Chính vì thế mà dù đã hơn một thế kỉ trôi qua, nhưng khao khát tìm hiểu về Tolstoy cùng với “cuốn tiểu thuyết vĩ đại nhất trong số những cuốn tiểu thuyết đã viết” [5; 40] - Chiến tranh
Lịch sử vấn đề
Những công trình nghiên cứu về Tolstoy
Nhà văn tiến bộ người Nhật Nobori Xiomu từng nói rằng: “Tài năng Tolstoy là nguồn lửa của toàn nhân loại” [5; 87] Nguồn lửa ấy truyền những tia sáng cảm hứng, khơi mạch ngầm sáng tạo cho biết bao thế hệ nhà văn khắp thế giới Chính vì thế mà dù đã hơn một thế kỉ trôi qua, nhƣng khao khát tìm hiểu về Tolstoy cùng với “cuốn tiểu thuyết vĩ đại nhất trong số những cuốn tiểu thuyết đã viết” [5; 40] - Chiến tranh và hòa bình của ông luôn là một ẩn số mà các nhà nghiên cứu, phê bình văn học đều muốn giải mã
Cuốn Lev Tolstoy của Sklovsky đƣợc Hoàng Oanh dịch thành 2 tập do nhà xuất bản Văn hóa ấn hành năm 1978, Sklovsky đã sưu tầm khá đầy đủ và chi tiết những hồi kí, nhật kí, thƣ từ của chính nhà văn để làm sáng tỏ những bí ẩn về về Tolstoy và những đứa con tinh thần của ông trong đó có Chiến tranh và hòa bình Để xây dựng thành công hình tƣợng Andrei Bolkonsky và Pierre Bezukhov, Sklovsky nhấn mạnh những ý nghĩ manh nha viết về những người tháng Chạp trong trí óc của nhà văn thiên tài: “Suốt đời Tolstoy suy nghĩ một điều là làm thế nào gắn bó những người tháng Chạp vốn xa rời nhân dân với chính nhân dân Ông xây dựng những chủ đề về một người cách mạng quý tộc hoặc một quý tộc đôn hậu đơn thuần, rơi vào môi trường nông dân, họ chung sống và cuối cùng thỏa thuận, nhất trí với nhau” [22; 338] Để xây dựng thành công Andrei Bolkonsky và Pierre Bezukhov không thể không nhắc tới tài năng nghệ thuật xây dựng hình tƣợng của Tolstoy Nhà nghiên cứu, phê bình nổi tiếng Chernyshevsky đã nêu lên phát hiện của mình về tài hoa độc đáo của Tolstoy Sở dĩ quá trình đi tìm lẽ sống của Andrei và Pierre luôn tự nhiên và sinh động là vì Tolstoy có khả năng “am hiểu những quy luật thầm kín của đời sống tâm lí” [14;
87] từ đó ông “có một cơ sở vững chắc để nghiên cứu cuộc sống con người nói chung, để nắm bắt được các tính cách và các lò xo của hành động” [14; 87]
Tolstoy cùng với Chiến tranh và hòa bình là thỏi nam châm vĩ đại có sức hút mạnh mẽ đối với các nhà nghiên cứu, phê bình khắp nơi trên thế giới, trong đó có Việt Nam
Trong cuốn Lịch sử văn học Nga (Nhà xuất bản Giáo dục tái bản năm 2009), các tác giả đã cung cấp cho độc giả một cái nhìn toàn diện về tác phẩm vĩ đại của nhà văn vĩ đại: “Chiến tranh và hòa bình đã trở thành một “Iliat hiện đại”, một sáng tạo mới mẻ duy nhất của thể loại tiểu thuyết anh hùng ca không chỉ đối với văn học Nga mà còn cả văn học thế giới thế kỉ XIX, kể từ thời Homer cho đến nay” [2; 406]
Trong bộ giáo trình Lịch sử văn học Nga (nhà xuất bản Giáo dục ấn hành năm
1962) Hoàng Xuân Nhị đã giành một trong năm tập để viết về L.Tolstoy và A.Chekhov Trong hơn 180 trang viết về Tolstoy, tác giả giành tới 123 trang để tập trung giới thiệu và phân tích Chiến tranh và hòa bình Tác giả đã đƣa ra những nhận định về hình tƣợng hai nhân vật Andrei Bolkonsky và Pierre Bezukhov: “Andrei là một người có nghị lực kiên cường, bản chất chàng là tích cực, giàu tính sáng tạo… Giá trị của chàng chính là ở bản lĩnh tốt đẹp, ở tinh thần dũng cảm của chàng, ở khát vọng của chàng nhằm đạt tới chân lí qua những thử thách đau thương nhất, nhằm hoạt động xã hội rộng lớn, ở tâm tư, thái độ căm ghét của chàng đối với xã hội thượng lưu, ở thiện cảm của chàng với nhân dân và với những ai gần gũi nhân dân” [16; 110] Nhận xét về Pierre, Hoàng Xuân Nhị cho rằng: “Nổi bật ở chàng là sự tìm tòi không mệt mỏi ý nghĩa về cuộc sống, về một cuộc sống sao cho đồng điệu với tinh thần danh dự và với những đòi hỏi của tâm hồn chàng, sao đem lại lại được cho chàng sự thỏa mãn về đạo đức” [16; 112]
Cuốn chuyên luận Thi pháp tiểu thuyết L Tônxtôi (nhà xuất bản Giáo dục ấn hành năm 2006) của Nguyễn Hải Hà mở ra hướng tiếp cận kiệt tác Chiến tranh và hòa bình bằng con đường thi pháp học Trong chuyên luận này, Nguyễn Hải Hà đánh giá rất cao Tolstoy khi xem ông là bậc thầy của nghệ thuật miêu tả quá trình tâm lí, phép biện chứng tâm hồn con người Nguyễn Hải Hà còn chỉ rõ “Tolstoy bao giờ cũng nhìn
5 con người trong thế động, luôn thay đổi, biến chuyển… Đặc điểm nổi bật trong tài năng tả người của Tolstoy là ông dõi theo sự trôi chảy của con người, nhìn thấy cái gốc tốt đẹp trong nhiều người” [9; 111]
Cuốn L Tônxtôi đỉnh cao hùng vĩ của văn học Nga (Nhà xuất bản Trẻ ấn hành năm 2006) của Nguyễn Văn Kha nằm trong tủ sách Văn học trong nhà trường đƣợc biên soạn nhằm bổ trợ, mở rộng kiến thức cho học sinh, đồng thời có thể làm tài liệu tham khảo cho giáo viên và những ai quan tâm đến văn học Bàn về hai hình tƣợng Andrei Bolkonsky và Pierre Bezukhov, Nguyễn Văn Kha trích dẫn “Tolstoy đặc biệt tập trung miêu tả con đường đi tìm lẽ sống của tầng lớp thanh niên ưu tú qua hai nhân vật Andrei Bolkonsky và Pierre Bezukhov Andrei và Pierre xuất thân từ tầng lớp quý tộc, không bằng lòng với hoàn cảnh sống, luôn luôn băn khoăn tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống Họ đã từ bỏ cuộc sống quý tộc, dấn thân vào thực tiễn đầy khó khăn gian khổ Nhờ nghị lực phi thường và động cơ đúng đắn, họ đã tìm được ý nghĩa cuộc sống: hướng về nhân dân” [11; 22]
Nhà Tolstoy học nổi tiếng ở Việt Nam Nguyễn Trường Lịch trong cuốn chuyên luận Lev Tolstoy xuất bản năm 1986 của mình đã từng đƣa ra nhận xét rất chính xác về phẩm chất của Andrei và Pierre Bezukhov thông qua con đường đi tìm lẽ sống của họ:“Nhân vật của Tolstoy biết yêu thương đậm đà, đau khổ ngậm ngùi khi tìm tòi vật lộn, khi ngờ vực sai lầm, khi thất vọng não nề nhưng cũng tràn đầy hoài bão, tin tưởng, chờ đợi, ước mơ Cũng trong một nhân vật mà khi vươn lên những khoảnh khắc đẹp đẽ tuyệt vời, nhận thức được những hoạt động tinh thần cao thượng, tinh tế, nhưng rồi có lúc dừng lại sa vào vựa thẳm của những tâm địa xấu xa, vị kỷ, thô bỉ, thấp hèn, có lúc rối rắm, bế tắc không tìm ra lối thoát Tuy thế không bao giờ trùng lặp, mờ nhạt” [12; 388].
Những bài viết về Tolstoy
Hoàng Trung Thông trong bài L.Tolstoy và chúng tôi đã từng ca ngợi“L.Tolstoy là nhà văn của hôm qua, hôm nay và mãi mãi mai sau” [23; 152] Chiến tranh và hòa
6 bình – áng văn bất hủ của nhà văn thiên tài mang hơi thở của thời đại, không chỉ gần gũi với nhân dân Nga mà còn“thân thuộc với hai ba thế hệ nối tiếp nhau chiến đấu để giải phóng đất nước chúng ta” [23; 151] Chính vì thế mà có rất nhiều bài viết khẳng định và ca ngợi tài năng của Tolstoy ở Việt Nam
Nhân dịp kỉ niệm 50 năm ngày lễ Tolstoy mất, Hồ Chủ tịch đã viết một bài đăng trên văn học Liên Xô ngày 19 tháng 11 năm 1960 Trong bài viết của mình, Bác Hồ đã tự nhận mình là “người học trò nhỏ của nhà văn Nga vĩ đại” bởi không những tác phẩm của Tolstoy có nội dung sâu sắc mà cách viết của ông còn “rất giản dị, rõ ràng và dễ hiểu” [15; 29]
Trên tạp chí Văn nghệ Nguyễn Tuân – người am hiểu khá sâu sắc văn học Nga, sau khi đọc Chiến tranh và hòa bình của Tolstoy ông khẳng định: “Đỉnh cao tuyệt đối ở thiên nhiên đã có người vượt, nhưng đỉnh cao trong văn học như đỉnh văn của Tolstoy về chiến tranh và hòa bình thì chưa ai vượt” [26; 31] Nguyễn Tuân còn đƣa ra những nhận định về hình tƣợng hai nhân vật Andrei Bolkonsky và Pierre Bezukhov trong mối tương quan với nhà văn vĩ đại: “Cả hai nhân vật Andrei và Pierre đều là đích thân Tolstoy cả mà thôi Andrei là hóa thân của tác giả cũng ngang hàng với Pierre phân thân của Tolstoy Con người Tolstoy có hai mặt: một mặt thiết thực và một mặt lí tưởng Andrei đại diện cho con người Tolstoy thiết thực cũng như Pierre đại diện cho mặt lí tưởng ở Tolstoy Ở những vị trí đối lập nhau, hai nhân vật chính ấy cùng chống gậy lên đường mà đi tìm chân lí của sự sống” [26; 36]
Trong Lời giới thiệu tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình, Nguyễn Hải Hà đánh giá: Andrei Bolkonsky và Pierre Bezukhov là những người con ưu tú của thời đại khao khát “hướng đến những bầu trời cao rộng” Tác giả nhận xét: “cái lớn lao của Pierre và Andrei bắt đầu ngay ở chỗ họ nhận thức được cuộc sống tồi tệ của giới mình, tính cách đối kháng của hoàn cảnh xung quanh họ… Andrei và Pierre đều phải ra đi Nhưng họ ra đi không phải để xê dịch Họ đi tìm lí tưởng sống… Vượt lên những vấp
7 ngã họ lại tiếp tục bước, họ hướng tới những bầu trời lí tưởng cao rộng, thiếu chúng cuộc sống đối với họ sẽ trở thành vô nghĩa” [5; 45, 46, 49]
Trong bài viết Đại văn hào Nga L Tônxtôi đăng trên tạp chí Nghiên cứu văn học số 11 năm 1960, Nguyễn Hải Hà có đƣa ra những nhận xét về Andrei Bonkonsky và Pierre Bezukhov – những hình tƣợng trung tâm của tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình: “Đó là những thanh niên quý tộc tiến bộ đang khao khát đi tìm ý nghĩa và lí tưởng của cuộc đời Họ đối lập lại với bọn quý tộc cung đình trong xã hội thượng lưu như cha con Kuraghin, mụ nữ quan Anna Pavlovna Sherera, bọn sĩ quan Berg, Boris… là bọn tách mình ra khỏi vận mệnh chung của dân tộc, là bọn trong lúc toàn dân đang anh dũng kháng chiến thì chỉ nghĩ đến chuyện tiền tài, chuyện lấy vợ giàu, chuyện thăng quan tiến chức Quá trình tìm tòi gian khổ trong cuộc đời và trong sáng tác khiến Tolstoy có thể chỉ đúng hướng đi tìm lí tưởng cho họ về với nhân dân” [4; 14]
Trong bài viết Chủ nghĩa anh hùng trong Chiến tranh và hòa bình, Trần Vĩnh
Phúc khẳng định: “Con đường tìm đến cuộc sống nhân dân, hòa mình vào cuộc đấu tranh của nhân dân và tham gia những chiến công của nhân dân là con đường chủ yếu hình thành nên chủ nghĩa anh hùng tự giác mà nhà văn Tosltoy đã mở ra đối với nhiều nhân vật trung tâm trong văn học Nga và văn học toàn thế giới” [18; 64]
Nhà văn Nguyễn Minh Châu trong bài Trang sách trước đèn đã khẳng định sức hút kì diệu của Chiến tranh và hòa bình và ảnh hưởng của các hình tượng Andrei và Pierre đối với những anh bộ đội cụ Hồ trong thời kì kháng chiến trường kì của dân tộc ta: “Có đồng chí đọc quên ăn quên ngủ… Thương binh thì đông mà Chiến tranh và hòa bình chỉ có một bộ Đến nỗi đành phải tháo rời từng trang sách, người này đọc chưa xong đã có dăm bảy người khác giục rối lên đòi đổi Hầu như những người lính giải phóng trẻ tuổi đã quên khuấy vết thương, chỉ còn mải bàn tán về chàng Andrei đẹp trai, yêu nước và nghiêm nghị, hoặc nhân vật Bezukhov được đem ra bàn cãi rất nhiều” [1; 148] Hành trình đi tìm lẽ sống của Andrei và Pierre không chỉ là con đường lãnh ngộ cách mạng từ tự phát đến tự giác của riêng những người Nga mà còn là của
8 biết bao dân tộc khác, chính vì thế nên ở cuối bài viết của mình, Nguyễn Minh Châu đƣa ra kết luận: “Hình như cái ông già nhà văn Nga ấy – mà có khi người ta đã ví với tạo hóa – đã đạt tới một mối giao hòa nào đấy đến mức độ bí ẩn với cái tâm hồn Nga đã đi đến kiệt cùng những giá trị tinh thần đẹp đẽ của dân tộc mình cho nên đã bắt gặp tâm hồn của những con người bình thường nhất của các dân tộc khác” [1; 149]
Trong bài viết Thi pháp tự sự và mối quan hệ giữa lịch sử với hư cấu trong tiểu thuyết Lev Tolstoy của Nguyễn Trường Lịch chỉ ra nét độc đáo trong việc xây dựng hình tƣợng của Tolstoy là “số phận các nhân vật luôn luôn gắn bó mật thiết với bước thăng trầm của cuộc sống chiến tranh và hòa bình Tính cách, tâm lí nhân vật vận động song song với môi trường lịch sử” [13; 71] Đồng thời tác giả cũng hết lời ca ngợi Tolstoy khi ông đã khám phá đƣợc những “tính cách đang chuyển động theo một quá trình phát triển logic, như chính bản thân cuộc sống hoạt động không ngừng” [13;
Nhƣ vậy, những công trình nghiên cứu, những bài viết về Tolstoy của các nhà nghiên cứu, phê bình trong và ngoài nước có liên quan đến đề tài là những gợi ý tốt giúp chúng tôi trong quá trình xử lí đề tài này.
Mục đích, đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu
Mục đích khi nghiên cứu đề tài này là chỉ ra đƣợc tầm khái quát sâu rộng của hình tƣợng nhân vật Andrei Bolkonsky và Pierre Bezukhov Cụ thể là:
- Làm rõ con đường (hành trình) đi tìm lẽ sống của hai nhân vật, buổi thiếu thời của những chiến sĩ tháng Chạp, những người làm nên cuộc khởi nghĩa tháng Chạp
(1825) thức tỉnh cuộc đấu tranh chống chế độ nông nô chuyên chế đầu thế kỷ XIX
- Làm nổi bật phẩm chất cao đẹp của hai nhân vật, những phẩm chất tinh thần thấm đƣợm chất nhân văn, có sức căng thẩm mỹ làm cho hình tƣợng tỏa sáng, hấp dẫn nhiều thế hệ độc giả ở Nga và ở Việt Nam
- Chỉ ra những điểm thành công trong nghệ thuật xây dựng nhân vật để thấy đƣợc đóng góp của L.Tolstoy trong việc xây dựng hình tƣợng nhân vật.
Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
Trong khuôn khổ một khóa luận tốt nghiệp, đối tƣợng nghiên cứu chủ yếu của chúng tôi là: Hình tượng nhân vật Andrei Bolkonsky và Pierre Bezukhov trong tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình của Lev Nikolayevich Tolstoy
Phạm vi vấn đề nghiên cứu của chúng tôi là: Bộ tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình (gồm 3 tập) do Cao Xuân Hạo, Nhữ Thành, Hoàng Thiếu Sơn, Trường Xuyên dịch ra tiếng Việt do nhà xuất bản Văn hóa thông tin ấn hành năm 2010
Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện đề tài này, chúng tôi đã sử dụng kết hợp những phương pháp nghiên cứu sau:
- Phương pháp lịch sử xã hội: giúp cho vấn đề cơ sở xã hội, lịch sử của việc xây dựng hình tƣợng nhân vật đƣợc rõ ràng và chính xác hơn
- Lí thuyết thi pháp học đƣợc vận dụng vào việc phân tích hình tƣợng nhân vật
- Các thao tác phân tích, so sánh, tổng hợp đƣợc vận dụng khi triển khai vấn đề
Cấu trúc của khóa luận tốt nghiệp
Khóa luận ngoài phần Mở đầu và Kết luận, nội dung gồm 03 chương:
Cuộc khởi nghĩa Tháng Chạp và ý nghĩa của nó trong đời sống xã hội, văn học
Cuộc khởi nghĩa Tháng Chạp là một trong những sự kiện chính trị xã hội quan trọng nhất thế kỉ XIX, nó có ý nghĩa vô cùng to lớn và tầm ảnh hưởng sâu rộng đối với đời sống xã hội Nga Gắn với sự kiện đó là những con người đã làm nên lịch sử một thời sôi động của dân tộc Nga – những người Tháng Chạp Chân dung của những người Tháng Chạp đã truyền cho Tolstoy nguồn cảm hứng để ông xây dựng thành công những nhân vật trung tâm trong kiệt tác Chiến tranh và hòa bình Do vậy, khóa luận dành một vài trang để mô tả sự kiện này, làm tiền đề xã hội, lịch sử phục vụ cho việc tìm hiểu hình tƣợng nhân vật Andrei Bolkonsky và Pierre Bezukhov trong Chiến tranh và hòa bình
1.1.1 Nguyên nhân xảy ra cuộc khởi nghĩa Tháng Chạp
Cuộc khởi nghĩa Tháng Chạp đƣợc phôi thai từ cuộc chiến tranh vệ quốc chống
60 vạn quân xâm lược Pháp năm 1812 Nỗi nhục mất nước và lòng căm thù giặc sâu sắc đã đánh thức tinh thần cách mạng, ý thức dân tộc tiềm tàng trong mỗi con người Nga bừng tỉnh, tạo nên sức mạnh vô địch đánh tan đạo quân bách chiến bách thắng của Napoléon Sau khi giành đƣợc thắng lợi vẻ vang, nhân dân Nga vô cùng tự hào vì họ ý thức được rằng chính họ là những người anh hùng đã viết nên những trang sử vàng cho dân tộc
Hòa bình lặp lại, những người lính trận hăm hở trở về với công việc trước chiến tranh Nhưng những người làm nên chiến thắng vĩ đại ngày nào vẫn phải tiếp tục kiếp sống nô lệ, bị bóc lột dã man Chế độ nông nô chuyên chế lạc hậu, lỗi thời mà Alecxandr I cố gắng duy trì và củng cố đã đẩy nước Nga rơi vào khủng hoảng, bởi nó cản trở nặng nề quá trình tƣ bản hóa, hậu quả là năng suất lao động của Nga thuộc vào loại thấp kém nhất châu Âu Kinh tế Nga ngày càng sa sút nên mức sống của nhân dân không những không đƣợc cải thiện, nâng cao mà ngƣợc lại còn bị hạ thấp, xuống cấp trầm trọng, nhân dân đói khổ lầm than
13 Đời sống của nhân dân Nga sau chiến tranh chìm trong bầu không khí ngột ngạt của chính quyền phản động với những chính sách cai trị khắc nghiệt, tàng bạo của Nga hoàng Bất bình vì bị bóp nghẹt tự do, bị tước đoạt quyền lợi, bị đè nén, áp bức đến cùng cực, nhân dân Nga phản kháng bằng cách đứng lên đấu tranh đòi quyền tự do, bình đẳng Theo thống kê, có tới 280 [2; 10] cuộc nổi dậy lớn nhỏ của nông nô nổ ra ở khắp nơi trên đất nước
Cao trào yêu nước năm 1812 và làn sóng đấu tranh của quần chúng ngày một dâng cao đã tác động mạnh mẽ đến một số người quý tộc có tư tưởng tiến bộ Là những người sống có lí tưởng, trách nhiệm, những người quý tộc này khát khao mang ánh sáng bình đẳng xua màn đêm bất công, mang hạnh phúc tự do xóa đau thương nô lệ, giải phóng nhân dân khỏi cảnh khốn cùng Họ ý thức đƣợc rằng những khát vọng cao thƣợng đó chỉ trở thành hiện thực khi chế độ nông nô không còn tồn tại Do đó, họ đã liên kết lại với nhau thành lập những tổ chức cách mạng bí mật chuẩn bị cho một cuộc đảo chính quân sự với mục đích bãi bỏ chế độ nông nô chuyên chế sẽ xảy ra trong tương lai
1.1.2 Diễn biến và kết quả của cuộc khởi nghĩa Tháng Chạp
Tháng 11 năm 1825, chính quyền quân chủ chuyên chế Nga trở nên hỗn loạn khi Sa hoàng Aleksandr Đệ nhất đột qua đời Chớp lấy thời cơ ngàn năm có một này, những nhà lãnh đạo của các tổ chức cách mạng bí mật nhanh chóng lên kế hoạch tiến hành cuộc đảo chính quân sự Sau khi thảo luận kĩ càng, họ nhất trí sẽ khởi nghĩa vào ngày 14 tháng Chạp năm 1825 – ngày lễ đăng quang của Nikolai I, thời điểm chính phủ đương thời ít đề phòng nhất
Sáng ngày 14 tháng Chạp năm 1825, hơn 3000 lính hải lục đội ngũ chỉnh tề, vũ trang đầy đủ, hùng dũng tiến vào quảng trường Senate, Saint – Petersburg Tại đây, họ dàn quân thành thế trận chiến đấu hình vuông, sau đó họ đồng thanh hô to khẩu hiệu:
“Từ chối tuyên thệ! Phản đối tuyên thệ! Yêu cầu hiến pháp! Yêu cầu dân chủ!” [28]
Tiếng hô chất chứa niềm căm hờn, phẫn nộ của nghĩa binh vang vọng khắp đất trời,
14 làm Nikolai I vô cùng hoang mang, khiếp sợ, hắn lập tức lệnh cho kỵ binh giải tán nghĩa binh Đội kỵ binh tinh nhuệ của Nga hoàng nhanh chóng đƣợc điều động đến quảng trường cứu giá, chúng triển khai nhiều đợt tấn công vào nghĩa binh nhưng họ chống trả rất quyết liệt Với khí thế hiên ngang, hùng dũng không ngại hi sinh, nghĩa binh đã đẩy lùi nhiều đợt xung phong của kỵ binh, quân đội Sa hoàng thương vong không ít
Trước tình hình đó, Nikolai I quyết định sử dụng thủ đoạn dụ hàng, tên tổng giám mục Petersburg bước ra quảng trường thuyết giáo trước nghĩa binh: “Hỡi anh em binh lính! Hành động của các người là phản loạn! Phản loạn thì phải bị chém đầu Sa hoàng bệ hạ Nikolai là người nhân từ, người tha thứ cho các ngươi, các ngươi giải tán ngay Mau giải tán ngay” [28] Điệu bộ hách dịch và những lời diễn thuyết trơ trẽn của hắn khiến nghĩa binh càng thêm giận dữ, một nghĩa binh lao tới đánh hắn tới tấp nhƣ mưa khiến hắn đau đớn quay người chuồn thẳng Những người khởi nghĩa phấn khởi hô to khẩu hiệu “Dân chủ muôn năm” [28]
Quần chúng nhân dân ở Petersburg bị thu hút bởi mục đích chân chính của cuộc khởi nghĩa: giải phóng nông nô, thực hiện dân chủ, nên rất đồng tình ủng hộ Chính vì vậy, đến trưa cùng ngày, đông đảo nhân dân chủ yếu là nông nô và những người lao động nghèo ở Petersburg ào ào đổ tới quảng trường Senate, hòa vào dòng người khởi nghĩa đẩy quân số những người tham gia khởi nghĩa mỗi lúc một tăng cao Nhưng vì
“những người lãnh đạo thiếu kiên quyết, binh sĩ nổi dậy do dự” [3; 44] không dám tận dụng ƣu thế chuyển sang hành động tích cực, lập tức thủ tiêu chính quyền, nên Nikolai
I đã kịp đưa quân lính trung thành với chế độ chuyên quyền tới bao vây quảng trường, thế trận hoàn toàn thay đổi Để tiêu diệt tận gốc những người khởi nghĩa, Nikolai I ban lệnh dùng đạn ghém bắn vào các đơn vị binh biến Sức mạnh hủy diệt của pháo đạn đã nhấn chìm quảng trường Senate trong bể máu nghĩa binh, những người may mắn sống sót cũng bị thương nặng, không còn cách nào khác, họ buộc phải rút khỏi quảng trường
15 Để đề phòng một cuộc chính biến khác có thể xảy ra, Nikolai I sai quân lùng sục khắp thành phố tìm bắt nghĩa binh, rất nhiều lãnh tụ khởi nghĩa bị bắt trong quá trình lục soát quy mô lớn ấy Kết quả là: Năm nhà lãnh đạo của cuộc khởi nghĩa bị kết án tử hình và xử giảo trong pháo đài Petropavlovsky, hơn 100 người khác bị đày tới miền Đông Siberia hoặc đƣa vào làm lính tham gia cuộc chiến tranh chống các dân tộc vùng núi Kavkaz [3; 44] Cuộc khởi nghĩa nhanh chóng thất bại
1.1.3 Ý nghĩa của cuộc khởi nghĩa Tháng Chạp
Cuộc khởi nghĩa ngày 14 tháng Chạp năm 1825 là “phong trào cách mạng đầu tiên chống lại chế độ chuyên chế của Nga hoàng” [27], chính vì vậy tuy thất bại nhƣng nó lại có ý nghĩa vô cùng to lớn đối với và tầm ảnh hưởng sâu rộng đối với lịch sử xã hội, văn học Nga đầu thế kỉ XIX Những người con ưu tú nhất của tầng lớp quý tộc tiến bộ tham gia khởi nghĩa đã đi vào những trang vàng lịch sử dân tộc Nga, hậu thế ghi danh họ là Những người Tháng Chạp, bởi họ đã góp sức mình vào việc “thức tỉnh nhân dân” (Lenin) [2; 13] Sự nghiệp đấu tranh vì mục đích cao đẹp và tinh thần kiên trung, bất khuất, sẵn sàng xả thân vì chính nghĩa của Những người Tháng Chạp đã cổ vũ cho cao trào đấu tranh của quần chúng nhân dân Hàng loạt các cuộc khởi nghĩa của nông dân nổ ra liên tục trên khắp nước Nga mặc cho sự đàn áp ngày càng khốc liệt của Nikolai Đệ nhất sau khi lên ngôi
Bên cạnh góp sức vào việc “thức tỉnh nhân dân” [2; 13] (Lenin), những người Tháng Chạp còn “đánh thức cả một thế hệ” [3; 45] (Gersen) những người tri thức đang loay hoay tìm ra con đường đưa nước Nga thoát khỏi “Thế kỉ tàn bạo” (Puskin) dưới thời kì thống trị của Nikolai I – một trong “những thời kì đen tối nhất trong lịch sử nước Nga” Những người trí thức thế hệ sau nhận ra nguyên nhân sâu xa dẫn đến khởi nghĩa thất bại là do mặt hạn chế trong tư tưởng của những người Tháng Chạp, họ chƣa ý thức đƣợc sức mạnh tiềm tàng của nhân dân, họ “xa rời nhân dân quá đổi” [2;
Ý đồ xây dựng hình tƣợng nhân vật Andrei Bolkonsky và Pierre Bezukhov
Trở lên trên, khóa luận đã trình bày sự kiện cuộc khởi nghĩa Tháng Chạp nhằm phác họa không khí lịch sử - xã hội sôi động của nước Nga đầu thế kỷ XIX Tiếng vang
19 của cuộc khởi nghĩa, ánh hào quang tỏa ra từ hành động dũng cảm của những người Tháng Chạp đã chinh phục thế hệ đi sau Quá khứ oanh liệt của những người đã dũng cảm đứng lên làm cuộc khởi nghĩa ấy vẫn rất hấp dẫn những người cầm bút như Tolstoy Chính vì thế, hình ảnh người chiến sĩ Tháng Chạp sau 30 năm đi đày ở Xibir trở về mà L.Tolstoy bắt gặp vào năm 1856 đã thu hút sự chú ý của nhà văn, ông nảy ra ý định viết cuốn tiểu thuyết Những người Tháng Chạp nhƣng tiểu thuyết viết đƣợc mấy chương thì bỏ dở
Trong quá trình viết tác phẩm, câu hỏi tại sao lại xuất hiện hình ảnh người tù Tháng Chạp của hiện tại đã mở cho Tolstoy một lối đi xuyên thời gian quay ngƣợc về quá khứ Quay về năm 1825, dấu mốc bất hạnh đối với nhân vật của chính mình, Tolstoy thấy ngọn lửa cách mạng hừng hực cháy trong tim những chiến sĩ Tháng Chạp anh dũng đứng lên chống chế độ Nga hoàng, để rồi cũng tận mắt chứng kiến ngọn lửa ấy bị dập tắt một cách dã man không thương tiếc Năm người đứng đầu cuộc khởi dậy bị tử hình, những người còn lại bị đày đi biệt xứ, đến mảnh đất Siberia cằn cõi, mãi đến năm 1856 – thời điểm nhân vật của hiện tại mà tác giả nhìn thấy mới đƣợc ân xá trở về
Theo ý đồ của Tolstoy thì 1825, nhân vật của ông đã trưởng thành và đã có gia đình Nhưng tại sao đã có gia đình mà lại không an phận tận hưởng hạnh phúc gia đình mà lại tham gia cuộc khởi nghĩa Tháng Chạp? Phải chăng chính tính chất Nga cao đẹp tiềm tàng trong họ đã thôi thúc họ nỗi dậy vì chính nghĩa? Câu hỏi ấy lại thúc giục nhà văn tìm hiểu thời niên thiếu của nhân vật mà thời kì này lại trùng hợp với giai đoạn vinh quang của nước Nga – năm 1812 lịch sử với chiến thắng lẫy lừng trước quân xâm lƣợc Pháp
Tưởng chừng như những câu hỏi vì sao đến đây sẽ có lời giải đáp, nhưng không, một câu hỏi khác lại xuất hiện: Chẳng lẽ tính cách Nga cao đẹp của những người Tháng Chạp chỉ đƣợc thể hiện qua thành công năm 1812 thôi sao? Nếu nghĩ vậy thì thật là thiếu sót Để tìm lời giải đáp, nhà văn phải một lần nữa lùi về quá khứ Theo Tolstoy, tính cách Nga cao đẹp không chỉ đƣợc biểu hiện trong chiến thắng mà còn
20 đƣợc tỏ bày trong thất bại Vậy là Tolstoy lại kiên nhẫn lùi về năm 1805 để kiếm tìm bản chất của tính cách Nga mà ông khao khát muốn khám phá Tolstoy đã từng tâm sự:
“Tôi cảm thấy hổ thẹn nếu viết về chiến thắng của chúng ta chống bọn xâm lược Pháp do Napoléon chỉ huy mà lại không mô tả vận đen và nỗi sỉ nhục của chúng ta Ai mà lại không tự thấy có một tình cảm âm ỉ, day dứt, rụt rè và thiếu tin tưởng khi đọc những trang sách tràn đầy lòng yêu nước viết về năm 1812, nếu như nguyên nhân thắng lợi của chúng ta không phải ngẫu nhiên mà chính là nằm trong bản chất của tính cách Nga, thì hẳn là tính cách đó lại càng được bộc lộ rõ nét hơn trong thời kì gặp vận đen và bại trận” [12; 79] Vậy là từ thời điểm hiện tại khi bắt gặp người chiến sĩ Tháng
Chạp trở về năm 1856 Tolstoy đã quay ngƣợc thời gian trở về quá khứ nhiều lần để cuối cùng dừng lại ở năm 1805 – thời điểm ông để cho những nhân vật của ông lần lƣợt trải qua các biến cố lịch sử quan trọng của quốc gia dân tộc, từ đó làm nổi bật vẻ đẹp của bản tính Nga tiềm tàng trong những người Tháng Chạp
Tolstoy dốc công sáng tác Những người Tháng Chạp nhưng viết được 3 chương thì bỏ dở giữa chừng vì ông ý thức rõ rằng: “những người tiến bộ không có nhân dân thì không thể tồn tại được” [22; 347] bởi “Sức mạnh của nước Nga không phải ở trong chúng ta mà ở trong nhân dân” [22; 338] Do đó, ông đã vạch ra con đường đúng đắn mà những người con ưu tú của thời đại phải đi, đó là “đi vào nhân dân, đến với nhân dân, đó là chỗ đứng của các bạn” [22; 357] Nhƣng câu hỏi “làm thế nào gắn bó những người Tháng Chạp vốn xa rời nhân dân với chính nhân dân?” [22; 338] lại khiến ông băn khoăn, trăn trở Sau một quá trình lao động, sáng tạo miệt mài, cuối cùng Tolstoy cũng đƣa ra lời giải đáp trong tiểu thuyết vĩ đại Chiến tranh và hòa bình Để gắn bó với nhân dân, những người quý tộc phải từ bỏ những đặc quyền, đặc lợi của giai cấp mình, phải tìm về nhân dân, tiếp xúc và gần gũi với nhân dân, phải cùng nhân dân nếm trải mùi đời, có như vậy mối quan hệ giữa những người quý tộc với nhân dân mới sâu sắc đƣợc Romain Rolland hết lời ca ngợi câu trả lời này của Tolstoy, ông đánh giá “Sự vĩ đại của Chiến tranh và hòa bình trước kết là ở chỗ đã làm sống lại một
21 thời đại lịch sử, khi mà toàn thể nhân dân và giai cấp quý tộc gặp nhau trên chiến trường” [14; 29]
Như vậy, những ấn tượng ban đầu về người chiến sĩ Tháng Chạp trở về đã khơi mạch ngầm sáng tạo cho Tolstoy xây dựng hình ảnh tiền thân của họ là hai nhân vật Andrei và Pierre trong tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình Thông qua hành trình đi tìm lẽ sống gian nan của Andrei và Pierre, Tolstoy muốn ca ngợi những phẩm chất cao đẹp tiềm tàng của những người Tháng Chạp, đồng thời ông đƣa ra giải pháp gắn kết những người Tháng Chạp – những người con ưu tú của giai cấp quý tộc với quần chúng nhân dân.
Cách hiểu khái niệm “hình tƣợng”, “hình tƣợng nhân vật”
Người nghệ sĩ sáng tạo ra tác phẩm là để nhận thức và cắt nghĩa đời sống, thể hiện tư tưởng và tình cảm của mình, giúp con người thể nghiệm ý vị của cuộc đời và lĩnh hội vô vàn các mối quan hệ của bản thân với đời sống Khác với các nhà khoa học, người nghệ sĩ không thể hiện tư tưởng, tình cảm của mình bằng khái niệm, bằng công thức, bằng định lí mà bằng hình tƣợng
Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì: “Hình tượng nghệ thuật chính là các khách thể đời sống được nghệ sĩ tái hiện bằng tưởng tượng sáng tạo trong những tác phẩm nghệ thuật Giá trị trực quan độc lập là đặc điểm quan trọng của hình tượng nghệ thuật Bằng chất liệu cụ thể, nó làm cho người ta có thể ngắm nghía, thưởng ngoạn, tưởng tượng Đó có thể là một đồ vật, một phong cảnh thiên nhiên hay một sự kiện xã hội được cảm nhận Hình tượng có thể tồn tại qua vật chất nhưng giá trị của nó là phương diện tinh thần” [30]
Mỗi một loại hình nghệ thuật sử dụng một chất liệu riêng biệt để xây dựng hình tượng Chất liệu của hội họa là đường nét, màu sắc, chất liệu của âm nhạc là giai điệu, âm thanh, còn chất liệu của văn học là ngôn từ
Hình tượng nghệ thuật đƣợc thể hiện bằng chất liệu ngôn từ nghệ thuật gọi là hình tượng văn học Theo quan niệm của Hữu Đạt thì: “Hình tượng văn học là bức tranh sinh động nhất được xây dựng bằng ngôn ngữ nhờ có trí tưởng tượng, óc sáng tạo và cách đánh giá của nghệ sĩ” [30] Còn nhà lí luận – phê bình văn học Lưu Hiệp thì cho rằng: “Hình tượng văn học là hình ảnh của thế giới khách quan được nghệ sĩ quan sát sau đó biểu hiện và sáng tạo bằng những cảm nhận tinh tế của mình” [30]
Vì phản ánh hiện thực khách quan muôn hình vạn trạng nên hình tƣợng văn học cũng vô cùng đa dạng: hình tượng thiên nhiên, sự vật, con người…
Hình tượng nhân vật là hình ảnh con người cụ thể được nhà văn miêu tả trong tác phẩm văn học Hình tượng nhân vật là linh hồn của tác phẩm, là sản phẩm sáng tạo tỉ mĩ của nhà văn, nó đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc thể hiện những tƣ tưởng, tình cảm, quan niệm của nhà văn gửi gắm trong tác phẩm văn học Thông qua những suy nghĩ, nói năng, hành động trong quá trình phát triển của nhân vật người đọc có cái nhìn sâu sắc và trọn vẹn hơn về đời sống xã hội
Tính cách điển hình và hoàn cảnh điển hình là hai đặc điểm cơ bản nhất của hình tượng điển hình, chúng làm cho hình tượng điển hình luôn luôn có tính chân thực cao, chúng là thước đo tài năng sáng tạo nghệ thuật của nhà văn Trong Chiến tranh và hòa bình, hình tượng nhân vật Andrei Bolkonsky và Pierre Bezukhov là hai tính cách điển hình cho tầng lớp thanh niên tiến bộ ở Nga những năm đầu thế kỉ XIX
Phẩm chất có thể hiểu nôm na là những tính chất và đặc điểm vốn có của sự vật
Phẩm chất của một con người được thể hiện qua các đặc điểm tâm lí như: tính cách, ý chí, hứng thú, tính khí, phong cách của người đó Chiến tranh và hòa bình là một tác phẩm anh hùng ca hiện đại Chính vì vậy, những nhân vật trung tâm của bộ tiểu thuyết nhƣ Andrei Bolkonsky và Pierre Bezukhov luôn mang trong mình những phẩm chất tốt đẹp đại diện cho toàn thể dân tộc Nga nói chung và tầng lớp thanh niên tiến bộ Nga ở những năm đầu thế kỉ XIX nói riêng Những phẩm chất tốt đẹp của hai nhân vật này sẽ đƣợc soi sáng trên hành trình đi tìm lẽ sống đầy gian nan của họ.
Những phẩm chất tốt đẹp của nhân vật Andrei Bolkonsky trên hành trình đi tìm lẽ sống
2.2.1 Thông minh, trung thực, không chịu tha hóa
Andrei Bolkonsky là một chàng trai thuộc tầng lớp quý tộc trại ấp tiến bộ, sinh ra và lớn lên trong một gia đình có truyền thống yêu nước lâu đời, chàng là con trai của vị đại tướng đã từng giữ chức tổng tư lệnh quân đội Nga hoàng dưới triều vua Paven I Theo nhận xét của cậu bạn thân Pierre thì Andrei là “một người mẫu mực, hoàn mĩ về mọi mặt” chính vì Andrei đã kết hợp ở một trình độ cao nhất tất cả những phẩm chất
33 và có thể gọi một cách gần đúng nhất bằng danh từ “nghị lực” [31; 100] Tài năng của công tước Andrei cũng khiến Pierre vô cùng thán phục: Chàng “biết giữ bình tĩnh trong khi giao tiếp với mọi hạng người, cái trí nhớ phi thường, trình độ học vấn uyên bác của chàng và đặc biệt về năng lực làm việc và học hỏi của chàng” [31; 101]
Andrei Bolkonsky bước vào phòng khách của Anna Pavlovna với cái nhìn chán ngán và khó chịu bởi lời nói, hành động, cử chỉ của tất cả các tân khách gần nhƣ đều sao ra từ một bản, lặp đi lặp lại nhiều lần y hệt nhau thành một hệ thống mà mỗi người đều có trách nhiệm đều phải thực hiện như vậy, không thể nào khác đi được Nếu như công tước Vassili nói theo thói quen như “một chiếc đồng hồ đã lên dây sẵn, nói những điều mà mình cũng không muốn người ta tin là thật” [31; 59] thì bà chủ phòng khách Anna Pavlovna lại như một bà chủ xưởng dệt, bà luôn đi đi lại lại trong phòng để đảm bảo “bộ máy nói chuyện chạy đều và đúng mực” [31; 70] Sự ngán ngẩm của Andrei đối với giới thượng lưu – cái nôi đã sinh ra và nuôi lớn chàng cho thấy Andrei là một người vô cùng nhạy bén, chàng đã nhận ra sự nhạt nhẻo, vô vị trong cuộc sống phòng khách của giới quý tộc thượng lưu Ý định thoát khỏi ngôi nhà quý tộc của Andrei manh nha từ cái nhìn uể oải, chán ngán của chàng Andrei vốn có thể bằng lòng với cuộc sống của giai cấp chàng, chàng tất nhiên sẽ sống trong nhung lụa với đầy đủ vinh hoa phú quý, nhƣng Andrei nhận ra rằng cuộc sống đó thật tẻ nhạt và rỗng tuếch, bởi niềm vui và hạnh phúc của giải cấp chàng, của những kẻ hưởng thụ được xây đắp trên mồ hôi, nước mắt và cả máu của quần chúng lao động, do đó cuộc sống nhàn hạ ấy thật tội lỗi và chàng muốn rời xa nó Do đó, phẩm chất cao đẹp của Andrei biểu hiện trước hết là sự thông minh, trung thực và không chịu tha hóa Đối với nhiều người, hôn nhân là bến đỗ của hạnh phúc, gia đình là tổ ấm của mỗi cá nhân nhƣng đối với riêng bản thân Andrei, cuộc sống hôn nhân với Liza không những không đem lại cho chàng hạnh phúc mà còn khiến chàng cảm thấy vô cùng nhạt nhẽo và buồn tẻ Chàng không thể tìm ra cái gọi là thú vị, chàng chỉ thấy xung quanh
34 mình toàn là những gì nhàm chán, và nhàm chán hơn cả là cô vợ Liza nhỏ nhắn, xinh đẹp của mình: trong số tất cả những người ở phòng khách của Anna Pavlovna thì hình nhƣ “người vợ xinh xắn của chàng lại làm cho chàng chán ngấy hơn cả” [31; 76]
Chính vì thế, Andrei đối xử với Liza vô cùng khách khí: “công tước nói trong khi đứng dậy hôn tay nàng một cách khách khí như hôn tay một người lạ” [31; 98] Sở dĩ Andrei nhƣ vậy một phần cũng do sự kiểu cách của Liza, nàng sử dụng tiếng Pháp thay vì tiếng Nga trong không gian thân mật gia đình, nàng vẫn nói cái giọng bông đùa, nũng nịu nhƣ khi ở trong phòng khách Andrei và Liza không hạnh phúc bởi họ không cùng quan điểm, Liza không thể sống nếu không hít bầu không khí thượng lưu trong khi đó Andrei đang chết ngộp trong bầu không khí đó Đó là một trong những lí do khiến Andrei quyết định tham gia trận chiến tranh biên giới năm 1805 Nhận thức về sự ngột ngạt, tù động này chàng thổ lộ với Pierre: “Những phòng tiếp tân, những chuyện ngồi lê đôi mách, những buổi khiêu vũ, thói hư vinh, cuộc sống rỗng tuếch, đó là cái vòng lẩn quẩn mà mình không thể thoát ra được” [31; 100]
Như vậy, Andrei không chỉ là người thông minh, trung thực mà chàng còn là một người sống có lí tưởng Chàng đã không thỏa mãn với cuộc sống ngưng động và hưởng thụ của xã hội thượng lưu, chàng không muốn bó mình trong cuộc sống gia đình bé nhỏ, tù túng, chàng luôn khao khát hướng đến “bầu trời cao rộng”
2.2.2 Sự dấn thân với nghị lực sống phi thường và tình yêu thương mãnh liệt đối với con người
Chán chường cuộc sống của giới thượng lưu, Andrei khao khát lập những chiến công giành vòng nguyệt quế, chàng mong muốn mình trở thành một vĩ nhân giống nhƣ Napoléon với chiến thắng Toulon lừng lẫy Đây là sự dấn thân ở chặng đường đầu tiên của con đường đi tìm lẽ sống của Andrei
Andrei tôn sùng Napoléon, chàng coi Napoléon là hiện thân của lòng nhân đạo và lý tưởng anh hùng Ôm trọn giấc mộng Toulon, Andrei hy vọng mình giống như thần tƣợng của mình, có thể tự do làm mọi việc theo mục đích của mình, nhƣng khổ
35 nỗi chàng lại bị ràng buộc bởi gia đình Giờ đây chàng chỉ còn là “một thằng tù bị xích, mất hết tự do” [31; 100] Chàng cho rằng gia đình là mồ chôn của những ƣớc mơ, hoài bão cao đẹp của mình, cuộc đời chàng trở nên vô vị, không còn chút ý nghĩa nào và chàng đã nghĩ “Tôi là một người bỏ đi rồi” [31; 101] Thế nên khi tâm sự với Pierre chàng đã thổ lộ những nỗi niềm suy tƣ sâu kín nhất trong tâm hồn mình: “Cậu ạ, cậu đừng bao giờ lấy vợ, đừng bao giờ hết… Lấy vợ làm gì mới được chứ… Bây giờ nếu mình được làm người chưa vợ, thì bắt chịu gì mình cũng sẵn sàng!” [31; 99]
Cuộc sống thượng lưu bế tắc, Andrei tìm động lực sống là ở vinh quang trên chiến trường Anh lên đường ra mặt trận, hăng hái hòa mình vào cuộc chiến tranh biên giới năm 1805 với khát khao lập công cháy bỏng Thời khắc giao chiến sắp diễn ra, Andrei nóng lòng chờ đợi giấc mộng Toulon hóa thành hiện thực Đang đắm mình trong mộng tưởng vinh quang bỗng đâu đó vang lên tiếng nói: “Thế còn chết chóc, thế còn đau thương?” [31; 474], nhƣng Andrei không quan tâm, chàng cũng không thèm đáp lại, chàng tiếp tục say sưa với những chiến thắng của mình Đứng trước chiến trường Austerlitz, chàng có cảm giác kích động hưng phấn nhưng đồng thời cũng không kém phần bình tĩnh, dè dặt, chàng tin chắc rằng “cái giờ chiến thắng Toulon hay cầu Arcole của chàng đã điểm” [31; 489], cơ hội lập công danh đang ở trước mắt chàng Andrei tưởng tượng rằng “mình sẽ giương cao lá cờ lao vào trận địa địch, đi đến đâu là quét sạch đến đấy” [31; 489] Nhƣng ánh sáng vinh quang mà chàng chờ đợi bấy lâu chưa kịp lóe sáng thì đã vội vàng vụt tắt, Andrei bị thương và quỵ ngã Trước khi ngất lịm trên cao nguyên Pratsen, Andrei chẳng thấy gì cả ngoài “bầu trời cao vòi vọi với những đám mây xám chầm chậm lững lờ trôi qua” [31; 500]
Andrei đối chiếu khung cảnh lúc chàng và quân đội đang chạy, đang la hét và bắn giết kẻ thù với khung cảnh bầu trời im lặng, yên tĩnh, cao vòi vọi Chúng hoàn toàn không giống nhau Andrei cảm thấy sung sướng vì chàng đã trông thấy được bầu trời chân lí mà bấy lâu nay chàng vẫn kiếm tìm Trong giây phút ấy, Andrei chợt nhận ra
“ngoài bầu trời vô tận kia, tất cả đều là vô nghĩa, đều là lừa dối” [31; 500] Chàng
36 thấy rằng cái nhộn nhạo nhân tạo, giả dối của thế gian hoàn toàn tương phản với sự tĩnh lặng tự nhiên chân thực của chân lí vĩnh hằng Vì thế, trong mắt Andrei lúc này thần tƣợng Napoléon đã hoàn toàn sụp đổ, Napoléon“sao mà nhỏ bé vô nghĩa quá chừng” [31; 516], giọng nói của Napoléon dường như chỉ là “tiếng vo ve của một con ruồi” [31; 516] Nhìn thẳng vào mặt Napoléon, Andrei nghĩ đến cái hƣ vô của danh vọng chàng từng theo đuổi, chàng bất chợt nhận ra: từ trước đến nay chàng “không biết gì cả, không biết chút gì” [31; 515] về cuộc sống
Bầu trời Austerlitz trở thành biểu tượng đánh dấu bước trưởng thành về nhận thức của Andrei Bị thương nằm lại chiến trường, dưới bầu trời ấy, Andrei như soi mình qua một tấm gương tinh thần và tự nhận thức chính bản thân mình Thế là, từ chỗ trước kia chàng say mê công danh bao nhiêu thì giờ đây chàng lại thất vọng chán chường bấy nhiêu Với Andrei giờ đây, bầu trời lí tưởng của chàng không còn là bầu trời với những chiến công lừng lẫy nữa, mà chính là bầu trời của cuộc sống không bon chen lo nghĩ, cuộc sống bình lặng và cái không khí hạnh phúc đời thường giản dị Bầu trời lí tưởng là bầu trời hòa bình không có chiến tranh.
Sau khi vỡ mộng công danh tại chiến trường Austerlitz, Andrei quay về nhà với một mong muốn tìm lại hạnh phúc giản đơn mà trước kia chàng không hề trân trọng Niềm vui sum hợp ghé đến chƣa đƣợc bao lâu thì nỗi đau cũng nhanh chân ùn ùn kéo tới Thời khắc một sinh mệnh ra đời cũng chính là thời khắc một sinh mệnh qua đời Chúa trời trao tặng Andrei một đứa con và cũng cướp đi của Andrei người vợ Vậy là mong muốn tìm lại hạnh phúc gia đình tan tành thành mây khói, Andrei không thể có một gia đình trọn vẹn Đọc được lời trách móc trên gương mặt người vợ từng bị chàng đối xử trịch thƣợng “Tôi đã yêu thương tất cả mọi người, tôi không ác với ai cả; sao các người nỡ đưa tôi đến nông nỗi này?” [31; 571] Andrei vô cùng hối hận, chàng cảm thấy “có một cái gì bị xé rách trong lòng mình, chàng cảm thấy mình có lỗi, một lỗi mà chàng không thể nào chuộc lại được, và cũng không thể nào quên được” [31;
571] Cái chết của Liza đã tác động mạnh đến Andrei, chàng chán chường, tuyệt vọng,
37 mất hết niềm tin vào cuộc đời Andrei tự xây cho mình một bức tường thành tách biệt chàng với thế giới bên ngoài, chàng trở về trại ấp ở một vùng quê nghèo hi vọng sẽ tìm thấy bình yên Con đường đi tìm lẽ sống của Andrei tạm thời gián đoạn