnh Thế phát nghiêm chỉ tức là bắt người dân

cạo đầu bím tóc giống người Mãn, những người kháng chiến phản Thanh phục Minh nhưng thất bại Họ tìm cách di cư xuống phương Nam và các nước Đông Nam Á trong đó có Việt Nam[4: 25] Những người Hoa di cư nửa sau thế kỷ XVII đã vượt

biển đi xa hơn vào vùng đất Hà Tiên (trước đây gọi là Mang Khảm), Gia Định, Định Tường, Biên Hòa Đó là ba nhóm người Hoa di cư có tổ chức Nhóm Mạc Cửu bao gồm những người tị nạn và gia thuộc của họ vào khai phá vùng đất Mang Khảm năm 1672; nhóm Dương Ngạn Địch - Hoàng Tiến và nhóm Trần Thượng Xuyên - Trần An Bình ở Biên Hòa, cả hai nhóm sau được chúa Nguyễn cho vào khai phá vùng đất Đông Phố (Gia Định) vào năm 1672[7: 26]

Người Hoa đã di cư đến sinh sống tại vùng đất nay là Bình Dương từ rất sớm Thời điểm đầu tiên có thể là khi hình thành chợ Phú Cường, tức là vào cuối đời Minh Mạng, đầu thời Thiệu Trị (những năm 40 của thế kỷ XIX) Điểm tập trung đầu tiên là chợ Phú Cường và các khu vực xung quanh[4: 31]

Đến thời Tự Đức, Theo Đại Nam nhất thống chí có ghi: "Chợ Phú Cường ở

thôn Phú Cường, huyện Bình An tục danh Dầu Một (Dầu Miệt), ở bên lỵ sở huyện, xe

cộ, ghe thuyền tấp nập " Cùng với sự tấp nập của chợ Dầu Một thì những người Hoa

di cư cũng góp thêm làm nên khung cảnh buôn bán nhộn nhịp đó Điều đó đồng nghĩa với việc chợ Phú Cường (Chợ Thủ Dầu Một ngày nay) là địa điểm định cư sớm nhất cửa người Hoa trên vùng đất Bình Dương Không có tài liệu nào của triều Nguyễn ghi chép số liệu về người Hoa ở huyện Bình An (Thủ Dầu Một) Kết quả đợt điều tra, thống kê dân số toàn quốc cuối năm 2009 cho thấy, dân số người Hoa ở Bình Dương khá ổn định với số lượng 17.559 người trong tổng số 823.071 người Hoa của cả nước[4: 32;39] Người Hoa di cư đến vùng đất mới mang theo trong mình những nét văn hóa riêng họ rất tháo vát, nhạy bén trong công việc và rất thông minh, cùng hòa nhập tự nhiên và sống chân tình bên cạnh người Việt[21]

Người Hoa cư trú chủ yếu ở Thủ Dầu Một, Lái Thiêu (huyện Thuận An), Búng (An Thạnh, huyện Thuận An), Tân Phước Khánh (huyện Tân Uyên), Dầu Tiếng "Hoạt động kinh tế của người Hoa trong lịch sử và hiện tại ở Bình Dương là buôn bán và làm gốm Về kinh doanh buôn bán, người Hoa gần như kinh doanh hầu hết các mặt hàng

và dịch vụ thiết yếu của đời sống, từ mua bán ve chai đến vựa gạo, tiệm chạp phô, tiệm nước, quán ăn thuốc chữa bệnh, nhà hàng khách sạn tiệm vàng bạc Họ cũng là chủ

nhân của các tiệm bánh mì, tương, chao, nước đá, vịt, heo quay Trong tất cả các lĩnh vực kinh doanh người Hoa đều thành công, làm chủ thị trường, nắm nguồn nguyên liệu và quản lý giá cả"[4: 115]

Văn hóa người Hoa tạo ảnh hưởng sâu sắc không chỉ đối với người Hoa mà còn

cả với người bản xứ, bên cạnh các thiết chế văn hóa của người Việt như: đình, chùa, miếu mạo Cộng đồng người Hoa cũng tạo ra nhiều thiết chế mới mang những nét văn hóa đặc trưng riêng của cộng đồng mình Điển hình như: chùa chiền gồm có chùa Bà Thiên Hậu ở khắp nơi như từ Lái Thiêu, An Thạnh đến Thủ Dầu Một, Bưng Cầu, chùa Ông Bổn, chùa Ông Các đền thờ tâm linh, miếu mạo đền thờ anh hùng liệtsĩ Mang kiến trúc văn hóa phương Đông và tạo được dấu ấn tâm linh và tín ngưỡng sâu sắc trong lòng người Hoa nói chung và đối với người Việt nói riêng Những nét văn hóa

đó không chỉ xác định được sự an cư lạc nghiệp, làm ăn phát tài và thịnh vượng của người Hoa mà còn thể hiện được nét văn hóa riêng, độc lập của cộng đồng người Hoa Thông qua các hình tượng ở các đền chùa, miếu mạo của người Hoa như các biểu tượng Long, Lân, Quy Phụng, Mai, Lan, Cúc, Trúc biểu thì những thuyết lý, như phương châm hành động như Nhân, Lễ, Nghĩa, Trí, Tín Theo tôn giáo truyền thống Trung Quốc có điều kiện thâm nhập vào nhận thức của mỗi người Ngoài ra những biểu tượng đó còn biểu thị cho sự thịnh vượng, may mắn, an lành, kể cả các hủ tục cầu lộc, cầu phúc, cầu tài, xin xăm, lì xì, bói toán đều trở thành nét văn hóa gần gũi quen thuộc cả đối với người Việt "Hiện nay, ở Bình Dương có khoảng 17 cơ sở tín ngưỡng thờ phụng của người Hoa (trong đó có 5 cung, điện thờ ông Bổn, 6 ngôi chùa thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu, 4 chùa, miếu thờ Quan Thánh Đế Quân, 2 đền thờ thần khác), tập trung chủ yếu ở thành phố Thủ Dầu Một, Thuận An, Tân Uyên, Dầu Tiếng Các

cơ sở tín ngưỡng của người Hoa còn là trung tâm hoạt động xã hội, văn hóa, giáo dục, nơi hội họp, gặp gỡ của cư dân trong cộng đồng"[4: 180] Bên cạnh đó cũng có thể thấy sự ảnh hưởng của văn hóa người Hoa đối với người Việt trong lễ hội hàng năm như tết nguyên đán, tết nguyên tiêu, tiết thanh minh, tết đoan ngọ, rằm trung thu, các ngày vía các lễ hội khác, đặc biệt là lễ hội rước Bà Thiên Hậu tại Thủ Dầu Một dịp rằm tháng giêng thu hút đông đảo người Hoa và người Việt tham gia

Văn hóa người Hoa còn ảnh hưởng cả vào đời sống vật chất người Bình Dương như các món ăn người Hoa, tài liệu chế biến nguyên liệu, thực phẩm trở thành khẩu vị quen thuộc không thể thiếu thiếu đối với người Bình Dương Các món ăn như cổ chéo (hủ tíu), bánh bao, há cảo, vằn thắn, bánh mì, xíu mại đến các món ăn sang trọng như vịt tiềm, giò heo ngâm dấm, các quán nhậu Tàu bình dân ở dãy phố cổ Thủ Dầu Một Đặc biệt là người Hoa di cư sang Việt Nam học tiếng Việt, nhập quốc tịch Việt, sống hòa nhập với người Việt không thể tách rời Người Hoa ít đầu tư cho học tập văn hóa, không thích làm quan chức thường tập trung vào kinh doanh, các nghề dịch vụ, thích sống tập trung từng khu vực, ý thức liên kết giữa các cộng đồng rất tốt, sự tương trợ, đoàn kết của từng bang hội thực sự là thế mạnh giúp họ tiến bộ trong cuộc sống

1.2 Đôi nét về những hộ kinh doanh và hoạt động kinh tế của người Hoa ở chợ Thủ Dầu Một

Chợ là nơi mua bán trao đổi hàng hóa và cũng là nơi giao lưu văn hóa giữa các vùng, khu vực, thể hiện sức sống của vùng Chợ Thủ Dầu Một là trung tâm kinh doanh buôn bán nhộn nhịp, tấp nập của Bình Dương Từ xưa tới nay chợ Thủ Dầu Một không những thu hút người Việt đến đây buôn bán, kinh doanh mà còn thu hút một số lượng lớn người Hoa di cư vào khu chợ này an cư lạc nghiệp và hành nghề kinh doanh, buôn bán là chủ yếu

Khó ai có thể xác định chợ Thủ Dầu Một có từ lúc nào, nhưng điều có thể chắc chắn rằng, chợ đã xuất hiện trước năm 1802 khi nhà Nguyễn nắm quyền cai trị đất nước Đại Nam Thống Nhất chí do Quốc sử quán nhà Nguyễn ghi rõ: Ở phủ Phước Long, Trấn Biên cũ, vũng Dầu Miệt có ba chợ chính: chợ Thủ, chợ Cây Me (Búng), chợ Lái Thiêu Năm 1935, Pháp cho xây dựng chợ theo mô hình của kiến trúc sư Bonnemain Chợ Thủ có cấu trúc giống chợ Nam Vang (Campuchia) và chợ Bến Thành (Sài Gòn) Năm 1938, chợ Thủ được khánh thành với mô hình mới, kiến trúc phóng khoáng, trang nhã, sung túc nhất từ năm 1938 - 1954)[3: 25]

Hiện nay, chợ được phân thành 7 khu lớn nhỏ và được xây dựng theo kiểu hình chữ nhật gồm 3 căn nhà tách biệt nhau Từ đường Trần Hưng Đạo đi vào, ta bắt gặp

căn nhà dài một lầu, một trệt còn gọi là khu Thương Xá được xây dựng và bố trí phân theo từng phân khu nhỏ, dân gian vẫn thường gọi là sạp chợ để bày bán các mặt hàng hóa khác nhau Sau khu Thương Xá là căn nhà ngang (khu ăn uống), xây dựng giữa khu Thương Xá và khu chợ Đồng Hồ, được bài trí thành ba gian chính để phục vụ việc

ăn uống Phía sau là căn nhà dài - nhà dãy chợ (hay khu chợ Đồng Hồ) cũng được xây dựng và bày trí theo từng phân khu nhỏ kể cả ngay dưới chân Tháp Đồng Hồ Chợ Thủ thu hút mạnh các thương lái trong và ngoài tỉnh Người Hoa vốn giỏi kinh doanh và buôn bán vì vậy họ tập trung tại chợ Thủ Dầu Một khá đông Hiện nay người Hoa tại chợ Thủ Dầu Một Bình Dương bao gồm các nhóm ngôn ngữ chính như: Quảng Đông, Triều Châu, Hẹ, Phúc Kiến, Hải Nam

Tại chợ Thủ Dầu Một, Bình Dương, Người Hoa hoạt động kinh doanh, thương mại, dịch vụ chủ yếu theo loại hình kinh doanh cá thể, tư nhân mang tính chất kinh tế

hộ gia đình, có một số hộ gia đình sản xuất hàng hóa như sản xuất xà bông Hoạt động kinh tế người Hoa mang tính truyền thống, cha truyền con nối qua nhiều thế hệ

Có thể nói tại khu vực chợ Thủ Dầu Một là nơi tập trung nhiều người Hoa nhất

ở phường Phú Cường Tại hai con đường Nguyễn Thái Học và Trần Đoàn Nghiệp, Bạch Đằng và khu chợ đồng hồ có số lượng người Hoa tập trung đông hơn Ngoài ra người Hoa kinh doanh tập trung ở đường đường Đinh Bộ Lĩnh và Ngô Tùng Châu và đường Điểu Oong

Đầu tiên là loại hình sản xuất hàng hóa: Phải kể đến cơ sở của ông Vương Vĩnh Thắng chuyên sản xuất xà bông mang tên Hướng Dương, chủ yếu làm thủ công trên quy mô nhỏ, sau đó đi bỏ hàng cho các tiệm tạp hóa ở chợ Thủ Dầu Một cơ sở sản xuất của ông thường sản xuất các sản phẩm như xà bông cục, xà bông chanh, nước rửa chén[30]

Thứ hai là loại hình mua bán hàng hóa bao gồm các ngành nghề của người Hoa như: chạp phô, vựa gạo, quán nước, quán ăn, thuốc chữa bệnh, tương, chao, heo quay, vịt quay, mua bán ve chai, tiệm vàng bạc, phụ tùng xe gắn máy

Khoảng cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỷ XX nghề bốc thuốc bắc rất thịnh hành Các của hàng bán thuốc bắc này đa số có nguồn gốc gia truyền của người Hẹ Sùng Chính Trên đường Nguyễn Thái Học chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy những cửa hiệu bán thuốc bắc như: Trường An Đường với tên tuổi lương y Trần Văn Tám chuyên bán lẻ thuốc đông y: thuốc từ dược liệu Theo ông Trần Văn Tám, ông đã là đời cháu, ông nội của ông là người Hoa, trong quá trình di dân năm 1945 đã đến lập nghiệp tại chợ Thủ Dầu Một, ông nội của ông đã lập gia đình và phát triển nghề thuốc bắc, nghề thuốc của gia đình ông được truyền lại và tồn tại đến ngày hôm nay Thiên Ích Thọ gắn với tên tuổi lương y Lý Nhạc hiện nay anh Lý Văn Lạc là chủ tiệm thuốc, nghề bán thuốc bắc được truyền từ đời ông nội đến cha anh và hiện tại anh là thế hệ thứ ba trong gia đình nối nghiệp nghề gia truyền của tổ tiên để lại, chuyên bốc thuốc; bắt mạch; bào chế thuốc, cửa hiệu của anh thường lấy các nguyên liệu từ đường Hải Thượng Lãn Ông tại quận 5 thành phố Hồ Chí Minh Thiện Đức Đường gắn với tên tuổi lương y Trương Lập hiện nay do anh Trương Hồng Tuấn quản lý, theo anh gia đình làm nghề này tới nay đã gần 90 năm, chuyên bán các loại thuốc bắc chữa bệnh theo truyền thống gia truyền, ngoài ra còn bắt mạch, chữa bệnh theo phương pháp y học cổ truyền, có chữa các bệnh như là liệtnửa người; đau dây thần kinh tọa; tai biến Đồng thời đây cũng là nghề truyền thống của gia đình, theo truyền thống cha truyền con nối và anh cũng cho biết nguồn dược thảo được lấy từ đường Hải Thượng Lãn Ông - Sài Gòn Ngoài ra còn các hộ gia đình người Hoa kinh doanh khác như: Nữ trang Angel chuyên cung cấp những loại nữ trang bằng bạc cao cấp, mẫu mã, kiểu dáng sang trọng Cty TNHH thương mại dịch vụ Kim Toàn Phát chuyên các loại hàng điện gia dụng và công nghệ, dụng cụ điện cầm tay các loại Tiệm Đại Nam bán các mặt hàng như: thùng xốp, ổ khóa, đồ gia dụng, tạp vặt Cửa hàng Tuấn Xương bán: hột giống gồm hột rau cả; cỏ; bông, thuốc kích thích tăng trưởng, giấy cúng, nhang, đèn Một cửa hàng có truyền thống và được mọi người biết đến nữa là Đại Đồng chuyên bán các loại hàng cà phê; chè; nhang; đèn; các mặt hàng tạp hóa Theo anh Nguyễn Ngọc Đức từ đời cố ngoại anh đã buôn bán những mặt hàng này tiếp là mẹ anh nối nghiệp và sau này bản thân anh cũng tiếp nối truyền thống của gia đình, hiện nay khi nhắc đến Đại Đồng rất nhiều người Bình Dương biết đến và quý mến, anh cũng cho

biết gia đình anh lấy hàng chủ yếu từ nhà phân phối, những mặt hàng lớn như là khu Trung Nguyên, Vila cà phê cũng có thể có, cà phê hạt từ Ban Mê Thuột, các loại chè đặc biệt nguồn gốc từ ngoài Bắc mang vào, còn nhanh đèn thì anh lấy các tiệm người Hoa ở trên thành phố Hồ Chí Minh

Trên đường Đoàn Trần Nghiệp cũng tập trung các cửa hàng kinh doanh theo

hộ gia đình của người Hoa như: Cửa hàng Phương Đông chuyên bán phụ tùng xe gắn máy các loại, theo chị Lương Ngọc Lan thì chị và anh đã là thế hệ thứ ba trong gia đình làm nghề này theo truyền thống cha truyền con nối, những người mua phụ tùng

xe gắn máy khi nhắc đến Phương Đông thì cảm thấy quen thuộc Ngoài ra kế bên Phương Đông là cửa hàng Vĩnh Hòa chuyên bán phụ tùng xe hai bánh các loại Cùng đường bên dưới là cửa hàng Thái Lệ cũng chuyên bán phụ tùng xe hai bánh Gần cuối đường Trần Đoàn Nghiệp là cửa hàng Tập Phong chủ cửa hàng là cô Lợi Muội, theo cô hồi xưa cha mẹ cô bán tạp hóa, cô cũng đã theo truyền thống gia đình bán tạp hóa nhưng sau này có vốn cô đã mở bán các loại mặt hàng khác như chuyên bán túi xốp, túi pe, túi pp, ống hút, hộp cơm, can nhựa, dây cuồn, dây màu, dây thun để thu lợi nhuận cao hơn và sau này cô cũng định hướng cho một trong những người con tiếp nối nghề nghiệp của mình

Trên đường Đinh Bộ Lĩnh chúng ta bắt gặp rất nhiều những cửa hàng bán lẻ gạo trong số đó có cửa hàng của cô Mè là người gốc Hoa Cô cho biết từ đời cha mẹ

cô bán đậu nhưng sau giải phóng mở thêm bán gạo, cô là người nối nghiệp cha mẹ bán

đa số các loại gạo đặc sản ở vùng Đông Nam Bộ, rất nhiều người dân đến mua gạo của

cô về sử dụng đã rất nhiều năm nay

Trên đường Ngô Tùng Châu có cửa hàng bán các mặt hàng như nhang, đèn, bao bì ni lông của chị Quý Hảo Chị cho biết chị mới buôn bán mặt hàng này cách đây gần 2 năm, sở dĩ chị bán mặt hàng này là do bạn bè, bà con thân tình người Hoa giúp

đỡ, họ giúp về vốn, kinh nghiệm bán hàng và cho thiếu tiền lấy hàng buôn bán ổn định rồi mới phải trả

Ngoài ra trên đường Điểu Oong chúng ta cũng bắt gặp shop quần áo Anh Thái Đường Bạch Đằng có tiệm gà vịt quay nướng Lý Vinh Trên khu thương xá cũng có một số người Hoa buôn bán các mặt hàng giáy dép, quần áo Tại khu chợ đồng hồ cũng tập trung những người Hoa bán đồ vàng mã, bán chạp phô, nhang đèn, Khu nhà ngang cũng có một số người Hoa làm quán ăn Ngoài ra người Hoa còn mua bán ve chai, mở tiệm nước, tiệm cà phê, tiệm vàng bạc

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1

Qua việc nêu nên, làm sáng tỏ các những khái niệm liên quan đến đề tài như: Người Hoa, Văn hóa kinh doanh giúp tác giả đề tài có cơ sở khoa học để xác định phạm vị đối tượng của đề tài

Có thể nói người Hoa đã di cư đến sống ở vùng đất Bình Dương từ rất sớm Thời điểm đầu tiên có thể là khi hình thành chợ Phú Cường, tức là vào những năm cuối đời Minh Mạng, đầu thời Thiệu Trị Điểm định cư tập trung đầu tiên là chợ Phú Cường và các khu vực xung quanh Từ đây họ bắt đầu an cư lạc nghiệp trên vùng đất được mệnh danh là đất lành chim đậu này hòa nhập cùng cộng đồng cư dân bản địa, họ mang theo tới vùng đất Bình Dương nền văn hóa truyền thống của mình và góp phần rất lớn vào làm phong phú đa dạng nền văn hóa Việt Nam nói chung và văn hóa Bình Dương nói riêng

Ngày nay tại chợ Thủ Dầu Một, người Hoa định cư và làm nghề kinh doanh buôn bán là chủ yếu Họ tập trung nhiều ở những con đường chính như: Đường Nguyễn Thái Học, Đoàn Trần Nghiệp, Bạch Đằng Ngoài ra họ tập trung ở khu chợ đồng hồ Họ kinh doanh thương mại, dịch vụ theo từng hộ gia đình, rải rác có một số

cơ sở sản xuất nhỏ Họ kinh doanh chủ yếu theo truyền thống gia đình theo hình thức cha truyền con nối, được củng cố từ đời này qua đời khác rất vững chắc, đồng thời họ cũng xây dựng cho mình những thương hiệu lâu đời vì thế thu hút được lượng khách hàng tương đối lớn

Chương 2 VĂN HÓA KINH DOANH CỦA NGƯỜI HOA Ở BÌNH DƯƠNG

Theo L.V.L hiện nay là chủ tiệm thuốc bắc tại chợ Thủ Dầu Một cho biết về truyền thống nghề gia truyền của gia đình:

"Tôi làm trong nghề này cách đây hơn 20 năm, cách đây khoảng 60 năm Thiên Ích Thọ được coi là tiệm thuốc bắc lớn nhất chợ Thủ Dầu Một Tôi là thế hệ thứ ba trong gia đình làm nghề bán thuốc bắc nghề gia truyền của gia đình Ngày xưa ông nội sinh được bốn anh em nhưng làm nghề này chỉ có cha tôi theo được Sau đó cha tôi lập gia đình và sinh ra năm anh em nhưng cuối cùng có mình tôi là học được nghề này còn những anh em khác làm nhiều công việc khác nhau"

[L.V.L (nam, 45 tuổi), số 152, Nguyễn Thái Học, ngày 11/04/2014 NKĐD]

Truyền thống gia đình từ lúc trước tới giờ từ khi qua bên đây làm, đến bây giờ khoảng 90 năm làm nghề này rồi Nghề này từ đầu là ông cố, ông bà, ba mẹ và đến tôi vẫn theo nghề của tổ tiên truyền lại

[T.H.T (nam, 44 tuổi), số 100, Nguyễn Thái Học, ngày 09/04/2014 NKĐD]

"Theo tôi được biết là từ đời cố ngoại đến đời mẹ tôi đã bán những mặt hàng này rồi Trong tương lai thì tôi cũng thích kinh doanh, lập nghiệp, muốn xây dựng thương hiệu cho mình, tôi muốn làm riêng về nhanh đèn, trà, cà phê và tôi cũng muốn theo truyền thống buôn bán từ xa xưa của gia đình mặc dù tôi đang đi làm trên thành phố nhưng vẫn muốn nối nghiệp của gia đình Tôi nghĩ giữ gìn truyền thống kinh doanh của gia đình cũng là một bí quyết dẫn đến thành công trong kinh doanh của người Hoa và đó cũng là một niềm tự hào nữa Tôi đi làm cách đây 4 năm rồi nhưng tôi thấy con đường kinh doanh buôn bán nó mang đến tương lai tốt hơn so với đi làm, đi làm tôi sống thành phố hơn 8 năm nay rồi biết cách vừa làm, khả năng, chi tiêu thành phố cũng rất cao mà tôi làm bao nhiêu thì cũng không đủ, tôi thấy tỉ lệ lạm phát còn cao hơn tỉ lệ tăng lương Chính vì vậy tương lai tôi sẽ theo truyền thống kinh doanh của gia đình"

[N.N.Đ (nam, 26 tuổi), số 98, Nguyễn Thái Học, ngày 09/04/2014 NKĐD]

"Đúng rồi theo truyền thống gia đình luôn, nghề này buôn bán lâu rồi, thành viên trong gia đình có một số tiếp nối theo ông bà, duy trì nghề thuyền thống của tổ tiên, được truyền từ người này qua người khác, cha truyền con nối"

[L.N.L (nữ, 42 tuổi), số 63, Đoàn Trần Nghiệp, 11/04/2014 NKĐD]

Tính liên kết cộng đồng cũng là lợi thế cạnh tranh của người Hoa: Với đặc điểm dân ngụ cư, người Hoa luôn có tâm lý "hải ngoại cô nhi" và luôn tìm về cội nguồn, tìm đến sự che chở và giúp đỡ của những người cùng dòng họ, gia đình và những người cùng quê hương Những yếu tố ấy tạo ra một sự liên kết tự nhiên trong các tổ chức cộng đồng xã hội truyền thống cũng như các tổ chức xã hội mang đặc

trưng thời đại Những tổ chức này tạo cho người Hoa sức mạnh cạnh tranh để mở rộng kinh doanh[8: 331 - 332]

Người Hoa trong kinh doanh buôn bán luôn đoàn kết cộng đồng lập ra những bang, hội riêng Mỗi bang có các bang trưởng là người có tài năng, đức độ được cả cộng đồng mặc nhiên công nhận và tín nhiệm, là người có trách nhiệm giải quyết tất cả các công việc của quần chúng từ việc trong nhà đến việc ngoài phố Trong hoạt động kinh tế cũng như nhiều mặt khác của cuộc sống, người Hoa có truyền thống đoàn kết, tương trợ lẫn nhau rất chặt chẽ Sự giúp đỡ của họ không chỉ một lần mà còn có thể nhiều lần cho đến khi người được giúp đỡ thành công Sự giúp đỡ của họ trên nhiều phương diện như: giúp vốn buôn bán, giúp thị phần, có thể nhường cho nhau những bạn hàng mua bán quen biết, cơ sở giao dịch Giúp kinh nghiệm buôn bán, nguồn hàng, khách hàng

Tính cộng đồng trong kinh doanh của người Hoa còn thể hiện qua quan niệm

"mua có phường, bán có hội" Mua có phường bán có hội có thể hiểu như việc mua bán không phải được tạo dựng nên từ một người mà phải có sự kết hợp của nhiều người cùng ngành nghề, phải hợp tác, liên kết thống nhất về mọi mặt với nhau trong việc mua và việc bán

Theo T.H.T chủ tiệm thuốc bắc Thiện Đức Đường chia sẻ về sự hợp tác trong kinh doanh:

"Trong kinh doanh phải hợp tác với nhau trong việc mua và việc bán Khi mình mua thì mình mua ở những chỗ mà nó tập trung lại thì giá cả nó phải chăng hơn, từ chỗ

đó thì mình nhận được những chỗ nào mà tốt nhất, giá cả hợp lý nhất Sau đó mình

về mình buôn bán thì cũng gần những nơi mà tập trung những mặt hàng kinh doanh như mình thì từ chỗ đó mình cũng phải cạnh tranh, giá cả mình bán phải tốt hơn người ta đồng thời mình phải cạnh tranh với chuyên môn nghề nghiệp phải tạo được cái khả năng điều trị tốt hơn người ta thì tự người ta sẽ đến với mình"

[T.H.T (nam, 44 tuổi), số 100, Nguyễn Thái Học, ngày 09/04/2014 NKĐD]

Mối quan hệ tương trợ trong làm ăn buôn bán của người Hoa là sự liên kết giữa các cá nhân trong cùng ngành nghề, giữa sản xuất với kinh doanh dịch vụ Nhờ những quan hệ này người Hoa đã có được sự hỗ trợ lẫn nhau và đạt được hiệu quả trong hoạt động kinh tế Đồng thời, họ tạo được mạng lưới kinh doanh rất rộng từ những người kinh doanh buôn bán với nhau có thể là trong cùng một phạm vi hẹp như trong tỉnh, lớn hơn là những mối quan hệ kinh doanh ở ngoài tỉnh

Theo T.H.T chủ tiệm thuốc bắc tại chợ Thủ Dầu Một nói về mối quan hệ tương trợ trong làm ăn buôn bán:

"Thì mình mua ở thành phố về thì mình phải quan hệ kinh doanh với họ chứ, khi mình lấy hàng của họ thân quen rồi thì giá cả rồi mọi mặt dễ làm ăn hơn, trên thành phố những cơ sở cung cấp bán sỉ trong ngành nghề này cũng nhiều Mình quen biết với các quán khác ở trong chợ để giao lưu Quan hệ gần gũi thân thiệt với nhau thì nhiều khi những mặt hàng mình cũng thiếu chứ không bao giờ đủ hết được, hoặc là người ta thiếu thì cũng trao đổi qua lại thì đến lấy bổ sung cho các mặt hàng mình còn thiếu để cho những đơn thuốc được đầy đủ, phối hợp thuốc nó tốt hơn, chữa hết bệnh cho người mua và đạt hiệu quả cao hơn Bên kia người ta thiếu họ cũng chạy qua bên mình lấy một vài vị để về bổ sung cho thuốc Thiện Đức Đường nói chung thì cũng quan hệ với nhiều tiệm khác như trên đây, dưới đây trao đổi mặt có lợi cho đôi bên như Thiên Thọ Đường, Thiên Ích Thọ, Ngũ Ngôn Đường "

[T.H.T (nam, 44 tuổi), số 100, Nguyễn Thái Học, ngày 09/04/2014 NKĐD]

"Cũng có nhưng chủ yếu là trên thành phố, chứ ở đây thì cũng có quen biết những người cùng ngành nghề tiếp xúc qua lại thôi Ở đây đâu có sản xuất được nhiều như

ở thành phố, cơ sở sản xuất nó liên kết với nhau ở đây do điều kiện với không làm ăn lớn như trên đó nên hạn chế hơn Đối với tôi thì về mặt mua bán, liên kết thành phố thì cũng có quan hệ với vài cửa hàng trên đó với một số người Ví dụ cửa hàng tôi có quan hệ với cửa hàng Hoa Oanh trong chợ Bình Tây Cửa hàng tôi thì thường lấy hàng ở đó và một số cơ sở sản xuất khác, quan hệ mình lấy hàng của người ta người

ta bán cho mình Từ đầu mình khó khăn thì người ta có thể giúp đỡ về vấn đề vốn

Họ bán cho mình về mình bán sau một thời gian thì mình hoàn vốn trở lại hay đó là

sự tương trợ, giúp đỡ Giờ mình gây dựng được cơ ngơi như thế này rồi thì không cần nữa xưa mình khó khăn thì họ giúp thế"

[L.M (nữ, 58tuổi), số 141 - 143, Đoàn Trần Nghiệp, 10/04/2014 NKĐD]

"Thì hàng xóm bên đây cũng làm nghề này thì bạn bè vậy thôi cũng có quen biết, mấy mối hàng mua đồ, mình cũng có qua lại với mấy người cùng ngành nghề như bên cạnh đây là tiệm Vĩnh Hòa, Thái Lệ, ví dụ thiếu hàng có qua có lại hết, bổ sung hàng mình thiếu, rồi họ thiếu họ lại chạy lên lấy của mình Ngoài ra thì mình quan hệ với những cửa tiệm trên thành phố mình lấy hàng trên đó, mình lấy hàng của họ thường xuyên thì xây dựng được quan hệ lâu dài Quan hệ với những người buôn bán trên thành phố bởi vì đó là bà con buôn bán cùng ngành này luôn có qua lại hết,

họ ở trên chợ Bến Thành, Tân Thành Mình lấy hàng công ty nhưng cũng có lúc lấy hàng của bà con trên đó thì quen biết cũng lâu rồi, giúp nhau về làm ăn, ai khó khăn hay chưa có kinh nghiệm thì giúp, khi ổn định rồi thì độc lập nhưng vẫn quan hệ gắn

Người Hoa trong lịch sử do những biến động trong xã hội, chính trị mà họ phải

di cư sang vùng đất mới với hai bàn tay trắng với mong muốn tìm được vùng đất mới yên bình và xây dựng một đời sống khá hơn Với việc ý thức thân phận hèn mọn của mình nơi đất khách, họ làm bất cứ nghề gì để sinh sống, lập nghiệp Trải qua thời gian dài thích nghi được với nơi định cư mới, họ vượt qua thời gian khó khăn ban đầu và tiếp theo tìm cho mình một ngành nghề phù hợp để kiếm kế sinh nhai Cụ thể tại chợ Thủ Dầu Một - Bình Dương người Hoa đã phát huy sở trường của mình như tổ chức, xây dựng các cơ sở kinh doanh, buôn bán các mặt hàng từ đơn giản đến phức tạp như: buôn bán tạp vặt, tạp hóa, mua bán ve chai, bán thuốc bắc, quán nước, quán ăn, bán

phụ tùng xe để lo toan cho cuộc sống gia đình, cho con cái được đi học, quan trọng hơn là tạo được chỗ đứng và có thể tồn tại được ở nơi đất khách quê người

Có thể nói rằng, chính từ trong hoàn cảnh lịch sử như vậy phải chăng đã hình thành nên những đức tính quý báu của người Hoa? Đó cũng chính là đặc trưng riêng hay cũng chính là văn hóa kinh doanh của người Hoa mà ngày nay mỗi lần nhắc đến làm mỗi chúng ta phải khâm phục và nể trọng

Trước tiên nhắc tới người Hoa là nhắc tới đức tính cần cù, chịu khó của họ Khi định cư ở vùng đất khách với hai bàn tay trắng, với ý thức tự cường vượt qua khó khăn xây dựng một cuộc sống no ấm đã hình thành trong họ những đức tính quý báu

đó Họ cần cù, chịu khó làm bất cứ nghề gì để phục vụ cho cuộc sống của mình được tốt hơn, họ làm tất cả mọi nghề từ nhỏ nhất đến kinh doanh làm ăn lớn Họ vốn là những người giỏi kinh doanh buôn bán, họ buôn bán từ chiếc tăm xỉa răng, cây kim, cuộn chỉ, hay những ngành nghề ít người làm như mua bán ve chai, rồi bán nước, bánh mì Những nghề mà vốn ít lời nhiều Họ vẫn luôn cần mẫn, chịu khó có mặt ở mọi nơi từ nông thôn đến thành thị, mọi ngõ ngách, phường ấp để buôn bán, họ thường thức rất khuya, dậy rất sớm lo toan cho công việc buôn bán của mình, ngày qua ngày lao động như vậy mong sao có thể có được cuộc sống sung túc, đầy đủ hơn

Theo N.N.Đ là con trai của cô Ngọc Hương chủ cửa hàng Đại Đồng cho biết

về đức tính cần cù chịu khó của người Hoa:

"Đối với người Hoa thứ nhất là chúng tôi cần cù và cực kì chịu khó, chúng tôi thức dậy sớm và đi ngủ rất là muộn, chăm chỉ kiên trì, làm tích cóp làm nhiều nhưng xài thì ít và rất tiết kiệm"

[N.N.Đ (nam, 26 tuổi), số 98, Nguyễn Thái Học, ngày 09/04/2014 NKĐD]

"Đối với gia đình tôi nói riêng thì cũng không có nhiều bí quyết gì lắm chỉ thấy là từ ngày xưa qua đây trải qua 4 đời thì hồi tôi còn nhỏ thì gia đình rất khó khăn mọi người trong gia đình đặc biệt là ông bà nội và ba mẹ tôi rất chịu khó, làm việc suốt ngày ít khi có thời gian nghỉ ngơi thoải mái để lo cho anh em trong nhà học hành và

lo toan cuộc sống Ông bà rồi bố mẹ làm cực lắm nhưng tiêu xài thì ít tiết kiệm và rất kiên trì theo nghề buôn bán nhang đèn rồi các đồ tạp hóa"

[N.N.Đ (nam, 26 tuổi), số 98, Nguyễn Thái Học, ngày 09/04/2014 NKĐD]

Người Hoa quan niệm "buôn thuyền bán bè, không bằng ăn dè tiết kiệm", quan niệm đó được chứng minh rất rõ trong thực tế cuộc sống của người Hoa Họ thường làm rất nhiều việc, họ rất tiết kiệm, kiên trì, tận tụy với công việc làm nhiều nhưng xài

ít, chắt chiu những đồng tiền kiếm được bằng mồ hôi, công sức của mình rồi tích cóp ngày qua ngày Họ rất kiên trì, từ sự khó khăn ban đầu làm nền tảng để sau này kinh doanh những mặt hàng lớn hơn, nhiều lợi nhuận hơn, phù hợp với điều kiện kinh tế gia đình và là thế mạnh của họ cần vốn nhiều như: Bán tạp hóa, vựa gạo, thuốc bắc, vàng bạc, sản xuất hàng hóa, dịch vụ

Theo C.M hiện nay là chủ vựa gạo tại chợ Thủ Dầu Một cho biết về sự kiên trì trong nghề nghiệp:

"Ngày xưa trước giải phóng thì ba mẹ bán đậu, tại hồi đó thóc gạo cũng không như bây giờ với hồi đó nghèo buôn gạo thì không có tiền buôn, phải buôn đậu nhưng cũng ít rồi làm mướn cho ta nữa kiếm tiền sinh sống Sau này cha mẹ tiết kiệm từ đó đến giờ mở tiệm bán gạo, tôi cũng theo nghề ba mẹ luôn gọi là nối nghiệp"

[C.M (nữ, 50 tuổi), số 32, Đinh Bộ Lĩnh, 11/04/2014 NKĐD]

"Hồi trước gia đình tôi bán tạp hóa, bán những đồ nhỏ nhỏ, tạp hóa mà mỗi thứ góp lời một ít chứ cũng chưa có vốn nhiều để bán nhiều mặt hàng hay mặt hàng đắt tiền Hồi đó bán chỉ vài chai nước mắm, dầu ăn, bột ngọt, đậu, một ít bánh kẹo Sau này

có vốn tôi mới mở bán bao bì ni lông, can nhựa, hộp cơm Nói chung là tạp vặt cho mấy đại lý, mấy cửa hàng quanh đây người dân nữa, đồ này thì mua lẻ rẻ nhưng họ

sử dụng nhiều mua sỉ thì cũng có lời"

[L.M (nữ, 58 tuổi), số 141 - 143, Đoàn Trần Nghiệp, 10/04/2014 NKĐD]

Trong đời sống gia đình, người Hoa rất tằn tiện kể cả những gia đình giàu có Cách bày trí trong mỗi gia đình bình dân rất bề bộn và thiếu ánh sáng (thường là

nhũng ngôi nhà ống) Họ không thích khoe tiền của, ham chưng diện nhưng khi cần họ

có thể chi tiêu rất hào phóng để lo cho cộng đồng hay công việc kinh doanh Chỉ họ với nhau mới biết ai là người có tiền của hay nghèo khó, nhìn thoáng qua bề ngoài khó

có thể quyết đoán ai là người có đời sống thực sự sung túc[11: 175]

Theo L.M là chủ cửa hàng Tập Phong nói về sự tiết kiệm của mình trong cuộc sống:

"Ngoài ra trong cuộc sống của mình hằng ngày những cái gì chúng tôi cảm thấy cái

gì đáng xài thì mới mua còn không thì thôi không có phung phí tại mình kiếm được tiền cũng khó khăn như tôi mấy đứa con đi học, một đứa thì học ở nước ngoài, đứa thì học du lịch, còn đứa nhỏ nữa, phải cho con đi học, chi tiêu hằng ngày, công việc làm ăn mỗi lần xe hàng về là rất bận"

[L.M (nữ, 58 tuổi), số 141 - 143, Đoàn Trần Nghiệp, 10/04/2014 NKĐD]

"Nói chung thì mình phải chịu khó, tiết kiệm, tiêu xài hợp lý không có lãng phí, hồi trước cũng khó khăn nuôi mấy đứa nhỏ đi học thì cũng phải tiết kiệm vừa có để lấy hàng về bán rồi cho mấy đứa đi học Sau này xây dựng được cơ ngơi thế này rồi thì

đỡ hơn"

[T.H.T (nam, 44 tuổi), 100, Nguyễn Thái Học, ngày 09/04/2014 NKĐD]

Chúng ta có thể nhận biết rõ điều này nếu đã ghé thăm những cửa hàng hay những hộ kinh doanh người Hoa Họ chú ý đến công việc làm ăn của mình, trong cửa hàng hoặc nhà họ đa số diện tích là để chứa đựng hay trưng bày những mặt hàng mà

họ kinh doanh Ở cửa hàng thì ngoài các mặt hàng trưng bày ở sạp, bàn Thì bên trên

họ treo rất nhiều loại hàng hóa, kín hết cả cửa tiệm trừ những chỗ đi lại để khách hàng vào mua hàng Nếu họ kinh doanh tại nhà thì kể cả những bậc cầu thang lên xuống, trong nhà bếp, trên gác sét, hay trên những lầu trên trong ngôi nhà của họ đều chứa đầy ắp hàng hóa

Một người Hoa là chủ cửa hàng Tập Phong tại chợ Thủ Dầu Một L.M chia sẻ

về cách bày trí hàng hóa trong cửa hàng:

"Thì muốn cạnh tranh bán được hàng thì phải nhập nhiều hàng chứ, những đồ gì khách cần là mình lấy về bán Thì nhà có nhiêu đây dưới trệt này không đủ thì phải xếp vào nhà bếp để dễ lấy ra, rồi lầu một, rồi trên nữa Sinh hoạt, ăn ngủ thì diễn ra bình thường mình xếp gọn đồ lại là được thôi chứ có gì đâu"

[L.M (nữ, 58 tuổi), số 141 - 143, Đoàn Trần Nghiệp, 10/04/2014, NKĐD]

Ngoài sự chịu khó, kiên trì, tiết kiệm thì người Hoa trong kinh doanh, buôn bán họ tỏ ra rất thông minh, nhạy bén trong kinh doanh Sự thông minh, nhạy bén, tận tụy với công việc của họ được thể hiện ở nhiều khía cạnh khác nhau như:

Thứ nhất, họ biết tránh né những mặt hàng mà nhiều người đã bán trước đó trong một phạm vi diện tích hẹp, họ luôn mày mò, tìm hiểu bán những mặt hàng không đụng hàng với người khác Họ quan niệm trong buôn bán tính cạnh tranh là rất cao người nhiều vốn có nhiều chiến lược hay phương châm kinh doanh riêng để thu hút khách về phía họ chẳng hạn như họ có thể hạ giá xuống thấp hơn hoặc có thể hạ xuống mức không có lời sau này khi quen khách quen với thị trường họ dần tăng giá trở lại

bù lại thời gian cạnh tranh ban đầu

Theo Q.H buôn bán tại chợ Thủ Dầu Một cho biết về lý do hiện nay chị làm nghề bán bao bì, ni lông, nhang đèn:

"Mặt hàng bao bì ni lông này tôi cũng mới bán gần đây, cách đây khoảng hơn một năm Do người quen giúp đỡ Cũng định bán mấy mặt hàng giống mấy quán gần đây như quần áo, dày dép, đồ ăn, nước uống Nhưng quanh đây họ bán nhiều quá sợ mở

ra lại không cạnh tranh lại họ Bởi vì là họ bán từ xưa tới giờ quen hàng, quen khách rồi giờ tôi mở trùng hàng họ nữa thì sợ không trụ được Với lại người Hoa như em cũng biết họ buôn bán một nghề từ xưa đến nay vốn họ nhiều lắm, bán hàng ngày là cạnh tranh nhau, họ hạ giá thấp nhất để giữ khách nên tôi mở bán mặt hàng này thì

sẽ khác họ Những người bán cùng mặt hàng với tôi ở dưới khu trung tâm dưới kia hoặc khu chợ đồng hồ cũng cách xa tôi trên này nên bán cũng được chứ gần là không cạnh tranh lại họ được"

[Q.H (nữ, 40 tuổi), số 31, Ngô Tùng Châu, 11/04/2014 NKĐD]

Thứ hai, họ luôn tìm ra những điểm mới, sáng tạo, điểm riêng của mình mà không giống bất kì ai Trong cùng một ngành nghề nhưng mỗi một người bán lại có một cách bán hàng, một bí quyết, một cách nói chuyện, một cách pha chế khác nhau không ai giống ai Trong suy nghĩ của họ cái mà mình học hỏi được là vốn quý nhưng cái mình vận dụng được từ kiến thức hay đời sống thực tế vào trong ngành nghề của mình thì đó mới là điều quan trọng là bí quyết thành công trong kinh doanh Đồng thời

họ rất yêu công việc, ngành nghề kinh doanh của mình, dù khó khăn như thế nào họ cũng kiên trì theo đuổi, tâm huyết với nghề Họ biết kết hợp kinh nghiệm của bản thân với kiến thức được truyền dạy

Theo T.H.T hiện nay là chủ tiệm thuốc bắc Thiện Đức Đường nói về bí quyết riêng trong nghề nghiệp:

"Quan trọng là mình chuẩn đoán bệnh chính xác, phù hợp rồi mình điều trị, sử dụng thuốc như thế nào cho nó tốt Nói chung bí quyết của mình trong nghề nghiệp của mình thì mình tự mày mò khám phá ra thôi sau đó phát huy thêm Ví dụ như trong tài liệu sách vở, thực tế đời sống, trong thực tế điều trị bệnh Trong một số bệnh như liệt nửa người Thì mình phải kết hợp điều trị thuốc, rồi châm cứu, tập vật lý trị liệu phải đáp ứng đúng lộ trình thì mới hiệu quả Nói chung mình chữa bệnh cho mọi người thì phải có cái tâm, quan trọng nữa là cái trình độ của mình nữa, khi đã làm là phải yêu nghề"

[T.H.T (nam, 44 tuổi), số 100, Nguyễn Thái Học, ngày 09/04/2014 NKĐD]

Theo T.H.T một người Hoa ở chợ Thủ Dầu Một làm nghề bán thuốc bắc nhiều năm khi được tác giả đề tài phỏng vấn anh nói trong ngành của mình bí quyết kinh doanh là phải tạo ra cái riêng, không giống ai hết kể cả thầy dạy mình, phải trị hết bệnh cho mọi người thì đó là bí quyết

"Kinh nghiệm của bản thân của gia đình, trình độ học thức, học vấn kết hợp với trong quá trình điều trị tạo ra một cái gì đó riêng cho mình cái đó không ai giống mình được mà mình cũng không giống ai hết ngay cả thầy của mình dạy mình cũng không giống luôn Quan trọng là người bệnh họ tin tưởng Cũng như trong quá trình điều trị thì mỗi người một cái chuyên môn khác nhau, giống như tôi điều trị bên cái

tai biến, liệtnửa người, đau dây thần kinh tọa Thì đối với người khác họ điều trị như vậy nhưng họ điều trị không bằng"

[T.H.T (nam, 44 tuổi), số 100, Nguyễn Thái Học, ngày 09/04/2014 NKĐD]

"Ví dụ như trong việc buôn bán chè, cà phê thì phải sao tạo ra cho mình một thương hiệu riêng, khi khách hàng sử dụng chè, cà phê ở đây thì sẽ cảm nhận được hương vị hay là cái riêng mà chỉ có ở Đại Đồng mới có mà không giống với bất kì cà phê hay chè nào khác ở đây Hay nhang đèn cũng vậy thì đó là một số kinh nghiệm cũng nhỏ thôi Còn về nói cụ thể cách làm hay bí quyết đó như thế nào thì cho tôi được phép không nói vì đó là cái bí mật riêng của mỗi gia đình"

[N.N.Đ (nam, 26 tuổi), số 98, Nguyễn Thái Học, 09/04/2014 NKĐD]

"Nghề bán gạo nói chung là nhìn đơn giản nhưng để khách mua hàng của mình nhiều lần thì cũng khó Bán gạo thì mình phải chú ý đến những nơi mình lấy hàng, nhập hàng về đây sau đó đâu phải là mình lấy nguyên gạo trong mấy bịch đó bán đâu Ví

dụ như gạo đặc biệt đắt tiền thì mình để nguyên bao bán luôn, còn mấy gạo dẻo hay tấm, tám Mình phải pha trộn sao cho khách hàng ăn cản thấy ngon nhất, khi mua hàng khác gạo không được ngon như gạo mình bán thế họ mới mua nhiều, như gạo dẻo thì nấu nên không được dẻo quá nó sẽ nhão và dính, gạo nở thì độ nở vừa phải thôi không sẽ gây cho họ tâm lý là gạo Trung Quốc vì gạo này mấy tiệm bán cơm họ thường hay mua nấu cho khách ăn nên tôi biết Cái đó không phải mình gian, kiếm nhiều lời mà cái đó là cái bí quyết riêng của mỗi người bán tại giờ hàng quán mở ra quá nhiều cạnh tranh dữ lắm, mình mà không bán khác người ta thì khách họ không mua hàng của mình đâu"

[C.M (nữ, 50 tuổi), số 32, Đinh Bộ Lĩnh, 11/04/2014 NKĐD]

Từ những ý kiến của người Hoa trực tiếp kinh doanh những mặt hàng thiết yếu trong đời sống xã hội như vậy cho thấy người Hoa rất sáng tạo, thông minh, hết lòng với công việc của mình Qua đó cũng thể hiện sự yêu nghề, tận tụy với công việc, làm toát nên vẻ đẹp trong văn hóa kinh doanh của họ

Sự thông minh, nhạy bén, tận tụy trong kinh doanh của người Hoa còn được thể hiện qua việc họ lựa chọn những địa điểm định cư, sinh sống và hành nghề của mình

Họ thường tập trung ở những thành phố lớn, trên những trục giao thông chính,

họ có điều kiện nắm bắt thông tin nhanh về sự thay đổi của thị trường, giá cả, thích ứng nhanh với sự thay đổi của cơ chế thị trường Nơi nào đông dân cư, vị trí địa lý thuận tiện, chế độ hành chính cởi mở là người Hoa có mặt Càng hoạt động nhiều trong lĩnh vực kinh doanh họ càng nhạy bén, đúc kết được nhiều kinh nghiệm, thích nghi với môi trường kinh tế luôn có sự thay đổi, nhất là trong điều kiện kinh tế thị trường với nhiều hình thức đa dạng của các thành phần kinh tế hiện nay Trong lĩnh vực bán lẻ hay mở cửa tiệm bán tạp hóa, có thể nói, không ai có thể sánh kịp với người Hoa Điều này được khẳng định tại các địa phương có đông người Hoa định cư như thị

xã Thủ Dầu Một [4: 161]

Có thể nhận biết những điều nói trên của người Hoa nói chung hay người Hoa

ở chợ Thủ Dầu Một rất rõ nét Người Hoa họ chọn những điểm đến của mình là những nơi đông người để dễ làm ăn buôn bán, những nơi giao thông thuận lợi để thuận tiện cho việc đi lại, trao đổi hàng hóa, nhập hàng, lưu thông hàng hóa, những nơi như vậy thì sức tiêu thụ hàng hóa sẽ lớn hơn, họ có cơ hội thu nhiều lợi nhuận hơn

Theo T.H.T làm nghề bán thuốc bán cho biết về lý do gia đình sinh sống tại chợ Thủ Dầu Một:

"Thì hồi xưa ông bà mình qua bên đây lập nghiệp thì ở đây thôi, khi đi qua bên đây

là một cái phái đoàn đi qua nó chở tới đây Nghe ông bà kể lại, hồi đó nơi đây sông ngòi thuận lợi cho việc cập bến thuyền bè lúc mới đến, thấy khí hậu cũng mát mẻ, đất đai rộng nhưng còn bỏ hoang nhiều, với gần bà Thiên Hậu Còn giờ thì nhìn em cũng biết đây là trung tâm của Bình Dương đông dân, gần quốc lộ 13 lên thành phố nhập hàng cũng dễ, buôn bán cũng dễ hơn, người ta muốn mua thuốc bắc hay bắt mạch là người ta đến đây dễ kiếm"

[T.H.T (nam, 44 tuổi), số 100, Nguyễn Thái Học, ngày 09/04/2014 NKĐD]

"Ở đây phát triển nhiều khu công nghiệp thì sẽ tập trung đông dân thì dễ bán hàng

Từ đây lên thành phố cũng tốn nhiêu thời gian đâu mỗi lần mình đi lấy hàng cũng nhanh, đường xá nói chung dễ đi, thuận lợi Ở đây khí hậu nó cũng tốt điều hòa không như miền bắc khắc nghiệt Mọi người ở đây thì dễ gần, làm ăn buôn bán tự do chẳng phụ thuộc ai Tóm lại là thích nơi đông dân thì công việc buôn bán sẽ đỡ hơn"

[L.N.L (nữ, 42 tuổi), số 63, Đoàn Trần Nghiệp, 11/04/2014 NKĐD]

Ngoài ra còn một số ý kiến khác của người Hoa cho rằng họ chọn những nơi định cư, kinh doanh buôn bán còn phụ thuộc vào tín ngưỡng truyền thống của mình Trong khi tác giả đề tài phỏng vấn sâu những người kinh doanh ở chợ Thủ Dầu Một, rất nhiều người cho rằng việc chọn nơi an cư lập nghiệp, kinh doanh buôn bán là do họ muốn được ở gần Bà Thiên Hậu Thánh Mẫu, người sẽ mang lại sự bình an, che chở, giúp họ thành công trong kinh doanh cũng như trong cuộc sống cuộc sống

Theo N.N.Đ con trai của chủ cửa hàng Đại Đồng chia sẻ về lý do gia đình chọn chợ Thủ Dầu Một làm nơi kinh doanh:

"Lúc trước em biết là người Hoa khi tới đây họ kiếm một nơi lập nghiệp trước, đầu tiên là xây dựng chùa, em biết chùa Bà Thiên Hậu đúng không? họ muốn dựng chùa trước rồi họ muốn ở gần gần chùa Bà, họ theo tín ngưỡng thờ Bà Thiên Hậu, họ cầu mong an cư lập nghiệp, họ muốn ở gần khu vực chùa Họ cầu mong điều may mắn,

Bà sẽ ban phước bình an, phú quý cho họ trên vùng đất mới"

[N.N.Đ (nam, 26 tuổi), số 98, Nguyễn Thái Học, ngày 09/04/2014 NKĐD]

Những lưu dân người Hoa trong lịch sử đã trải qua những ngày tháng khó khăn lênh đênh vượt biển để đến Việt Nam, Thiên Hậu Thánh Mẫu trong tương truyền ở Trung Quốc là vị thần chuyên cứu giúp những người gặp khó khăn trên biển, vì thế Bà

là vị thần mà họ luôn cầu nguyện may mắn và bình an Khi đã đến được vùng đất mới

họ thường lập đền thờ để tạ ơn của Bà

Theo L.M chủ cửa hàng Tập Phong nói về việc gia đình định cư ở chợ Thủ Dầu Một:

"Thứ nhất là ở đây không khí, khí hậu mát mẻ, sông ngòi, đường xá thuận tiện cho đi lại, dân thì đông đúc thuận lợi cho làm ăn buôn bán Thứ hai là gần chùa Thiên Hậu, ngày xưa nghe ông cố, ông bà kể đi biển qua đây thì có cầu nguyện mong bà phù hộ rồi qua bên đây họ dựng chùa thờ Bà vào thời gian nào cũng không biết Bà linh thiêng nên dịp lễ tết hay đến chùa Bà"

[L.M (nữ, 58 tuổi), số 141 - 143, Đoàn Trần Nghiệp, 10/04/2014 NKĐD]

Điều đó chứng tỏ sự thông minh, nhạy bén của người Hoa khi chọn nơi định

cư, sinh sống và hành nghề ngoài yếu tố thực tế thuận lợi ở vùng đất sở tại, họ còn gửi gắm niềm tin của mình vào những vị thần linh nhất định đem lại sự may mắn, bình an

và buôn may bắn đắt cho họ

2.2.2 Quan niệm về "chữ Tín” trong kinh doanh của người Hoa

Trong văn hóa kinh doanh của người Hoa không thể không nhắc đến vai trò của chữ "Tín" được tầng lớp thương nhân người Hoa vận dụng rất hiệu quả trong hoạt động kinh doanh

Người Hoa luôn trọng chữ tín, đó là sự tin cậy lẫn nhau trong quan hệ làm ăn,

"Tín" trong kinh doanh được hiểu là giữ đúng lời hứa, cam kết giữa các đối tác, là bảo đảm chất lượng hàng hóa phục vụ người tiêu dùng[4: 160] Người Hoa sử dụng "chữ tín" như một phương diện hữu hiệu để xây dựng lòng tin lẫn nhau giữa các thành viên trong cộng đồng, giữa cộng đồng người Hoa và cộng đồng cư dân bản địa; là một bản giao kèo bất thành văn, huy động nguồn vốn, tìm các đối tác hay bạn hàng; hay nói cách khác nó là một phương tiện để lách qua hàng rào của pháp luật, là cơ sở ràng buộc tín dụng đặc thù của người Hoa đó là loại tín dụng gia đình và dòng họ Hình thức tín dụng này tạo cho người Hoa lợi thế cao, vì trong hoạt động kinh doanh, điều kiện tiên quyết đảm bảo sự thành công là nghệ thuật tạo vốn, giúp người Hoa tận dụng được những đồng tiền nhàn rỗi của thành viên nhất định trong cộng đồng của họ, tạo