Thiên nhiên và con người nam bộ trong đất rừng phương nam của đoàn giỏi

Đất rừng phương Nam – Tác phẩm khẳng định tên tuổi của nhà văn Đoàn Giỏi trong dòng văn học Nam Bộ 1.3.1.. Nhà văn Đoàn Giỏi có rất nhiều ấn bản sách nổi tiếng và được tái bản lại nhiều

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT

KHOA NGỮ VĂN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

NIÊN KHÓA: 2013 – 2017

THIÊN NHIÊN VÀ CON NGƯỜI NAM BỘ TRONG

“ĐẤT RỪNG PHƯƠNG NAM” CỦA ĐOÀN GIỎI

Giảng viên hướng dẫn : TS Hà Thanh Vân Sinh viên thực hiện : Ngô Ngọc Yên

-o0o -

LỜI CẢM ƠN

Năm tháng trôi qua, cuối cùng chúng em cũng đã hoàn thành xong khóa luận tốt nghiệp theo đúng yêu cầu và thời gian quy định Có được thành quả ngày hôm nay, ngoài sự nỗ lực của riêng bản thân em còn có sự ủng hộ, giúp đỡ của gia đình, bạn bè và các thầy cô trường Đại học Thủ Dầu Một

Ngày hôm nay, em xin gửi lời tri ân chân thành và sâu sắc nhất đến toàn thể các thầy cô trường Đại học Thủ Dầu Một nói chung và các thầy cô khoa Ngữ văn nói riêng Cảm ơn các thầy cô đã hết lòng dìu dắt, dạy dỗ em trong suốt thời gian qua Những kiến thức em được tiếp nhận trong suốt khoảng thời gian bốn năm ngồi trên ghế giảng đường đại học chính là nền tảng to lớn giúp em có thể hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này Ngoài truyền thụ kiến thức, các thầy cô còn khơi nguồn cảm hứng, lòng yêu nghề trong chúng em Đó chính là động lực giúp chúng em vững bước hơn trên con đường mà mình đã chọn

Tiếp theo, em xin gửi lời tri ân chân thành sâu sắc nhất đến TS Hà Thanh Vân – giảng viên trực tiếp hướng dẫn em hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này Được học cô qua ba học phần, lại được cô hướng dẫn khóa luận tốt nghiệp, em đã được học từ cô rất nhiều điều bổ ích Đó chính là cách làm việc khoa học, hăng say,

sự chịu khó tìm tòi, hỏi hỏi những điều mới lạ, ý thức trách nhiệm trong quá trình học tập, nghiên cứu Cô đã gợi mở cho em những cảm hứng mới lạ cùng rất nhiều điều lý thú trong quá trình thực hiện khóa luận này!

Em cũng xin cảm ơn cha mẹ và gia đình Chính những người thân yêu trong gia đình là động lực, thôi thúc em cố gắng hoàn thành thật tốt việc học tập và nghiên cứu Tình yêu thương vô bờ bến của gia đình đã giúp em có thêm niềm tin yêu, chỗ dựa vững chắc mỗi lúc khó khăn

Cảm ơn Th.S Nguyễn Thị Thanh Xuân, cô giáo chủ nhiệm lớp và các bạn sinh viên trong chi đoàn D13NV02 Sự chỉ dẫn, động viên của cô và những lời cổ

cũ khích lệ của các bạn đã tiếp thêm sức mạnh cho em hoàn thành thật tốt công việc

để không phụ lòng tin yêu của mọi người

Cảm ơn các thầy cô trong hội đồng phản biện đã dành thời gian đọc và đóng góp ý kiến cho khóa luận của em Em sẽ cố gắng tiếp thu và sửa chữa để hoàn thiện hơn bài làm của mình Những lời nhận xét của thầy cô chính là những kinh nghiệm quý giá phục vụ cho quá trình nghiên cứu của em sau này

Thay lời chào tạm biệt, em xin kính chúc quý thầy cô luôn vui vẻ, dồi dào sức khỏe và ngày càng thành công hơn nữa trong sự nghiệp giáo dục thiêng liêng, cao quý Chúc các bạn luôn may mắn và thành công trong cuộc sống!

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi Các kết quả nêu trong khóa luận là trung thực và chƣa đƣợc công bố trong các công trình khác

Sinh viên ký và ghi rõ họ tên

BẢN NHẬN XÉT KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

Tên đề tài:

Sinh viên thực hiện:

Lớp:

Giảng viên hướng dẫn:

Đơn vị:

II NỘI DUNG NHẬN XÉT 1 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài:

2 Phương pháp, kỹ năng, tài liệu:

3 Bố cục và hình thức trình bày:

4 Tinh thần làm việc, tiến độ thực hiện:

III KẾT LUẬN

1 Kết luận và kiến nghị (nếu có):

2 Điểm khóa luận: Bằng số: Bằng chữ:

3 Đề nghị:  Được bảo vệ  Không được bảo vệ

Bình Dương, ngày tháng năm 2015

GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài 10

2 Lịch sử vấn đề 11

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 15

4 Phương pháp nghiên cứu 16

5 Đối tượng nghiên cứu và giới hạn của khóa luận 16

6 Cấu trúc của đề tài 17

CHƯƠNG 1: NHÀ VĂN ĐOÀN GIỎI TRONG DÒNG VĂN HỌC NAM BỘ 1.1 Cuộc đời và sự nghiệp nhà văn Đoàn Giỏi 1.1.1 Cuộc đời 18

1.1.2 Sự nghiệp 21

1.2 Phong cách sáng tác và vị trí của nhà văn Đoàn Giỏi trong dòng văn học Nam Bộ 27

1.3 Đất rừng phương Nam – Tác phẩm khẳng định tên tuổi của nhà văn Đoàn Giỏi trong dòng văn học Nam Bộ 1.3.1 Hoàn cảnh ra đời 43

1.3.2 Nội dung chính của tác phẩm 45

1.3.3 Những thành công mà “Đất rừng phương Nam” mang lại cho nhà văn Đoàn Giỏi 49

Tiểu kết chương 1 49

CHƯƠNG 2: BỨC TRANH THIÊN NHIÊN TRONG TIỂU THUYẾT ĐẤT RỪNG PHƯƠNG NAM 2.1 Thiên nhiên hoang sơ, dữ dội 2.1.1 Những dòng sông chằng chịt 50

2.1.2 Những khu rừng đại ngàn 55

2.1.4 Những thách thức của tự nhiên 64

2.2 Thiên nhiên hiền hòa, trù phú, gắn bó mật thiết với đời sống con người phương Nam 71

2.3 Nghệ thuật khắc họa thiên nhiên 2.3.1 Thủ pháp tả thực kích thích mọi giác quan của người đọc 77

2.3.2 Nghệ thuật so sánh kết hợp nhân hóa khiến thiên nhiên có hồn và vô cùng cuốn hút 81

Tiểu kết chương 2 84

CHƯƠNG 3: HÌNH ẢNH CON NGƯỜI TRONG TIỂU THUYẾT ĐẤT RỪNG PHƯƠNG NAM 3.1 Các kiểu nhân vật trong tiểu thuyết Đất rừng phương Nam 3.1.1 Nhân vật là người buôn bán 85

3.1.2 Nhân vật chuyên đi tìm các vật phẩm núi rừng 89

3.1.3 Nhân vật là thợ săn 93

3.1.4 Nhân vật là người làm thuê làm mướn 97

3.2 Tính cách nhân vật trong tiểu thuyết Đất rừng phương Nam 3.2.1 Tính thân thiện 98

3.2.2 Tính hào hiệp 102

3.2.3 Tính trọng nghĩa 107

3.2.4 Tính tạm bợ 116

3.3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Đất rừng phương Nam 3.3.1 Xây dựng hình tượng nhân vật thông qua ngoại hình và cử chỉ điệu bộ 119

3.3.2 Hoàn cảnh điển hình làm nên tính cách điển hình 124

3.3.3 Xây dựng điểm nhìn trần thu 130

Tiểu kết chương 3 131

KẾT LUẬN 135 TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Văn học là sản phẩm của hoạt động sáng tạo nghệ thuật của con người Bởi

vậy, nó ẩn giấu cái đẹp của nghệ thuật, cái đẹp của sáng tạo Bất cứ một tác phẩm nghệ thuật nào muốn trường tồn và khẳng định vị trí của mình đều phải mang một ý nghĩa nhất định nào đó

Mảnh đất Nam Bộ hiền hòa, xinh đẹp là nơi đã sản sinh ra rất nhiều con người tài năng của dân tộc Nơi đây đã nuôi dưỡng nhiều ngòi bút tài hoa, uyên bác

với chất văn rất riêng, mang dấu ấn cá nhân rõ nét Nhà văn Đoàn Giỏi là một trong

số những nhà văn như vậy Đoàn Giỏi có rất nhiều các tác phẩm nổi tiếng đậm chất Nam Bộ Ông khác các nhà văn khác ở chỗ ông không đào sâu khai thác cuộc sống hiện đại Con đường ông chọn là tìm về những cội nguồn của dân tộc mà rõ hơn chính là quay về với cuộc sống giản dị, mộc mạc của con người Nam Bộ Ông làm sống dậy nhiều vấn đề về đất và con người nơi đây

Nhà văn Đoàn Giỏi có rất nhiều ấn bản sách nổi tiếng và được tái bản lại

nhiều lần như: Người thủy thủ già trên hòn đảo lưu đày, Truyện ký Trần Văn Ơn,

Cá bống Mú, Tê giác trong ngàn xanh, Những chuyện lạ về cá… Nhưng nổi tiếng hơn hết là cuốn tiểu thuyết Đất rừng phương Nam (ra đời từ năm 1957) đây được

xem là bức tranh tuyệt vời về đất và người dân miền Nam Bộ Bối cảnh câu chuyện diễn ra ở các tỉnh miền Tây Nam Bộ, sau khi thực dân Pháp quay trở lại xâm chiếm vùng đất này Mỗi người sẽ có những cách tiếp nhận khác nhau nhưng có lẽ ai cũng

sẽ đồng ý rằng Đất rừng phương Nam là một cuốn tiểu thuyết mang nhiều ý nghĩa,

phản ánh giá trị nhân văn sâu sắc

Tiểu thuyết Đất rừng phương Nam không chỉ là thành quả riêng của nhà văn

Đoàn Giỏi Khi tác phẩm này ra đời đã nhận được sự đón nhận của đông đảo độc giả trong đó có cả các em thiếu nhi Sức hút đó là bởi nhà văn Đoàn Giỏi đã quá tài tình xây dựng nên một thiên nhiên sinh động, chân thực, hùng tráng Đồng thời cái đẹp, cái sâu sắc, những góc khuất trong cuộc sống người dân miền sông nước Tây

độc giả, đáp ứng được nhu cầu thẩm mĩ của người đọc Đến nay, tiểu thuyết đã được tái bản nhiều lần, được dịch ra nhiều ngôn ngữ Vào năm 1997, tác phẩm được

chuyển thể thành phim truyền hình Đất phương Nam, dài 11 tập, rất được khán giả

yêu thích

Bản thân người viết cũng là một người sinh ra và lớn lên tại vùng đất Nam

Bộ, từ nhỏ đã sớm yêu thương, gắn bó với thiên nhiên và con người tại mảnh đất này Xuất phát từ lòng yêu mến đối với văn chương của Đoàn Giỏi, cũng như với thiên nhiên và con người vùng đồng bằng sông Cửu Long hiền hoà và nhân hậu,

đồng thời, mong muốn làm rõ giá trị thực sự mà tiểu thuyết Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi mang lại, người viết đã quyết định chọn đề tài Thiên nhiên và con người Nam Bộ trong tiểu thuyết “Đất rừng phương Nam” làm đề tài khóa luận tốt

nghiệp của mình

2 Lịch sử vấn đề

Viết về thiên nhiên và con người Nam Bộ trong các tác phẩm văn học là một chủ đề không xa lạ gì đối với văn học Việt Nam Chúng ta phải kể đến các tác giả như Sơn Nam, Trịnh Hoài Đức, Hồ Biểu Chánh, Phi Vân, Vương Hồng Sển, Bình Nguyên Lộc… Đọc những tác phẩm của các tác giả ấy, người đọc cảm nhận được cái đẹp của thiên nhiên và con người vùng đất Nam Bộ hào hiệp, trọng nghĩa tình, chân chất… trên vùng đất mới phương Nam Riêng với nhà văn Đoàn Giỏi, vào những năm cuối thế kỷ XX, người ta biết đến ông như một tài năng văn học đặc biệt Ông không những được đánh giá cao từ những trang viết, ông còn được xem như một nhà Nam Bộ học vì những hiểu biết uyên thâm, rộng lớn về đất và người

Nam Bộ Khi nhắc đến Đoàn Giỏi, người ta nghĩ ngay đến tiểu thuyết Đất rừng phương Nam, tác phẩm đánh dấu tên tuổi của Đoàn Giỏi trên văn đàn văn học Việt

Nam

Tiểu thuyết Đất rừng phương Nam lôi cuốn độc giả từ đầu đến cuối Chính

nhờ lối miêu tả cảnh vật cũng như diễn biến tâm lý của nhân vật được Đoàn Giỏi thể hiện rất xuất sắc Nghiên cứu vấn đề này, đã có rất nhiều ý kiến của bạn đọc cùng với các nhà nghiên cứu, nhà phê bình xoay quanh tác giả và tác phẩm Người

viết từ quá trình thu thập từ sách báo, các trang mạng cùng với các bài nghiên cứu khác nhau để có cứ liệu xác đáng viết phần Lịch sử vấn đề cho đề tài: Thiên nhiên

và con người Nam Bộ trong “Đất rừng phương Nam” của Đoàn Giỏi

Xoay quanh vấn đề này, đã có rất nhiều ý kiến phân thích, bàn luận rất sôi nổi nhất là ở văn đàn báo chí Đỗ Quang Hạnh đã nhận định trên báo Lao động,

03/03/1999: “Phải thành thật nói rằng, “Đất rừng phương Nam” đã lôi cuốn chúng tôi về một vùng đất xa lắc xa lơ đầy bí ẩn mà cũng vô cùng hấp dẫn Gần như không có cuốn sách nào của nhà văn Việt Nam viết cho thiếu nhi có khả năng đáng yêu đến thế.” [23; 5] Thông qua đó, người viết nhận thấy công lao và đóng góp to

lớn của nhà văn Đoàn Giỏi

Sau hơn nửa thế kỷ cầm bút, nhà văn Đoàn Giỏi là một trong số ít nhà văn dành cả cuộc đời mình gắn bó với một vùng đất Những trang viết dung dị nhưng tràn đầy chân thực đã chinh phục người đọc nhiều thế hệ Giọng văn của ông thấm đẫm tình người, tình yêu quê hương xứ sở và chất chứa cả nền văn hóa miền sông nước Cửu Long Điều đó không cần phô diễn mà nó toát ra mạnh mẽ từ chính tính

cách của nhà văn Đất rừng phương Nam là một bức tranh toàn bích Nó không chỉ

là hương sắc của đại ngàn rừng thẳm xinh đẹp với vô vàn bí ẩn mà nó còn là bức tranh về nhân nghĩa, về đạo đức, về tình người và cả lẽ phải, luân thường đạo lý ở đời Tất cả những điều đó lắng đọng lại như hương tràm, hương mật ngọt mà chỉ những con người sinh ra và lớn lên tại vùng đất này mới có thể hiểu tường tận nhất,

chân thực nhất

Song song với những ý kiến nhận định của độc giả, cũng đã có nhiều nhà văn

nêu ý kiến xung quanh Đất rừng phương Nam và nhà văn Đoàn Giỏi Trên báo Văn nghệ, 03/04/1999, nhà văn Nguyễn Quang Sáng đã nói: “Trong con mắt tôi, với nhà văn Đoàn Giỏi, sự sáng tạo đồng nghĩa với một cuộc đấu tranh, một cuộc đấu tranh

vô cùng quyết liệt Trong quá trình sáng tạo “Đất rừng phương Nam”, tôi có cảm giác anh Năm Đoàn Giỏi đã đánh vật với từng chữ, với thân hình của anh, tôi thấy

có lúc anh mệt mỏi, rồi như người vụt vùng dậy sau lúc thua trận Xuất thân anh là

họa sĩ, anh vẽ thiên nhiên bằng văn chương đầy màu sắc Cả đời đạm bạc, đi, đọc

và viết chỉ đề dành cho văn chương” [23; 5]

Không những thành công trong việc miêu tả hình ảnh thiên nhiên Nam Bộ, nhà văn Đoàn Giỏi còn rất tài hoa khi xây dựng những con người đúng chất Nam

Bộ với đầy đủ những phẩm chất đáng tự hào: hào hiệp, cương trữ, thẳng thắn, tốt bụng, bao dung Và hơn hết, những con người này tràn đầy tình yêu quê hương đất nước Họ sẵn sàng hi sinh tính mạng, của cải để cản bước quân thù Đọc những trang viết ấy, người viết cảm thấy đâu đó phảng phất bóng dáng cuộc đời của chính tác giả

Trong bài viết Lời tưởng niệm, báo Văn nghệ, 03/04/1999, nhà văn Ma Văn Kháng đã bày tỏ: “Đọc Đất rừng phương Nam, tình yêu của chúng ta một lần nữa giàu có thêm, vì trong văn ông, tình yêu đất nước bắt nguồn và liên hệ bền chặt với

sự độc đáo và nền văn hóa lâu đời của dân tộc” [23; 6]

Đoàn Minh Tuấn đã viết trên báo Văn nghệ Trẻ, 04/04/1999: “Trong các nhà văn đương đại của văn học Nam Bộ, Đoàn Giỏi là người có cá tính Nhân vật của ông rất dữ dội và hào hiệp, điển hình cho vùng châu thổ Cửu Long Đọc Đất rừng phương Nam làm tôi thích miền Nam” [23; 6]

Trong bài viết Nhà văn Đoàn Giỏi – Đại thụ phương Nam, báo Đà Nẵng điện

tử, 19/10/2016 có đăng: “Nhà văn Đoàn Giỏi với những tác phẩm của mình - đặc biệt là “Đất rừng phương Nam” - được xem là người đưa Nam Bộ đến với bạn đọc

cả nước Những trang văn của ông hồn hậu, gần gũi đã mở ra một thế giới xa lạ, trong trẻo, quyến rũ Những trang viết đượm màu sắc Nam Bộ trong tác phẩm của Đoàn Giỏi như những hạt mầm tốt đẹp gieo vào tâm hồn bạn đọc nhiều thế hệ.”

thoại, khiến ai từng sống ở đó càng thêm yêu quý vùng đất của mình, còn ai chưa đến thì luôn mong ước một lần tới thăm” [32]- ông Nguyễn Bá nói”

Xoay quanh Đất rừng phương Nam và nhà văn Đoàn Giỏi đã có khá nhiều

bài tiểu luận cũng như bài nghiên cứu viết về vấn đề này Trong tập tiểu luận – phê

bình Tiếng vọng những mùa qua, Nguyễn Thị Thanh Xuân đã nhận định một cách đầy kính trọng: “Có mảnh đất sinh ra những nhà văn và ngược lại, có nhà văn từ những trang viết đã biến miền quê của mình thành những miền quê chung thân thuộc trong tâm tưởng bao người Với nhà văn Đoàn Giỏi, tôi nghĩ rằng ông đã đón nhận được cái hạnh phúc đó Ông đã đem đến cho bạn đọc cả nước những hiểu biết

và tình cảm về một vùng đất mà trước đó xa xôi và hoang sơ trong hình dung của mọi người Ông đã xây dựng những nhân vật lòng đầy nghĩa khí mà tinh tế, giàu chất văn hóa.” [21; 113]

Huỳnh Mẫn Chi đã nghiên cứu Đoàn Giỏi trên phương diện chất liệu ngôn từ

và hình ảnh Văn chương Đoàn Giỏi như chính tính cách của ông mạnh mẽ, cuồng nhiệt, sống động Điều đó đã làm nên một vùng đất hùng vĩ, xinh đẹp, vừa nhẹ

nhàng, vừa bí ẩn và nguy hiểm: “Một Đoàn Giỏi phóng khoáng, hào hiệp và luôn sâu nặng với miền đất phương Nam Tác phẩm của Đoàn Giỏi thường đậm chất nghĩa khí và hào hùng Dù có sinh sống, công tác và hoạt động ở đâu, ông cũng luôn luôn hướng về vùng đất Nam Bộ” [27]

Không những vậy, Đất rừng phương Nam còn có khả năng truyền cảm hứng

đến đông đảo người đọc không phân biệt vùng miền, nơi sinh sống Ngô Văn Phú

đã viết: “Đọc xong Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi, ta cảm thấy, với người viết đó là mảnh đất yêu thương ruột rà đầy yêu thương, tự hào, còn với ta, người đọc, thì đó là miền đất hứa.” [23; 5]

Tóm lại, đã có rất nhiều bài viết, bài nghiên cứu nói về thiên nhiên và con người nơi đây, nhưng hầu hết chưa chuyên sâu về đề tài này Đến với đề tài khóa

luận tốt nghiệp, người viết quyết định chọn tiểu thuyết Đất rừng phương Nam với tên gọi: Thiên nhiên và con người Nam Bộ trong “Đất rừng phương Nam” của

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

Đất rừng phương Nam có vị trí quan trọng trong làng văn chương Việt Nam,

đánh dấu một hiện tượng văn học nổi bật những năm kháng chiến cứu nước Vào

năm 1997, tác phẩm được chuyển thể thành phim truyền hình Đất phương Nam, dài

11 tập, rất được khán giả yêu thích

Đặc trưng trong phong cách văn học của Đoàn Giỏi đó là giọng văn mang đậm sắc thái Nam Bộ và bối cảnh chính trong các tác phẩm của ông chính là con người và khung cảnh đồng quê đặc trưng của miền sông nước Nam Bộ hiền hòa, xinh đẹp Nhắc đến những nhà văn gắn bó các tác phẩm văn học của mình với miền Nam Bộ trong thời kháng chiến, phải kể đến đầu tiên là Đoàn Giỏi

Đến với đề tài này, người viết mong muốn làm rõ được nét đẹp, nét đặc trưng của con người cũng như thiên nhiên vùng Nam Bộ, đồng thời thấy được cuộc sống bình dị, dân dã mà ấm áp nghĩa tình, tràn đầy đạo lí của những con người chất phác nơi đây

4 Phương pháp nghiên cứu

Xuất phát từ mục đích, nhiệm vụ đề tài, người viết vận dụng nhiều phương

pháp nghiên cứu, trong đó có các phương pháp nghiên cứu chính:

Trên cơ sở tìm hiểu các tác phẩm của Đoàn Giỏi, người viết sẽ thống kê các yếu tố thuộc về mặt nội dung và nghệ thuật, có liên quan đến đề tài cũng như tần suất xuất hiện các yếu tố đó

Đặt nhà văn Đoàn Giỏi trong bối cảnh lịch sử - xã hội của một vùng đất Nam

Bộ trong một thời kỳ nhất định, nghiên cứu sự chuyển biến trong các chặng đường sáng tác của nhà văn để đưa ra những nhận định bước đầu về chặng đường sáng tác của ông

Tìm hiểu thêm về các nhà văn cùng thời để thấy được nét chung, hài hòa của Đoàn Giỏi trong dòng chảy văn học, làm nổi bật nét riêng, cá tính sáng tạo của ông

Tìm hiểu về đặc sắc văn hóa, phong tục tập quán tại vùng đất Tây Nam Bộ -

bối cảnh của tiểu thuyết để có cứ liệu xác đáng nhận định những nét văn hóa, tính cách đặc trưng Nam Bộ trong tiểu thuyết

5 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi

- Đối tượng nghiên cứu: Thế giới thiên nhiên và con người trong tiểu thuyết Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi

- Giới hạn của đề tài: Tập trung ở tiểu thuyết Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi

6 Cấu trúc dự kiến của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và phần Tài liệu tham khảo, đề tài được triển khai qua ba chương:

CHƯƠNG 1: NHÀ VĂN ĐOÀN GIỎI TRONG DÒNG VĂN HỌC NAM BỘ

CHƯƠNG 2: BỨC TRANH THIÊN NHIÊN TRONG TIỂU THUYẾT ĐẤT RỪNG

PHƯƠNG NAM

CHƯƠNG 3: HÌNH ẢNH CON NGƯỜI TRONG TIỂU THUYẾT ĐẤT RỪNG PHƯƠNG NAM

CHƯƠNG 1: NHÀ VĂN ĐOÀN GIỎI TRONG DÒNG VĂN HỌC NAM BỘ 1.1 Cuộc đời và sự nghiệp của nhà văn Đoàn Giỏi

1.1.1 Cuộc đời

Nhà văn Đoàn Giỏi tên thật là Đoàn Văn Giỏi Ông sinh ngày 17/05/1925 tại

xã Tân Hiệp, huyện Châu Thành, tỉnh Mỹ Tho (ngày nay là thị trấn Tân Hiệp,

huyện Châu Thành, tỉnh Tiền Giang) “Cùng một huyện Châu Thành, thị trấn Tân Hiệp không mang dáng dấp oai hùng như thị trấn Vĩnh Kim bao lần đánh tan quân xâm lược, nó cũng không phải là vùng địa linh với những nhân tài tên tuổi lừng danh như đất Vĩnh Kim Thế nhưng ở tại thị trấn Tân Hiệp, người dân Tiền Giang không khỏi tự hào với một Đoàn Giỏi khí phách hiên ngang, với một Đất rừng phương Nam bạt ngàn hào phóng, với một người chiến sĩ cách mạng dũng cảm, gan

dạ

Nhà văn Đoàn Giỏi chính là người con thứ tư (Nam Bộ gọi là thứ năm) của ông Đoàn Văn Vàng và bà Nguyễn Thị Kiểu Ông bà này có tất cả mười người con: Đoàn Văn Mỹ, Đoàn Thị Ba, Đoàn Thị Tư, Đoàn Giỏi, Đoàn Phú, Đoàn Thị Đức, Đoàn Ngọc Hưng, Đoàn Nhân và Đoàn Thị Tuyết.Trong những người con ấy, Đoàn Giỏi, Đoàn Phú, Đoàn Nhân là những người từng tham gia hoạt động cách mạng trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp Họ đều là những chiến sĩ bất khuất trung kiên, dũng cảm trên khắp các chiến trường

Cha Đoàn Giỏi, ông Đoàn Văn Vàng là một địa chủ trí thức tiến bộ và yêu nước Ông từng làm chủ hàng trăm héc ta ruộng vườn Những năm đó, vùng đất cò bay thẳng cánh ở huyện Châu Thành chính là tài sản riêng của gia đình ông Rồi sau Cách mạng tháng Tám, ông Đoàn Văn Vàng đã hiến tất cả tài sản ấy cho chính quyền ta Từ nghĩa cử cao đẹp ấy, ông Đoàn Văn Vàng như tạo điều kiện cho chính mình, một điền chủ lớn đã xích lại gần với cách mạng.” [27]

Đoàn Giỏi vốn đã bộc lộ tài năng thiên phú về nghệ thuật từ thuở bé Ông theo học tại trường trung học Mỹ Tho Sau đó, ông theo học tại trường Mỹ thuật Gia Định trong những năm 1939-1940 Tư chất nhà văn trong ông đã bộc lộ rõ hơn

ở giai đoạn này Vào năm 1943, ông chuyển từ cây cọ, bảng màu sang cây bút,

trang giấy, chính thức bắt đầu chặng đường sáng tác của mình Nhà văn Đoàn Giỏi còn là người học trò xuất sắc của nhà văn Hồ Biểu Chánh Truyện ngắn đầu tay của

Đoàn Giỏi đã được Hồ Biểu Chánh chọn đăng trên tờ Nam Kỳ tuần báo Có thể nói,

nhà văn Hồ Biểu Chánh là người thầy trong nghề mà nhà văn Đoàn Giỏi vô cùng kính trọng Hầu hết những tác phẩm văn chương mới ra lò, Đoàn Giỏi đều đưa Hồ Biểu Chánh xem trước và được người thầy của mình góp ý chân tình Chính vì vậy, các tác phẩm của nhà văn Đoàn Giỏi luôn giản dị, gần gũi với nhân dân, nhất là những người lao động nghèo

“Trong những năm Việt Nam chống Pháp, Đoàn Giỏi đã có lối rẽ bất ngờ vào lực lượng công an nhân dân Về những kỷ niệm liên quan đến giai đoạn này, bạn bè Đoàn Giỏi còn nhớ mãi một chuyện: “Có lần, ông lên lớp một người khách (bị anh em du kích tình nghi giữ lại) là chỉ có theo thực dân đế quốc mới ăn mặc như vậy vì thấy người khách này ăn vận quá sang trọng Đâu hay đó chính là luật

sư Nguyễn Hữu Thọ đang cải trang để ra vùng kháng chiến theo lời mời của Ủy ban kháng chiến Nam Bộ Sự năng nổ, nhiệt tình trong công việc đã khiến ông có lúc thất thố như vậy Điều rất lấy làm vui là sau này, khi nhà văn Đoàn Giỏi chuyển ra công tác ở Hà Nội, luật sư Nguyễn Hữu Thọ (bấy giờ là chủ tịch Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam) đã chủ động mời ông tới chơi, ân cần hỏi thăm đời sống, công việc” Nhà văn Anh Đức vẫn còn nhớ như in ngày ông là một cậu bé 14 tuổi, được gặp chàng thanh niên Đoàn Giỏi hơn ông chục tuổi: “Tôi từ một trường trung học kháng chiến ra về công tác tại Ty thông tin tỉnh Rạch Giá, vừa lúc anh Đoàn Giỏi từ Mỹ Tho về lãnh chức Phó Trưởng Ty thông tin ấy Ngay từ hồi trẻ anh đã có vóc dáng đậm đạp, cái ống píp luôn phì phèo trên miệng” Về ngoại hình của nhà văn Đoàn Giỏi, qua lăng kính của nhà văn Anh Đức thì có vẻ tay chơi, song qua trí nhớ của nhà văn Hoàng Tấn thì lại hóa rất hiền lành, thư sinh Âu cũng là sự phong phú, đa dạng của một nhà văn Hoàng Tấn kể: “Ít hôm sau, chúng tôi được may mắn tham gia buổi lễ phong quân hàm cho Trung tướng Nguyễn Bình, được cử hành trọng thể giữa chiến khu Đồng Tháp Mười do các đồng chí lãnh đạo khu và

độc tấu là vở kịch Áo đêm trăng – cái đinh của đêm văn nghệ Đây là một sáng tác mới, còn chưa ráo mực của Nguyễn Bính Ngoài các nhân vật phụ, hai nhân vật chính là cô nữ cứu thương và người yêu của cô và anh bộ đội Chiếc áo cô tặng anh bớt lạnh khi xông pha trận mạc là nội dung chính của vở kịch Nguyễn Bính – tác giả thủ vai chính, còn nhà văn Đoàn Giỏi thì giả gái, đóng vai người nữ cứu thương Dạo ấy tác giả của Đất rừng phương Nam ở tuổi đôi mươi, đẹp trai nên khi giả gái trên sân khấu ai cũng nhầm là phụ nữ thiệt, chỉ đến khi Đoàn Giỏi cất tiếng ngâm bài Tống biệt thì thiên hạ mới vỡ ra” [27]

Năm 1951, Đoàn Giỏi về công tác tại hội văn nghệ Nam Bộ và là thành viên

của hội biên tập tạp chí Lá Lúa Công việc mới đã khai mạch nguồn sáng tác nơi

ông, khiến ông cầm bút trở lại

Năm 1954, Đoàn Giỏi tập kết ra Bắc Những ngày hòa bình lập lại, Đoàn

Giỏi đã gây ấn tượng mạnh với độc giả đất Hà Thành qua bài ký Đèn tôi bay về Lục

Hồ Chí Minh với một phong cách mới lạ Tiếp đó sự ra đời của hàng loạt tác phẩm

thú vị về mảnh đất phương Nam nắng gió Nhà văn Nguyễn Huy Tưởng, sau khi

đọc một số truyện ngắn, bút ký của Đoàn Giỏi, đã phải thốt lên: “Thấy có vảy, có cựa, có mã rồi đấy” [28]

“Đến năm 1955 ông chuyển sang sáng tác và biên tập sách báo, công tác tại Đài Tiếng nói Việt Nam, rồi Hội Văn nghệ Việt Nam Ông là viên Ban chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam các khóa I, II, III Ông là Đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam.” [28] Trong quãng thời gian này, Đoàn Giỏi đã thai nghén và cho ra đời tác phẩm ấn tượng nhất của mình- tiểu thuyết Đất rừng phương Nam Có thể thấy, dù

có ở nơi đâu thì tâm hồn Đoàn Giỏi luôn hướng về miền Nam ruột thịt, nới chôn rau cắt rốn của mình Dù ở đầu kia của đất nước, ông vẫn viết nên một tác phẩm mang đậm hơi thở của quê hương xứ sở và con người nơi ấy một cách chân thực và sinh động đến bất ngờ

Không chỉ riêng các áng văn chương mang đậm chất quê hương Tây Nam

Bộ, cuộc sống thường nhật của Đoàn Giỏi cũng đặc sệt phong cách của mảnh đất này dù là ông sống tại miền Bắc hay ở Châu Âu

Về cuộc đời riêng, nhà văn Đoàn Giỏi đã trải qua hai cuộc hôn nhân Thế nhưng ông chỉ có một người con trai duy nhất tên là Đoàn Quang Viễn với người vợ đầu tiên Ông Đoàn Quang Viễn sinh năm 1958, hiện tại sinh sống tại quê hương Tân Hiệp – Châu Thành- Tiền Giang

Vào những ngày cuối đời, sức khỏe của nhà văn Đoàn Giỏi có những chuyển biến bất thường Lúc này, đi đâu ông cũng mang theo bên mình cuốn đề cương tiểu

thuyết Núi cả cây ngàn, bộ tiểu thuyết này hứa hẹn sẽ là một Đất rừng phương Nam

thứ hai Tuy nhiên, tất cả chỉ là dự định còn dang dở Năm 1989, nhà văn Đoàn Giỏi qua đời tại bệnh viện Thống Nhất thành phố Hồ Chí Minh vì bệnh tật, khép lại cuộc hành trình đầy thành công của một con người tài năng, khí phách

1.1.2 Sự nghiệp

Nhà văn Đoàn Giỏi là một trong số nhà văn tiêu biểu của nền văn học Nam

Bộ với một phong cách văn chương đặc sệt hương vị miền Tây sông nước Cửu Long Trong sự nghiệp của mình, ông không viết quá nhiều tác phẩm Những tác phẩm ông viết đa phần đều dành cho thiếu nhi với lối viết và sử dụng ngôn từ, hình ảnh đơn giản, dễ đọc, dễ hiểu Bối cảnh chính ông lấy đa phần là ở các tỉnh ở khu vực Tây Nam Bộ - nơi ông sinh ra và lớn lên – nơi đã khơi nguồn cảm hứng, nuôi dưỡng tâm hồn ông từ thuở nhỏ Cho nên, không ngoa khi nói rằng Đoàn Giỏi là một trong số ít cây bút thành công khi viết về mảnh đất Nam Bộ hiền hòa, xinh đẹp

Sự nghiệp văn chương của Đoàn Giỏi phát triển hơn từ khi ông tập kết ra Bắc vào năm 1954 Ông đặt chân đến vùng đất này chưa đầy một tháng độc giả tại

đây đã biết đến ông thông qua bài ký Đèn tôi bay về Lục Hồ Chí Minh Ông viết tác

phẩm này với một phong cách độc đáo và đặc trưng

Chẳng bao lâu sau, ông khiến mọi người ngạc nhiên khi cho ra đời hàng loạt tác phẩm văn xuôi viết về vùng đất phương Nam đầy ly kỳ và thú vị Càng ngày, lối viết văn xuôi của ông càng ổn định, vững vàng và bắt đầu hình thành phong cách của một nhà văn Nam Bộ Có thể kể đến một số tác phẩm đầu tay đầy ấn tượng như:

Cây đước Cà Mau, Ngọn tầm vông…

Đánh giá về nhà văn Đoàn Giỏi, nhà văn Nguyễn Huy Tưởng đã nói: “Thấy

có vảy, có mã, có cựa rồi đấy Đứng được trường chọi, cậu còn phải nỗ lực cố gắng, mất nhiều công sức nữa đấy.” [1; 144]

Kể từ đó, nhà văn Đoàn Giỏi đã có những bước nhảy vọt ấn tượng trong sự nghiệp sáng tác của mình Phải chăng từ những lời động viên của các đàn anh, các bậc tiền bối đi trước đã tiếp thêm niềm tự tin và nguồn sức mạnh to lớn để nhà văn ngày càng vững vàng, trưởng thành hơn nữa trong phong cách sáng tác Nhà văn Đoàn Giỏi tìm đến văn chương như là tìm đến nguồn động viên tinh thần Ông viết văn như là niềm an ủi, động viên trong những ngày ông sống xa quê Ông viết văn dựa trên niềm đam mê mãnh liệt Hơn thế nữa, ông chọn văn chương làm điểm tựa cũng như là sự nghiệp chính của cuộc đời mình Khi Nguyễn Huy Tưởng qua đời,

trong bài viết Nguyễn Huy Tưởng – một người thầy – một người bạn – một người anh, Đoàn Giỏi đã bộc bạch cảm xúc: “Điều anh luôn nhắt nhở tôi là chú trọng sắc thái địa phương nhưng đừng có abusé (lạm dụng) ngôn ngữ, luôn dặn dò tôi phải chịu khó ghi chép hàng ngày như Tô Hoài và khiêm tốn học tập Nói chuyện công việc nghề nghiệp, anh phân tích thế nào là cá tính và tính cách nhân vật, thế nào là đột phá…”[1; 144]

Chỉ là lời động viên của người anh đồng nghiệp, Đoàn Giỏi đã chọn làm hành trang và mang theo suốt quá trình sáng tác Điều này chính là cái hay của Đoàn Giỏi Dù là một người mạnh mẽ, bộc trực, quyết đoán nhưng ở Đoàn Giỏi, ông luôn lắng nghe và tự học, tự trau dồi kiến thức cho mình Đặc biệt, Đoàn Giỏi luôn ghi nhận những lời góp ý của đồng nghiệp và những lời khen chê của độc giả Đoàn Giỏi là một nhà văn Nam Bộ, cho nên khi đọc văn của ông người đọc dễ dàng nhìn thấy được cả một nền văn hóa đặc trưng của vùng sông nước miền Tây Văn chương của ông đặc trưng Nam Bộ từ giọng điệu, từ ngữ đến những phong tục, tập quán được ông đưa vào một cách tài hoa Nhà văn Đoàn Giỏi không chỉ là một người nghệ sĩ mà còn là một nhà Nam Bộ học thực thụ, điều đó được thể hiện qua các trang viết của ông

Văn của Đoàn Giỏi luôn ngồn ngộn nguồn tư liệu về một vùng đất kết hợp

với vốn sống của tác giả Trong bài kí Cây đước Cà Mau, nhà văn Đoàn Giỏi đã tả

rất chi tiết và sinh động về thiên nhiên sông nước tại Cà Mau như một nhà Nam Bộ học thực thụ Thông qua lời nói của bà má Năm Căn, người đọc như đang được đặt

chân đến vùng đất này: “Hồi tao tới đây, mới có lưa thưa vài cái chòi đốn củi tây chưa phóng con đường này Rừng hươu nai, lọ nồi nhiều lắm Cá tôm đặc nước Làm một ngày ở không ăn cả nửa tháng Chỉ khổ cái đất trồng trọt Phải có bông lúa, ngọn rau mà sống chớ Không lẽ chỉ ăn tôm, cá, thịt rừng không Ðất này, chỗ nào cao ráo phải để dành trồng trọt Mình ở toàn nhà sàn cũng như bây giờ, cất theo bãi Tôm cá thì đủ thứ, thiếu gì! Tôm càng xanh bằng cườm tay, tép xà bùi bằng ngón chân cái, tép bạc lưới về đổ đống như đống lúa cả trăm giạ Cá dứa thì

có mùa, thuộc loại ngon nhất ở đây Thịt mềm ngọt xớt Nấu canh chua ngon lắm Mỗi tháng có hai ngày ba khía hội Nước ròng, ba khía leo bám đầy lên rễ, lên thân đước, cây vẹt Ba khía làm mắm, chở lên Mỹ Tho, Sài Gòn Cua biển cũng nhiều lắm Các trại đáy kéo lên chỉ lấy cá, tép Cua cho ai bắt thì bắt Thường thì đổ xuống sông lúc không có người mua Cua lột tháng tám mới ngon, và thịt chắc nhất Bụng đầy gạch, son Lớp luộc, lớp chiên lăn bột Lớp làm mắm nhận trong muối hột Chừng nào ăn, lấy ra rửa sạch, tán nhuyễn, trộn với đường, mỡ, tỏi, ớt chấm với tôm nướng, thịt luộc, ăn rau sống bánh tráng không gì bằng Tao nhắc còn nhiễu nước miếng đó thì bay biết Còn nói gì thứ sò huyết, vọp, nghêu cứ nước kém chèo thuyền ra cồn lấy bồ cào cào đổ lên chớ hơi đâu mà bắt.” [1; 87] Đọc những

trang viết ấy của Đoàn Giỏi, nhà thơ Xuân Diệu dù chưa một lần đến với Năm Căn

– Cà Mau nhưng ông vẫn cho ra đời bài thơ Bà má Năm Căn rất hay, rất cảm động

và nguồn cứ liệu, hình ảnh chính là lấy từ bài kí Cây đước Cà Mau của nhà văn Đoàn Giỏi Bài kí Cây đước Cà Mau được viết trong thời gian nhà văn tập kết ra

Bắc Lúc này, đất nước ta vẫn trong thời kì bị chia cắt, miền Bắc vừa giành lại nền độc lập còn miền Nam vẫn đang ra sức chiến đấu đánh đuổi quân xâm lược Viết truyện ngắn này với những chi tiết bà má Năm Căn định gửi mắm tép ra cho cụ Hồ,

này, nhà văn muốn gửi gắm vào đó tình đoàn kết Nam Bắc một lòng Đồng thời, Đoàn Giỏi truyền tải thông điệp về tình yêu quê hương, xứ sở Con người dù ở bất

cứ đâu cũng nhớ về nơi chôn rau, cắt rốn của mình

Ở những tác phẩm khác, nhà văn Đoàn Giỏi vẫn giữ cho mình lối viết giản

dị, mộc mạc như vậy Với bài kí Cây đước Cà Mau gây được nhiều tiếng vang, văn

chương Đoàn Giỏi ngày càng được độc giả đón nhận Nhà văn Đoàn Giỏi ngày càng phát triển sự nghiệp sáng tác của mình Ông sáng tác rất nhiều thể loại từ truyện ngắn, truyện vừa, truyện ký đến thơ, kịch thơ Trong đó, có thể kể đến một số tác

phẩm ấn tượng như: Người Nam thà chết không hàng (1947), Khí hùng đất nước (1948), Chiến sĩ Tháp Mười (1949), Giữ vững niềm tin (1954), Trần Văn Ơn (1955),

Cá bống mú (1956), Ngọn tầm vông (1956), Đất rừng phương Nam (1957), Hoa hướng dương (1960),… Trong đó, Đất rừng phương Nam là tác phẩm ấn tượng nhất

đánh dấu vị trí và tên tuổi của nhà văn Đoàn Giỏi trong dòng văn học Nam Bộ Có một điều đáng tiếc là các tác phẩm của nhà văn Đoàn Giỏi bị thất lạc quá nhiều, và ông qua đời để lại nhiều tác phẩm dang dở Sau đây là bảng thống kê các tác phẩm trong sự nghiệp sáng tác của nhà văn Đoàn Giỏi Một số tác phẩm không xác định được khoảng thời gian sáng tác:

1.2 Phong cách sáng tác và vị trí của nhà văn Đoàn Giỏi trong dòng văn học Nam Bộ

Nhắc đến nhà văn Đoàn Giỏi là nhắc đến một nhà văn với những trang viết dành cho thiếu nhi rất sinh động và đặc sắc Phong cách của nhà văn Đoàn Giỏi không hề trừu tượng, phức tạp Trái lại, ông viết văn theo phong cách mộc mạc, giản dị, gần gũi như chính con người Nam Bộ Lời văn của ông như là lời nói, là hơi thở của nhân dân sông nước miền Tây Nam Bộ, dễ đọc, dễ hiểu, dễ đi sâu vào lòng người Đánh giá về sự nghiệp của nhà văn Đoàn Giỏi các nhà phê bình văn học nhận định sự nghiệp của ông không lấy làm đồ sộ lắm chỉ với một số tác phẩm nổi

bật Nhưng phong cách nhà văn Đoàn Giỏi là rất riêng biệt Nhà văn Đoàn Giỏi là người học trò thân thiết với nhà văn Hồ Biểu Chánh Nếu so về kết cấu, cốt truyện thì các tác phẩm của nhà văn Đoàn Giỏi vẫn chưa đạt đến độ đồ sộ như người thầy của mình GS.TS Mai Quốc Liên, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu Quốc học nhận

định: “Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh là một bộ lịch sử phong tục Nam Bộ hồi xưa, được tái hiện qua tiểu thuyết Xét về đủ mọi phương diện, Hồ Biểu Chánh là một nhà tiểu thuyết lớn của Nam Bộ và cả nước Chúng ta phải xác định lại cho đúng vị trí của ông trong lịch sử văn học” [31] Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh chủ yếu truyền

tải những thông điệp về đạo đức, những giá trị luân lý ngàn đời mà con người cần phải gìn giữ Con người trong tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh quả là có nhiều vật

vã, đau khổ vì vừa muốn thỏa mãn hạnh phúc cá nhân, vừa muốn gìn giữ lối sống theo phận vị, theo luân thường đạo lý, họ luôn có ý thức trách nhiệm với cái ta chung của cộng đồng dù vẫn có những khao khát về hạnh phúc cá nhân Điển hình

như nhân vật Phan Văn Quý trong Mẹ ghẻ con ghẻ, dù bản thân bị dì ghẻ hắt hủi,

đày đọa nhưng vẫn cố lập thân thành người Sau khi thành đạt, không những không trả thù mà còn dùng tâm đưa dì ghẻ quay trở về con đường tốt, giúp đỡ em làm nên

sự nghiệp, lập cô nhi viện, giúp đỡ tiền bạc cho những thanh niên hiếu học ăn học

thành tài Hay như nhân vật Lê Văn Đó trong Ngọn cỏ gió đùa vì muốn cứu mẹ, cứu

chị dâu và các cháu khỏi cảnh chết đói mà đi ăn trộm cám heo, bị trăm kẻ ác ôn mưu hại, bị bóc lột đến cùng cực, mất cả người mình yêu thương Những tưởng người đàn ông ấy sẽ sinh lòng oán hận trả trù cuộc đời, nhưng sau khi trải qua vô vàn nghịch cảnh anh vẫn đứng lên làm lại cuộc đời, gây dựng sự nghiệp, lấy tâm từ

bi mà đối đãi với bọn ác bá đã từng dồn mình vào đường cùng, lập trường học, lập nhà dưỡng bệnh, nuôi trẻ mồ côi và những người già yếu tật nguyền Hồ Biểu Chánh không chỉ viết về những con người có lối sống tốt đời đẹp đạo mà ông còn rất tài tình trong việc xây dựng hình tượng những nhân vật phản diện mang tính cách xấu xa, nham hiểm để từ đó răn dạy con người phải sống thuận theo lẽ trời,

đừng làm điều ác Nhân vật Thông Lợi trong Cay đắng mùi đời đã tằng tịu với vợ

trong Nợ đời là kẻ chuyên dùng sắc đẹp để chà đạp lên những kẻ quỳ lụy dưới nhan

sắc của mình mà từng bước đạt được tiền tài, danh vọng mà mình mong muốn… Mỗi nhân vật có một tính cách khác nhau nhưng chung quy, văn xuôi của Hồ Biểu Chánh chủ yếu mang những thông điệp giá trị đạo đức ngàn đời, chủ yếu răn dạy con người về lẽ sống, cách đối nhân xử thế, cách sống sao cho tốt đời đẹp đạo Đọc văn của Hồ Biểu Chánh, người đọc như đắng cay chung với nỗi bất hạnh, với những nghịch cảnh mà nhân vật phải chịu đựng và cũng thấm thía được nhiều bài học nhân văn sâu sắc

Nhà văn Đoàn Giỏi thuộc thế hệ nhà văn đi sau nhà văn Hồ Biểu Chánh, phong cách của Đoàn Giỏi cũng ít nhiều bị chi phối bởi người thầy của mình Tuy nhiên, văn phong của Đoàn Giỏi có phần hiện đại hơn, phóng khoáng hơn Vẫn mang những nét chân chất đặc trưng của con người Nam Bộ nhưng khác với nhà văn Hồ Biểu Chánh, các nhân vật trong văn xuôi Đoàn Giỏi mang nét hồn nhiên, tươi mới của con người hiện đại Nhân vật của nhà văn Đoàn Giỏi ít đau đớn, bất hạnh hơn Văn của Đoàn Giỏi luôn đầy ắp nguồn tư liệu và vốn sống của tác giả chắt lọc Là một nhà văn chịu khó tìm tòi, nghiên cứu mọi chuyện khá ngọn ngành, nên trang viết của ông thường rất góc cạnh, gồ ghề nhưng cũng đậm đặc chân tình như quê hương ông, miền đất hoang sơ mà hào phóng miền Tây Nam Bộ Trong từng trang viết, vẫn là miêu tả con người, miêu tả thiên nhiên nhưng Đoàn Giỏi còn lồng thêm vào đó những kiến thức khoa học rất cụ thể, tỉ mỉ góp phần lôi cuốn người đọc Có thể nói rằng, điểm nổi bật nhất của nhà văn Đoàn Giỏi khác biệt với các thế hệ nhà văn đi trước là việc ông chính là một trong những người đầu tiên truyền bá ngôn ngữ Nam Bộ hiện đại qua các tác phẩm của mình So với một số nhà văn nổi tiếng đi trước như Hồ Biểu Chánh, Vương Hồng Sển, Bình Nguyên Lộc… thì văn chương của Đoàn Giỏi dễ đọc, dễ hiểu và gần gũi hơn với độc giả hiện đại

Nếu như các tác phẩm của Hồ Biểu Chánh là đại diện cho những luân thường đạo lý, lẽ sống ở đời, răn dạy con người về đạo đức, các tác phẩm của Sơn Nam là một rừng những tư liệu về thiên nhiên, con người và những nét văn hóa đặc trưng của vùng đất Nam Bộ, thì có thể nhận định, văn xuôi của Đoàn Giỏi chính là tổng

hòa phong cách của hai nhà văn nổi tiếng đã đi trước Điểm nổi bật nhất trong văn xuôi của Đoàn Giỏi là hình ảnh thiên nhiên, con vật được nhà văn miêu tả bằng cả một trái tim yêu thương dạt dào Trong bức tranh ấy, con người hiện lên với những nét tính cách rất riêng, rất Nam Bộ góp phần làm nên những câu chuyện đầy xúc cảm, đầy tính nhân văn Văn xuôi Đoàn Giỏi chủ yếu khai thác mảng đề tài về thiên nhiên Nam Bộ cùng những con người kiên cường, bất khuất mang trong mình tấm lòng yêu nước dạt dào Chính niềm tự hào về một vùng đất giàu có, trù phú; tình yêu, nỗi nhớ và sự cảm phục với những con người thôn quê chân chất, dũng cảm và hào hiệp… trong quá trình tạo dựng cuộc sống, trong đấu tranh chống giặc giữ nước, giải phóng quê hương, trong đối nhân xử thế chính là chất men khơi nguồn cho những sáng tạo của Đoàn Giỏi

Có một điều ta dễ dàng nhận thấy trong phong cách sáng tác của nhà văn Đoàn Giỏi đó là những trang văn của ông luôn dạt dào dòng chảy của cảm xúc Trong văn chương của ông luôn tồn tại chất thơ trên từng trang viết Nhà văn viết bằng cảm xúc chân thực xuất phát từ sâu thẳm tâm hồn mình nên các tác phẩm của ông luôn dạt dào xúc cảm Ở ông, nơi sống và điều kiện sống không lấn át đi được một tâm hồn văn chương lộng gió trời Nam Trần Đình Nam đã kể lại những ngày

Đoàn Giỏi sống tại Hà Nội: “Ông thấy mình đứng trên bến đò thời hồng hoang chứ không phải trong hành lang chật hẹp như một cái ca bin, với căn phòng nhỏ đặt một cái giường duy nhất, gầm giường nhét lỉnh kỉnh những chai lọ, xoong nồi, rế rá, có khi cả củi nữa; căn phòng mà ngay trước cửa ra vào ván sàn đã sụp xuống, cầu thang gỗ rên xiết đến chạnh lòng dưới những bước chân Đoàn Giỏi hàng ngày thường lên xuống cái cầu thang này mấy bận với xô nước trên tay Ông vừa thở vừa leo từng bậc, một tay nắm chặt cái tay vịn bằng gỗ lim đã lung lay, lúc nào cũng chỉ chực rơi xuống Ngay trước nhà, xế bên trái, là một bãi bia vĩ đại ngày nào cũng chật cứng người nhậu nhẹt Xa hơn ngoài quảng trường Nhà hát lớn, lổm ngổm đám xe tải, xe con đang thử phanh rít lên những tiếng lộng óc Đoàn Giỏi ngồi viết

về những rừng đước phương Nam, về những đám cháy ngút ngàn, về những con

đám “siêu mùi” nồng nặc từ quán bia bốc lên – một hỗn hợp mùi của ngẩu pín, thịt chó, ngọc kê, mắm tôm, khói thuốc lá… cộng lại, giữa những âm thanh rắn đanh chát chúa của tiếng cốc chén vỡ, tiếng chửi rủa tục tằn, tiếng rít chói tai của ô tô thử phanh Ngày nào, tháng nào năm nào cũng quang cảnh ấy, âm thanh mùi vị ấy Vậy mà Đoàn Giỏi viết ra toàn những điều đẹp đẽ, lạ lùng, không vướng một chút ý

vị nào của cuộc sống tầm thường mới lạ chứ” [8; 9] Đoàn Giỏi sáng tác trong một

hoàn cảnh sống như vậy ta mới thấy hết được cái hay, cái tà ba kiệt xuất của nhà

văn Ông cha ta có câu ca dao: “Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn” có lẽ đúng

với trường hợp của nhà văn Đoàn Giỏi

Văn của Đoàn Giỏi viết cảm xúc dạt dào trên từng con chữ Ông sống xa quê hương, mỗi lần nhớ Nam Bộ ông lại tìm về quê hương xứ sở của mình trên từng trang giấy Nhà văn Đoàn Giỏi là một trong số hiếm hoi các nhà văn dành trọn cả đời mình cho thiên nhiên, sông núi Những trang viết về thiên nhiên của ông luôn tạo được sự rung động đặc biệt qua vẻ đẹp trong trẻo và tinh khiết Mọi cảnh vật đến những chuyển động nhỏ xung quanh đều thẩm thấu qua tâm hồn ông, tâm hồn của một nhà văn, một người họa sĩ Ông đã vận dụng những kiến thức ông học được

về hội họa để viết nên những trang văn sinh động, đầy màu sắc Tác giả chẳng cần

lạ hóa câu chuyện, chỉ ghi lại đúng với những gì tồn tại và đang diễn ra nhưng văn ông viết vẫn có sức hút lạ thường:

“ – Đố mày biết con ong mật là con nào?

Hỏi xong, nó đưa tay trỏ lên phía trước mặt Tôi đảo mắt nhìn khắp nơi vẫn không thấy gì Rừng cây im lặng quá Một tiếng lá rơi lúc nào cũng có thể khiến người ta giật mình Lạ quá chim chóc chẳng nghe con nào kêu Hay vẫn có tiếng chim ở một nơi xa lắm, vì không chú ý mà tôi không nghe chăng?

Cao quá đầu tôi một với tay, có những chấm đen không nhúc nhích Đó là ruồi xanh đang bay đứng Óng ánh lướt những lá bông súng dưới vũng kia là con chuồn chuồn bay ngang với những cánh mỏng và dài Bé như hạt khế, cứ lắc lư lắc

lư từ dưới đất nhoi lên và đáp vào một cành ngải khô trên đầu tía nuôi tôi là điệu bay của con mối cánh.” [8; 151]

Nhà văn Đoàn Giỏi không chỉ tả cảnh mà còn biết cách phối hợp hài hòa màu sắc và âm thanh tạo nên tổng thể một bức tranh hài hòa và sống động Đọc những trang viết ấy, ta có thể cảm nhận được sự am hiểu sâu sắc của tác giả về thiên

nhiên Nam Bộ: “Tôi kêu khe khẽ Ờ, phải rồi! Phải hết sức tinh mắt, thính tai mới tìm được những tay sứ giả của bình minh này Một con… hai con… ba con Rồi một đàn mười mấy con nối nhau như xâu chuỗi hạt cườm, trong những tầng xanh cây

lá, có một cái chấm nâu đen cỡ đầu đũa vụt qua rất nhanh Trên những ngọn tràm cao, đang lướt qua một đàn li ti như nắm trấu bay, phát ra những tiếng kêu eo… eo… eo… Tiếng kêu thật nhỏ, không chú ý theo dõi thì không thể nghe được.” [8;

152]

Nhà thơ Chế Lan Viên từng viết về Đoàn Giỏi: “Khá may cho Đoàn Giỏi là sau ba mươi năm, nhiều bài của anh đọc lại, vẫn chịu được kỹ thuật chăng? Tài năng chăng? Chớ về thông tin, chất liệu thì quả là vừa vậy, vừa không phải vậy Năm Căn tôi đã đến rôi, cây đước tôi đã thấy rồi, bà má Năm Căn và hàng ngàn bà

má khác tôi đã gặp rồi, thế sao đọc các bài văn kia tôi vẫn xúc động Có gì ở đằng sau chất liệu kia, trên hay dưới, hay bạt ngàn chung quanh chất liệu kia, vừa là nó vừa không phải nó Cái gì vậy? Tôi muốn nói đó là tâm hồn, đó là tấm lòng, đó là

sự xúc động chân thành của khán giả Cái đó giúp cho chất liệu đi qua mà không chìm, không tan rã trong thời gian Ba mươi năm! Cố nhiên là người đọc ngây thơ,

cả tin ngày ấy là tôi nay đã tinh khôn, láu lỉnh, láu cá nữa, không ai dễ lừa mình như trước Nhưng khi tác giả đã chân thành lúc viết thì tất cả sự láu khôn của người đọc hóa thành không có chỗ đứng Họ viết bằng trái tim trần và mình phải đọc bằng trái tim trần Những độc giả trí tuệ ở các đô thị hiện đại ngày nay xúc động trước các câu dân ca trên núi cao thời xưa là theo quy luật đó…” [27]

Đoàn Giỏi yêu quý và tự hào về quê hương mình đã đành, ông còn dành cả một tình yêu thiết tha với những nơi mình đã đặt chân đến Có lẽ, nhà văn đã quan niệm nơi nào cưu mang ông, nơi nào ông đã gắn bó, đã có kỷ niệm thì nơi đó chính

là quê hương Điều đó đã ảnh hưởng trong phong cách sáng tác của ông, một phong

đến Văn chương Đoàn Giỏi hút hồn người đọc bởi những trang viết có hồn, vô cùng đặc sắc, tràn trề hơi thở của một vùng sông nước vào cái thời mà miền Nam vẫn còn bị chia cắt, không mấy người tiếp cận được Văn phong của Đoàn Giỏi rất đặc sắc và có hồn chứ không đều đều, tẻ nhạt Dưới ngòi bút của ông, mọi vật chung quanh dường như sống động hơn, đẹp đẽ hơn, bí ẩn hơn Chỉ là một rừng đước bình thường thôi, rất nhiều người đã viết về nó, Đoàn Giỏi vẫn có cách tả riêng của ông, rừng đước không chỉ là rừng đước nữa, mà chúng thật kì vĩ linh

thiêng: “Rừng đước mênh mông Cây đước mọc dài tăm tắp, cây nào cây nấy thẳng như cây nến khổng lồ Rễ cao từ ba bốn thước tua tủa giương ra xung quanh như những cánh tay từ trong thân thò ra bám đất… Những buổi thủy triều lên, chúng tôi dăm bảy đứa đuổi nhau chui qua những cánh tay đước Những lúc đang vui vẻ xung quanh có đông bạn bè ấy tôi có cảm giác rừng đước như đang xôn xao từ dưới biển mọc lên Những hôm nào đi một mình, xung quanh vắng lặng, nhìn làn nước đục ngầu xô nhau tràn qua cội đước xù xì, thì tôi lại thấy như khu rừng cứ lặng lẽ chìm dần xuống biển, và một nỗi lo sợ không đâu, bất thần ập tới, khiến tôi hét to lên” [8; 7]

Nhà văn Đoàn Giỏi cũng rất tài tình trong việc miêu tả tâm lý nhân vật Các nhân vật ông chú tâm xây dựng thường là những nhân vật nghèo khổ, bị áp bức, bị dồn vào đường cùng Nhân vật của ông nội tâm rất đơn giản, nhưng khi soi vào đó,

ta sẽ thấy được giá trị nhân bản sâu sắc cùng dòng cảm xúc dạt dào chạm đến trái tim người đọc Đó là tâm trạng trăn trở của một người con, vì nghèo khổ bị áp bức,

bị bọn cường hào ác bá toan dồn vào vòng tù tội nên đành bỏ xứ mà đi: “Đêm nay

là đêm cuối cùng Khuya nay, Đấu sẽ theo thuyền bán cá quá giang ra chợ Rạch Giá đi Sài Gòn Về quê Đấu thì không được rồi Họ hàng còn ai đâu nữa mà về Không biết từ đây đi Sài Gòn xa hay gần Lên đó rồi sẽ ra sao Mẹ Đấu ở lại đây yếu đau cậy nhờ ai cơm nước, tối lửa tắt đèn Bây giờ chỉ còn có hai mẹ con Đi thì phải cùng đi hết Nhưng mẹ Đấu đau vừa mạnh, còn đương yếu Lên đó rồi biết có nơi ăn chốn ở hay không? Phần thì tiền bạc không có Xứ thành thị nghe nói một

nồi lá thuốc xông cũng phải mua, trái ớt ngọn rau đâu có xin ai được Nếu như bệnh mẹ Đấu trở lại, làm sao?” [2; 47]

Đọc văn của nhà văn Đoàn Giỏi sẽ cảm nhận được sự dung dị, nhân hậu, thấm đẫm văn hóa Nam Bộ cùng một tấm lòng dạt dào yêu quê hương, đất nước, một lòng gắn bó với quê hương, đất nước Từ những con người nhỏ bé, những số phận bất hạnh ta vẫn thấy đâu đó những khúc đoạn trong trẻo của cuộc sống Ở nhà văn Đoàn Giỏi có một điều đặc biệt, dù cho ông miêu tả những hoàn cảnh ngặt nghèo, bất hạnh nhưng văn phong của ông vẫn khá dễ chịu, vừa đủ để người đọc có thể cảm nhận, suy xét Bởi vì văn ông viết chủ yếu dành cho thiếu nhi nên từ ngữ ông dùng để miêu tả hoàn cảnh của nhân vật không quá dữ dội, đau đớn Đặc biệt,

dù kể về những con người nghèo khổ, khó khăn, nhà văn vẫn lồng vào đó những hình ảnh tươi đẹp đủ để đọc giả cảm thấy ấm lòng

Đơn cử như trường hợp của nhân vật An trong Đất rừng phương Nam, một

cậu bé bị lạc mất cha mẹ trên đường đi chạy giặc An là một chú bé đã quen sống trong vòng tay bảo bọc của cha mẹ, trên bước đường lưu lạc cậu đã nhận được sự cưu mang của anh học sinh trường cô-le, của bác tài công trên con tàu vận chuyển hàng Những con người ấy hoàn toàn xa lạ với cậu bé An nhưng họ vẫn sẵn sàng

giúp đỡ cậu rất chu đáo, tận tình: “Tôi lạc đến xóm chợ này, tính ra đã có hơn nửa tháng Một buổi tối, đoàn thuyền vận tải quân lương của Ủy ban kháng chiến Nam

Bộ đỗ lại đây Anh học sinh trường cô-le, người trong ban tiếp tế đã cho tôi theo thuyền từ Hậu Giang đến đây, bảo tôi: “Chỉ ghé lại độ nửa giờ cho các chú lên chợ mua thức ăn Có muốn lên bờ không?” Tôi lắc đầu Anh bèn vỗ vai tôi cười lớn:

“Vậy thì tốt quá, ngồi lên mui ngó lên bờ chơi cũng được Trông chừng đồ đạc, em nhé!” Anh lần theo đòn dài bắc sang một chiếc thuyền khác, và lẹ làng như con sóc, co người trèo qua be mấy chiếc tam bản, mấy chiếc xuồng nhỏ của những người đi chợ đậu ken dọc theo bến rồi nhảy phóc lên bờ

- Đừng đi đâu nhé! Uống cà phê xong anh sẽ xuống cho chú mày cái bánh! – Anh xốc khẩu súng mô de đeo bên hông, vẫy vẫy tôi và rướn hai chân, cố nói thật to

Hay như hành động đầy rộng rãi của bác tài công cũng trên đoàn tàu vận tải:

“Bác tài công vứt xâu thịt vào cái rổ, vặn lưng uốn xương sống nghe rắc rắc, hơi thở nồng nặc mùi rượu

- Ê, mày đã ăn thịt nai xào cải rổ chưa? Sáng mai tao cho mày ních một trận, phải biết nhá! – Rồi bác cười lớn.” [9; 13] Không chỉ anh học sinh trường cô-

le và bác tài công trên chuyến tàu ấy mà còn rất nhiều con người khác nữa luôn sẵn sàng dang tay giúp đỡ cậu bé An lưu lạc

Những khúc đoạn trong trẻo trong văn Đoàn Giỏi còn được biểu hiện qua hành động giúp đỡ người và người trong cuộc sống Tại mảnh đất Nam Bộ không

có quan niệm phân biệt giữa người Việt, người Hoa hay người Khmer Càng không

có thái độ phân biệt đối xử giữa dân bản xứ và dân ngụ cư Chính tính thoáng mở trong cá tính của con người đã trở thành tính cách đặc trưng của cộng đồng người miền Nam Nhà văn Đoàn Giỏi đã phản ánh những hình ảnh đẹp đẽ về tình làng

nghĩa xóm trong các tác phẩm của ông Trong tác phẩm Cá bống mú, nhà văn Đoàn Giỏi có viết: “Bảy Phát về đây ở Bà con trong xóm kẻ đốn cột người chằm lá, tiếp giúp người một tay, kẻ một chân, mấy hôm đã dựng được cho chú một căn nhà.” [2:

9] Lối văn hóa sông nước với tình nghĩa láng giềng thân thiện, nghĩa tình đã ăn sâu vào trong tiềm thức của người dân Nam Bộ Họ giúp đỡ nhau nhiệt tình trong công việc và hoàn toàn không đòi hỏi, toan tính người khác trả ơn Cái tình nghĩa ấy

được nhà văn Đoàn Giỏi miêu tả đầy ấm áp, thân tình: “Buổi chiều dựng nhà xong, chú Bảy Phát mua một lít rượu, làm một con vịt trước cúng đất đai ông bà, sau tạ

ơn xóm giềng giúp đỡ Bác Thạch Khum người Miên, ở cách nhà chú chừng một dặm hú, cũng xách tới một con chồn và tặng chú một cái vại mới hầm xong

Bữa rượu nửa chừng, Bảy Phát cầm chai rót hết ra bát mời mỗi người uống một hớp Rồi chú trầm ngâm nói:

- Vợ chồng tôi một đời ở đợ, làm mướn nổi trôi khắp xứ chưa thấy mến chỗ nào như đất này Nhờ đất nước ông bà, có lẽ vợ chồng tôi sẽ làm ăn khá! Tôi thề với đất đai âm trạch, sống gởi nạc, thác gởi xương nơi đây!

Mấy cây nhang trên chiếc bàn thờ sống lá bện dây lăng, bốc khói sừng sững như chứng kiến cho lời nguyền của chú Mùi hương ngan ngát, thiêng liêng làm cho

ai nấy gờn gợn rùng mình Bữa rượu hôm ấy đã thành bữa tiệc kết nghĩa của những gia đình bần cố nông xóm Kèo Nèo.” [2; 10] Những người nông dân nghèo chân

lấm tay bùn ấy đã cùng nhau đứng lên chống lại sự ác ôn, bóc lột của bọn cường hào ác bá xấu xa

Trong Hoa hướng dương, bằng cách sử dụng ngôn ngữ tự sự khéo léo, bằng

lối miêu tả đậm chất hiện thực, nhà văn Đoàn Giỏi đã khắc họa vùng đất, tâm hồn người miền Tây thời kì trước Cách mạng tháng Tám vô cùng ấn tượng Hành trình của người mẹ cũng là người chiến sĩ can trường sinh con trong muôn ngàn nguy biến, lồng ghép tuyệt vời văn hóa sông nước Nam Bộ lôi cuốn như những thước phim hay nhất về chiến tranh và sức sống con người Ở không gian khốc liệt đó, nhà văn Đoàn Giỏi đã làm nổi bật lên tình cảm cưu mang, đùm bọc nhau giữa người với người Giữa vô vàn nguy biến, chị Tư Dương bụng mang dạ chửa đã được sư thầy,

ni cô diệu Huỳnh dang tay cứu giúp: “Lâu lắm, nghe từ trong chỗ đen mù thăm thẳm, tiếng Diệu Huỳnh không ngớt gọi tôi:

- Cô Tư! Cô Tư! Ráng mà húp ít muỗng cháo đi… cô Tư

Ánh đèn kề sát mặt tôi quá, tôi quáng mắt quay nghiêng sang bên:

- Cô còn cái thai trong bụng… Cô phải nghĩ đến con một chút Ở đây như vậy là yên rồi Nay mai rồi cô hồi phục lại thôi, đừng lo nghĩ gì

- Yên rồi… Phải không? – Tôi cố lắm mới hỏi được một câu như vậy Không biết ý diệu Huỳnh muốn nói bọn Lê Dương đã kéo đi rồi, hay khởi nghĩa đã bị dập tắt rồi? Cái gì nghẹn ngang giữa cổ, làm cho tôi không nói ra thành tiếng được

Chỉ thấy Diệu Huỳnh khẽ gật, rồi Diệu Huỳnh cầm bát cháo đổ từng muỗng cho tôi.” [4; 25] Đang trong hoàn cảnh vô cùng nguy hiểm, kẻ thù luôn rình rập

khắp mọi nơi, những con người ấy vẫn giúp đỡ chị Tư không màng đến an nguy của

bản thân: “- Cô Tư, cô nằm yên, nghỉ một lát cho tỉnh táo lại đi Đừng nghĩ ngợi, xúc động nhiều, ảnh hưởng đến cái thai, không tốt!

Diệu Huỳnh cúi xuống khuyên tôi, mà lấm lét trông ra ngoài cửa sổ Nước nóng quá nhưng thật là dễ chịu Tôi ngủ một giấc dài, không biết đến bao lâu nữa.”[4; 26] Sư thầy và ni cô không chỉ giúp đỡ chị Tư về thể xác mà còn an ủi chị

về mặt tinh thần, vực chị dậy từ cú sốc khủng khiếp – chồng mất, gia đình tan nát,

bị giặc giã truy kích toan giết chết: “Khi tôi mở mắt ra, thấy sư cụ ngồi trên cái ghế đẩu cạnh đầu giường, Diệu Huỳnh thì đang cầm quạt phe phẩy cho tôi

- Thầy xem thần sắc con có phần tỉnh táo lại rồi A di đà Phật! Bởi số con nặng nhiều tiền oan nghiệp chướng… Nhưng giờ đây, con được nấp dưới bóng từ bi của Phật, thì rồi năm tai tháng hạn chẳng mấy chốc cũng sẽ qua!

- Không đâu thầy ạ! Oan nghiệp ở đời không phải bởi tự số… Bọn chúng nó coi người nghèo không bằng súc vật Sự va chạm trong cuộc đời đã mở mắt ra cho con rồi! Con đã thấy trước rằng theo cách mạng, thì con đón chịu những bước gian nan hơn thế này… - Ý nghĩ phiến loạn, lộn lạo vụt tắt trong đầu tôi Muốn nói với

sư cụ, muốn ngỏ một lời tạ ơn mà chỉ cựa cựa được cái đầu, không ngồi lên nổi

Sư cụ từ từ đưa tay ra ngăn, bảo tôi cứ nằm yên Tôi bỗng nhớ hồi còn bé, rằm nào tôi cũng theo bà, theo mẹ đến chùa lạy Phật Có một bận, tôi trèo lên cây

sứ hái hoa, bị ngã dập trán xuống hòn gạch Sư cụ đỡ tôi vào chùa, lấy dầu xoa vết đau cho tôi và tự tay bẻ một cành hoa đẹp nhất đặt vào lòng tôi Đã lâu lắm… Vẫn

là đôi mắt hiền từ và giọng nói nhè nhẹ đầy tình thương ấy Nhưng bây giờ nghe như sao xa cách lắm rồi! Sư cụ còn nói nhiều câu an ủi vỗ về mà tôi không nhớ, không nghe ra nữa Tôi thiếp mất hồi nào chẳng biết.” [4; 26] Thông qua những

chi tiết ấy, nhà văn Đoàn Giỏi đã thành công khi xây dựng tinh thần nghĩa khí, hào phóng của nhân dân Nam Bộ và nâng tầm lên thành khí khái đặc trưng của nét tính cách con người nơi đây

Không chỉ tài tình miêu tả tình cảm gắn bó giữa người với người để làm nổi bật lên những khúc đoạn trong trẻo ở đời, trong văn chương Đoàn Giỏi bắt gặp rất nhiều hình ảnh của những con vật Nhà văn Đoàn Giỏi đã dành ra hẳn rất nhiều mẩu truyện nhỏ chuyên viết về các loài vật như một nhà động vật học thực thụ Nhà xuất bản Kim Đồng đã dành riêng hai quyển sách để thống kê các mẩu truyện này mang

tên Tê giác trong ngàn xanh và Những chuyện lạ về cá Quyển sách Tê giác trong ngàn xanh chuyên kể về các loài động vật sống trên cạn nơi rừng sâu núi thẳm Nhà

văn Đoàn Giỏi đã miêu tả rất chân thực, sống động các loài vật này thông qua các mẩu chuyện mà ông góp nhặt được, thể hiện vốn hiểu biết phong phú của ông Những mẩu chuyện được ông kể lại bằng giọng văn gần gũi, đời thường nhưng

không kém phần hấp dẫn: “Cách đây khoảng 50 năm, tại Cá Bá (Kiến Vàng), xã Tân Hưng Tây, nay thuộc tỉnh Minh Hải, có ông Ba Tá khoảng 60 tuổi, mẹ chết, có một em gái ở với ông Sáng nọ, ông bảo em sang nhà hàng xóm xin cây lửa về hút thuốc Chung quanh là rừng dày bịt Một con cọp cùi, rụng hết vuốt, chụp cô gái, nhận xuống rãnh mương vườn Cô la lên: “Chết tôi rồi, anh ơi!”

Ông Ba Tá nghe tiếng kêu thất thanh, giật mác chạy ra, thấy cọp đang lom khom trấn nước em mình, bèn phóng mác vào đầu cọp Nhưng chỉ sướt qua tai Cọp ngồi dậy, cặp nách con mồi nhảy qua hai rãnh mương liền Ba Tá nhảy theo, nhặt mác phóng lút cán vào sau gáy nó Cọp buông cô gái ra, chạy hút vào rừng Ba Tá

đỡ em lên

- Chắc chết! Không sống nổi!

Người em gái chỉ thều thào nói được với anh có mấy tiếng Trên cổ cô còn mấy dấu ngón chân châu quâu vào thâm tím Khiêng vào nhà, chốc sau cô gái chết.” [7; 35]

Kèm theo mỗi mẩu truyện là những trang viết kể về đặc tính của con vật đó Đọc những trang viết ấy ta thấy ngồn ngộn chất liệu dân gian được nhà văn đưa

vào: “Nuôi hổ cũng chẳng khó lắm Hổ con 2 tháng tuổi bắt mang về cũng có thể nuôi dạy được Lớn lên cũng biết theo chủ, quyến luyến người đã chăm sóc mình Chủ đi đâu cũng đi theo, thích vuốt ve, âu yếm, vỗ về Người ta nuôi dạy hổ cốt dùng vào mục đích riêng giữ nhà, canh rẫy… Như ở gánh xiếc, nó có thể làm đủ các trò nhảy qua vòng lửa, cưỡi ngựa, giả vờ vật nhau với người, há họng ngoạm đầu người… Nói chung là hổ chịu mọi sự điều khiển của người dạy thú Nhưng hãy coi chừng, nó chưa hoàn toàn thuần hóa đâu, thỉnh thoảng vẫn giở chứng, nổi cơn

thịnh nộ bất thường, rất nguy hiểm Người xưa chẳng từng đe “Dưỡng hổ di họa”

Đặc điểm của những loài khỉ vượn này là chúng có những chi sau (chân) cầm được, và những chi trước (tay) hoàn hảo, mặt trụi không lông, ô mắt toàn vẹn, hai vú liền với cơ ngực, hệ thống răng hoàn chỉnh với bốn chiếc răng cửa ở cạnh mỗi hàm.” [7; 128]

Nhà văn Đoàn Giỏi còn khéo léo lồng vào những mẩu truyện mang đầy tính

li kì, hấp dẫn, cuốn hút người đọc: “Bản tính hung dữ của loài khỉ luôn gây nguy hiểm cho những con vật yếu ớt, bé nhỏ hơn Hễ có dịp tóm được là chúng bắt banh,

xé ra và giết ngay tất thảy Vì thế, quanh các vùng dân cư thì thiên hạ coi khỉ là một trong những loài vật phá hại nhất Ở một vài xứ, người ta còn rất lo sợ những con khỉ độc to, hắc tinh tinh… Dù vậy, những chuyện khỉ bắt phụ nữ đi rừng một mình đều là những chuyện hoang đường, bịa đặt

Tuy nhiên, có những khỉ bắt nuôi trẻ con mới là sự lạ Ngày 3-7-1963, trong một bản tin đánh từ Dia-kac-tay, hãng thông tấn Ang-ta-ra của In-đô-nê-xi-a cho hay: “Trong khi tuần trong rừng thuộc miền Nam (Xu-la-vết), viên cảnh sát sơn lâm

đã phát giác một con khỉ to đang cõng một em bé đi vào rừng Viên cảnh sát này đuổi theo, làm cho con khỉ sợ hãi quẳng em bé xuống, còn nó thì tẩu thoát vào rừng Qua các cuộc điều tra chứng tỏ em bé này đã bị khỉ bắt trộm mang đi trong lúc em mới sinh ra được vài tuần Ba năm qua em được khỉ nuôi lớn, ăn toàn trái cây, chung chạ với loài khỉ cho nên em đã có những cử chỉ không giống là người

Ban đầu, khi trở về nhà bố mẹ, em không biết ăn cơm, mà cứ đòi ăn những thứ gì

em đã quen ăn trong rừng Gần đây, em đã dần dần quen với cuộc sống của con người và bắt đầu khỏe mạnh…” [7; 132]

Không chỉ nói về các loài động vật trên cạn, nhà văn Đoàn Giỏi còn có những am hiểu sâu sắc về các loài động vật dưới nước Qua những trang viết của

ông, người đọc sẽ cảm nhận được thiên nhiên sông nước trù phú, sinh động: “Ở đâu

có sông nước, ở đó có cá Đất đai ở đồng bằng Nam Bộ màu mỡ, lượng nước chứa rất nhiều sinh vật phù du là nguồn thức ăn vô tận cho cá sinh sôi Đến mùa nước

đổ, sông Cửu Long đưa cá từ Biển Hồ Campuchia xuôi theo Tiền Giang và Hậu Giang tràn vào khắp các chi lưu, tỏa theo các kênh, lạch, ao, hồ lênh láng nước mênh mông nối liền như biển

Dưới các dòng kênh là cả một thế giới cuồn cuộn sức sống mãnh liệt của trăm ngàn loài cá đang di chuyển hết sức trật tự và có tổ chức Đâu phải trong nước là cá chỗ nào cũng lội, cũng sống, khi ghé chỗ này, khi chen nơi khác như người đi chợ Ở mực nước sâu hay lớp nước cao nào đó, thì chỉ riêng có những loài

cá thích hợp sinh sống mà thôi.” [6; 6]

Không chỉ tài tình trong việc miêu tả cảnh vật thiên nhiên, nhà văn Đoàn Giỏi còn khéo léo lồng ghép vào đó những vốn sống, những kinh nghiệm dân gian trên rất nhiều lĩnh vực khác nhau làm nổi bật hơn, phong phú hơn tổng thể các trang

viết của ông Đơn cử như ở lĩnh vực ẩm thực, ông đã viết: “Món từ cá có nhiều loại, tùy cách nấu, nướng, ăn vào lúc nào… làm sao kể xiết Ngày nắng, húp một bát canh chua, thật cay, thật thơm nấu từ cá vồ, cá dứa, cá cháy, cá tra… Các em

sẽ thấy vã mồ hôi ra, người khỏe nhẹ như gặp luồng gió mát của sông Cửu Long ngan ngát vị phù sa thấm đượm vào người Cá chẻm cũng là loại cá ngon có thể nấu canh chua, rán, hấp cách thủy Thịt cá chẻm vừa ngọt, vừa thơm phảng phất một thứ mùi cá lẫn vị tôm, cua

Cá to nhỏ, mùi vị khác nhau thật là hết sức phong phú và đa dạng Từ con bé nhất như cá trăm- ngụ ý gắp một đũa và một miếng trăm con- bé cỡ đầu đũa, mình

lá gừng ăn rất bùi, rất béo, cho đến con to như cá bông – mỗi con trên 100 gam, giống hình cá quả, vằn xanh, rất dữ, thịt dẻ, khi mổ cá phải lấy cái mật xát vào thịt thì ăn mới ngọt, mới mềm Kể ra phải kể một quyển sách to và dày mới hết chuyện cá.” [6; 7]

kí-lô-Thiên nhiên, muông thú là những sự vật vô tri, vô giác nhưng qua lời văn dung dị mà dạt dào cảm xúc của nhà văn Đoàn Giỏi, cỏ cây, con vật trở nên có hồn Nhà văn Đoàn Giỏi đã sử dụng rất thành công nghệ thuật nhân hóa khiến cho muôn vật xung quanh dường như khoác lên mình một lớp áo cảm xúc hệt như những trạng thái tâm lý của con người Không có một nhà văn nào có thể miêu tả hình ảnh con heo rừng tài tình và ấn tượng như thế, cũng hiếm người có thể xây dựng nên một mối quan hệ tình cảm giữa người với vật sâu sắc cảm động đến vậy Tình cảm của thầy Bảy với con lợn rừng tên Vá đã lấy đi biết bao nhiêu xúc cảm của người đọc,

đó không còn là thứ tình cảm thông thường giữa chủ nhân và con vật, mà tình cảm

ấy đã được nhà văn nâng tầm lên thành thứ tình cảm thiêng liêng, sâu sắc Khi con lợn rừng Vá bị bắt vào Sở thú Sài Gòn, xa rời cuộc sống êm đềm, dung dị bên người

chủ hiền lành: “Từ lâu, Vá không còn chồm lên các song sắt để vận động các cơ bắp, như con báo láng giềng, ngày ngày không mệt mỏi nhào lộn phí sức vô ích, mà không bao giờ có thể thoát ra được Nó cũng không nhảy bắt con mồi tưởng tượng chẳng bao giờ đuổi gặp Nó nhớ ngôi nhà sàn thấp, xinh xinh, tràn ngập ánh nắng, quanh vùng rừng xưa là một thế giới đầy rẫy những con rắn nước, rắn mái gầm con

bò chậm chạp trong các lùm ráng, các bụi gai chùm lé, những tổ trứng trích, trứng

le le thơm sực mùi cỏ khô lót trong lau sậy, và cứ nằm ngơ ngẩn nhớ mùi hăng hăng của lá cỏ cây rừng.” [1; 27] Giây phút chủ tớ gặp lại bên các song sắt chuồng nuôi, nhà văn đã viết nên những dòng đầy xúc động: “Chính lúc mà con Vá không còn hi vọng gặp lại chủ nữa, thầy Bảy đã tới Nó đứng nhìn ông khách chở mọi người đi hết mới lẳng lặng một mình bước đến bên chuồng nó Mắt nó không còn nhận ra ở ông một chút gì Thầy Bảy đã trút bộ quần áo bà ba đen, chiếc nón lá để thay bằng

bộ quần áo ka-ki xanh bạc màu, lấm tấm vệt dầu

- Vá ơi! Con gái khốn khổ của ba! Mày không còn nhận ra ba nữa sao?

Con Vá đang bước đi bỗng dừng phắt lại, nhảy sang một bên, mắt nhìn căng thẳng, làn da trán co lại và vẫy đuôi liên tục

- Con đã lớn rồi mà ba vẫn nghĩ con còn bé dại Chính vì thương con đó mà

ba đã làm khổ mày cả một đời Ờ, phải chi hồi đó

…

Nó lăn ra chờ chủ gãi lưng như lúc còn là con lợn rừng bé nhỏ và khi đánh hơi thấy bàn tay của chủ thò vào song sắt, nó liền chồm dậy, rướn cổ thè chiếc lưỡi nhám nóng hầm hập liếm mãi bàn tay đã từng vỗ về, chăm sóc nó ngày xưa Thầy nhìn làn da trán nó cọ liên miên vào trong song sắt đã dồn thành một cục chai, còn túm lông đuôi thì xơ xác quá Từ lúc nó bị hương quản bắt đi, không ai có thể đến gần để tắm rửa, chải lông cho nó, từ mình con Vá xông ra một mùi hôi nồng nặc làm cho bộ mã u sù của nó trông càng thê thảm Từng chặp nó ngậm mất bàn tay thầy trong cái họng dài to tướng rồi lại nhả ra và nhìn chủ bằng cái nhìn cật vấn đầy trách móc, ngốc nghếch y như thuở lên hai tuổi nó đã nhìn thấy vầng trăng đêm đêm cứ tròn dần ra.” [1; 28]

Những trang viết của Đoàn Giỏi dường như đã đưa chúng ta vào một thế giới khác, một thế giới bí ẩn, nơi người và vật hòa hợp với nhau, nơi tất cả mọi thứ đều mang trong mình những tình cảm tâm tư, và là nơi tình yêu thương có thể giải quyết tất cả mọi vấn đề Không quá khi nói rằng Đoàn Giỏi là nhà văn của núi cả cây ngàn bởi những trang viết của ông ngồn ngộn chất liệu thiên nhiên, cây cỏ loài vật qua ngòi bút tài tình của ông đã trở nên sống động hơn Trong chuyến phiêu lưu của cậu

bé An trong Đất rừng phương Nam chúng ta dễ dàng bắt gặp những hình ảnh dung dị: “Tôi dặng hắng một tiếng rõ to, phủi đít đứng dậy bước ra ngồi cạnh ngay cửa miếu Một vài hạt mưa bay chéo hắt vào mặt tôi lạnh buốt như nước đá Bầy kiến đất bò ra bò vào cạnh chân tôi, chúng quơ râu trò chuyện gì với nhau một cách bình thản, lại còn rủ nhau lũ lượt bò ra ngoài thềm miếu nữa chứ không cuống cuồng chạy rúc vào tổ như những khi trời sắp mưa to.” [8; 61]

Điểm nổi bật trong các tác phẩm của Đoàn Giỏi là những dòng cảm xúc nằm

rừng Các tác phẩm của ông không kén người đọc, đọc giả của ông rất đa dạng, từ thiếu nhi đến người lớn cho đến những đọc giả cao tuổi Văn từ dễ đọc, dễ hiểu, chất chứa trong đó sự chất phác, thật thà Viết như nói, nói như thật như chính tính cách con người miền Tây sông nước Với tất cả những điều đã nói trên đã làm nên tên tuổi của nhà văn Đoàn Giỏi, một nhà văn suốt đời gắn bó với cảnh sắc và con người Nam Bộ Ông đã sống trọn vẹn cả cuộc đời đề theo đuổi lý tưởng, hoài bão

và cống hiến hết mình vì nền độc lập của dân tộc Và hôm nay, nói đến các nhà văn mang đặc trưng Nam Bộ không thể nào không kể tới nhà văn Đoàn Giỏi Ông đã thổi một luồng gió mát vào nền văn học của mảnh đất quê hương

1.3 “Đất rừng phương Nam” – Tác phẩm khẳng định tên tuổi của nhà văn Đoàn Giỏi trong dòng văn học Nam Bộ

1.3.1 Hoàn cảnh ra đời

Đất rừng phương Nam là cuốn tiểu thuyết nổi bật nhất trong sự nghiệp sáng

tác của nhà văn Đoàn Giỏi Cuốn sách có kết cấu dễ đọc, dễ hiểu, theo lối viết

chương hồi Đất rừng phương Nam kể về cuộc sống của nhiều tầng lớp con người ở

miền Tây Nam Bộ dọc theo hai triền sông Tiền, sông Hậu xuống đến tận mũi Cà Mau Cuốn tiểu thuyết kể về chuyến phiêu lưu bất đắc dĩ của một cậu bé Xung quanh cuộc hành trình ấy đã diễn ra nhiều câu chuyện tái hiện lại bối cảnh xã hội Nam Bộ thời kháng chiến với thiên nhiên ở buổi còn hoang sơ và con người đậm đà

sự lương thiện, chất phác Những tình cảm, dung dị, lòng yêu nước và tình cảm gắn

bó, đùm bọc giữa người với người đã được miêu tả theo lối bình dị nhất nhưng vô

cùng sâu sắc và xúc động Có thể nói, cuốn tiểu thuyết Đất rừng phương Nam chính

là xã hội miền Tây sông nước thu nhỏ Ngòi bút tài hoa của nhà văn Đoàn Giỏi đã lột tả trọn vẹn và nguyên sơ nhất đặc tính về đất và người nơi đây

Theo như quá trình nghiên cứu, tìm hiểu của Lê Hồng Thiện, vào năm 1957, khi đất nước còn bị chia cắt thành hai miền Nam Bắc Nhà xuất bản Kim Đồng mong muốn có một cuốn sách kể về thiên nhiên và con người Nam Bộ xinh đẹp, trù phú để bạn đọc cả nước có dịp tìm hiểu về những đặc sắc riêng biệt tại vùng đất này Biết được nhà văn Đoàn Giỏi có sự am hiểu đặc biệt về vùng đất này nên ban