Hiện nay trong nhà trường phổ thông, cũng giống như các bộ môn khác, việc dạy và học tiếng Anh đang diễn ra cùng với sự đổi mới phương pháp giáo dục, cải cách sách giáo khoa, nội dung ch[r]
Trang 1UBND HUYỆN CAO LÃNH TRƯỜNG THCS BÌNH THẠNH
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
ĐỀ TÀI
NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÔN TẬP
CỦA HỌC SINH THÔNG QUA SƠ ĐỒ TƯ DUY
Người thực hiện: Nguyễn Thị Đoan Trang
Tổ: Sử - Địa – Ngoại Ngữ
Trang 2Năm học : 2011 - 2012
MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài Trang 2
2 Đối tượng nghiên cứu Trang 3
3 Phạm vi nghiên cứu Trang 3
4 Phương pháp nghiên cứu Trang 3
PHẦN NỘI DUNG
1 Cở sở lý luận Trang 4
2 Cơ sở thực tiễn Trang 4
3 Các biện pháp giải quyết vấn đề Trang 5
a Giới thiệu và cách thực hiện Sơ đồ tư duy
b Tổ chức, hướng dẫn học sinh sử dụng sơ đồ tư duy trong lĩnh vực ôn tập, củng cố
c Một số Sơ đồ tư duy do học sinh vẽ dưới sự hướng dẫn của giáo viên
4 Hiệu quả áp dụng Trang 10
5 Bài học kinh nghiệm Trang 11
PHẦN KẾT LUẬN
1 Ý nghĩa của đề tài đối với cơng tác Trang 12
2 Khả năng áp dụng Trang 12
3 Đề xuất kiến nghị Trang 13
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Trang 3PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Từ trước đến nay, chúng ta ghi chép thông tin bằng các kí tự, đường thẳng hay con số Với cách ghi chép như vậy, chúng ta mới chỉ sử dụng một nửa bộ não – não trái, mà chưa hề sử dụng kĩ năng nào bên não phải, nơi giúp chúng ta xử lí các thông tin về nhịp điệu, màu sắc, không gian và sự mơ mộng Hay nói cách khác, chúng ta vẫn thường đang chỉ sử dụng 50% khả năng của bộ não Với mục tiêu giúp chúng ta sử dụng tối đa khả năng của chính mình, Tony Buzan đã đưa ra Sơ đồ tư duy để giúp mọi người phát huy đến mức cao nhất vai trò, tác dụng của cả hai bán cầu não Nhiều người đã ứng dụng Sơ đồ tư duy và đã bị chinh phục hoàn toàn trong công việc cũng như trong học tập ……
Nếu trước kia người ta nhấn mạnh tới phương pháp dạy sao cho học sinh nhớ lâu, dễ hiểu, thì nay phải đặt trọng tâm là hình thành và phát triển cho học sinh các phương pháp học chủ động Nếu trước kia người ta thường quan tâm nhiều đến khả năng ghi nhớ kiến thức và thực hành kỹ năng vận dụng, thì nay chú trọng đặc biệt đến sự phát triển năng lực sáng tạo và gây hứng thú cho học sinh Như vậy, việc chuyển từ “lấy giáo viên làm trung tâm” sang “lấy học sinh làm trung tâm” sẽ trở nên dễ dàng hơn nếu chúng ta phát huy được hiệu quả thật sự tuyệt vời của Sơ đồ tư duy Và làm thế nào để các em học sinh vùng sâu, nơi mà điều kiện kinh tế – xã hội còn nhiều khó khăn như trường THCS Bình Thạnh, hưởng thụ được lợi ích to lớn từ
“sản phẩm” của Buzan, bản thân tôi luôn suy nghĩ, tìm tòi để dần dần biến
Sơ đồ tư duy thành người bạn thân thiết – giúp các em có đủ kiến thức, kĩ
Trang 4năng, niềm tin vượt qua các kì thi, đặc biệt là kì thi Tuyển sinh vào lớp 10 sắp tới
Xuất phát từ những trăn trở trên, là giáo viên trực tiếp giảng dạy bộ mơn Tiếng Anh cho học sinh THCS, tơi nhận thấy mình phải cĩ một phần trách nhiệm với các em, làm một cầu nối đưa các em tiếp cận những thành tựu tư duy tiên tiến của nhân loại
2 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của tơi trong đề tài nầy là kỹ năng ứng dụng, khai thác hiệu quả lợi ích của Sơ đồ tư duy vào việc học Tiếng Anh của học sinh lớp 9 Đặc biệt là trong giai đoạn ơn tập, củng cố trước các kì thi
3 Phạm vi nghiên cứu
Năm học 2011 – 2012 tơi được phân cơng giảng dạy ở các lớp 9A1, 9A2, 9A3 của nhà trường vì thế tơi quyết định chọn học sinh của 3 lớp học này để đầu tư nghiên cứu hồn thiện đề tài
4 Phương pháp nghiên cứu.
Điều tra trực tiếp qua phiếu thăm dị học sinh các lớp mà tơi giảng dạy
cĩ trên 85% học sinh gặp khó khăn trong việc học Tiếng Anh, đặc biệt là học sinh lớp 9 Các em cho rằng cĩ quá nhiều điểm ngữ pháp khác nhau được bao phủ bằng một lượng từ vựng “khổng lồ” khiến nhiều em bối rối Một số ít học sinh dường như rơi vào tình trạng “khủng hoảng”, “bế tắc” Các em khơng xác định được rằng mình phải bắt đầu học từ đâu Một số đang “ngụp lặn” trong bể kiến thức mênh mơng trước các kì thi quan trọng Số cịn lại buơng xuơi chờ may rủi
Từ thực tế giảng dạy trong những năm học vừa qua và từ sự tìm tịi nghiên cứu về phương pháp dạy - học Tiếng Anh từ các diễn đàn được đăng tải trên Internet, năm học này bản thân tơi đã cố gắng ứng dụng đồng thời hướng dẫn học sinh sử dụng Sơ đồ tư duy trong những trường hợp cĩ thể Và thử nghiệm này đã đạt được thành tựu nhất định
Trang 5PHẦN NỘI DUNG
1 Cơ sở lý luận
Từ khi hoạt động “học” được xác định là hoạt động chủ đạo trong quá trình dạy – học, người học khơng cịn được xem là “cái bình cần đổ đầy kiến thức mà là ngọn đuốc cần được thắp lên” Trong mỗi tiết học, những mục tiêu nho nhỏ cần được chinh phục và những sự sáng tạo cần được khơi nguồn
Thi hào William A Ward đã từng nĩi: “Người thầy trung bình chỉ biết nĩi, người thầy giỏi biết giải thích, người thầy xuất chúng biết minh họa, cịn người thầy vĩ đại biết cách truyền cảm hứng” Thế thì, tại sao chúng ta khơng truyền cho các em nguồn cảm hứng rằng bản thân mỗi em là một họa sĩ vẽ nên những điều mình hiểu, mình biết và những gì mình muốn biết Những
đường cong mềm mại cũng như những sắc màu tươi tắn sẽ kích thích sự sáng tạo tiềm tàng và giúp các em ghi nhớ sâu hơn kiến thức mình đã học.
Sơ đồ tư duy là cách thức cực kỳ hiệu quả để ghi chú Chúng khơng chỉ
cho thấy các thơng tin mà cịn cho thấy cấu trúc tổng thể của một chủ đề và
mức độ quan trọng của những phần riêng lẻ Từ đĩ học sinh cĩ cái nhìn khái
quát hơn về các điểm ngữ pháp hay các từ vựng liên quan trong một chủ điểm Khi đã vẽ Sơ đồ tư duy, các em sẽ nhận ra điểm tương đồng và khác biệt của những cấu trúc ngữ pháp, làm tăng hiệu quả của phương pháp so sánh đối chiếu dữ liệu để biến chúng thành “sản phẩm” của riêng mình
2 Cơ sở thực tiễn.
Hiện nay trong nhà trường phổ thơng, cũng giống như các bộ mơn khác, việc dạy và học tiếng Anh đang diễn ra cùng với sự đổi mới phương pháp giáo dục, cải cách sách giáo khoa, nội dung chương trình học nhằm làm phù hợp với nhận thức của học sinh, tạo cho học sinh cơ hội tiếp cận với các nội dung, kiến thức hiện đại Lượng kiến thức của từng môn học tăng lên trong khi thời gian dành cho học tập, sinh hoạt, nghỉ ngơi vẫn giữ nguyên cố định Làm sao các em có thể theo kịp chương trình học mà vẫn đảm bảo
Trang 6có đủ không gian để sống và đủ thời gian để chiêm nghiệm cuộc đời, để trưởng thành về nhân cách? Phải chăng giải pháp tối ưu là giúp các em sử dụng, phát huy tối đa bộ não trong cùng một đơn vị thời gian dành cho học tập Khái niệm “học cách học” cần được đặt lên trên hết
Tuy nhiên, trên thực tế bản thân giáo viên chúng ta đã thật sự đổi mới chưa? Chúng ta đã làm gì để đổi mới? Học sinh của chúng ta cĩ thật sự cĩ được một phương pháp học tập đúng nghĩa với sự dẫn dắt một cách khoa học của người thầy, cĩ tận dụng được hiệu quả và lợi ích của các thành tựu “trí tuệ” mang tính chất ứng dụng hay chưa? Đó là những vấn đề cần được suy nghĩ một cách thấu đáo và thực hiện một cách triệt để
Là giáo viên bộ mơn trực tiếp giảng dạy tơi nhận thấy rằng học sinh cịn rất nhiều khiếm khuyết trong việc tận dụng hiệu quả “cách học khoa học” để học tập Bên cạnh đĩ, giáo viên đơi lúc cịn dè dặt trong việc tiếp cận cũng như ứng dụng phương pháp tư duy mới Chính thực tế này đã thơi thúc tơi tích cực nghiên cứu về vai trị, khả năng ứng dụng, hiệu quả của Sơ đồ tư duy trong dạy học, nhằm giúp học sinh nắm lấy “cơ hội vàng” để nâng cao chất lượng họctập của bản thân các em
3 Các biện pháp giải quyết vấn đề:
a Giới thiệu và cách thực hiện Sơ đồ tư duy
a.1 Giới thiệu
Tony Buzan là tác giả và đồng tác giả của hơn 92 đầu sách được dịch ra trên 30 thứ tiếng với ba triệu bản đang được bán ở 100 quốc gia Ơng được cả thế giới biết đến bởi những cơng trình nghiên cứu về não bộ và phương pháp
tư duy Là cha đẻ của Mindmap (Sơ đồ tư duy - SĐTD), tháng 12 năm 2006 ơng chính thức giới thiệu đến tồn thế giới phần mềm iMindmap, một cơng cụ giúp vẽ SĐTD trên máy tính dễ dàng và nhanh chĩng
Trang 7Sơ đồ tư duy không có gì là khó Bất kì ai cũng có thể tạo một SĐTD ở dạng đơn giản theo nguyên tắc phát triển ý: từ một chủ đề tạo ra nhiều nhánh lớn, từ mỗi nhánh lớn lại tỏa ra nhiều nhánh nhỏ và cứ thế mở rộng ra vô tận
Theo Buzan cách thể hiện của SĐTD gần như trùng khớp hoàn toàn với
cơ chế hoạt động của bộ não Vì vậy, SĐTD sẽ giúp chúng ta:
1 Sáng tạo hơn
2 Tiết kiệm thời gian
3 Ghi nhớ tốt hơn
4 Nhìn thấy bức tranh tổng thể
5 Giúp tăng sự liên tưởng giữa các vấn đề
6 Làm nổi bật sự việc
7 Giúp hiểu sâu kiến thức hơn……
Cũng theo Buzan, các thiên tài có khả năng xuất chúng vì họ tận dụng được cả hai bán cầu não cùng một lúc Trong khi phương pháp ghi chú truyền thống là cách thức học tập dành cho não trái Nó không tận dụng được các chức năng của não phải và do đó không tối ưu hóa sức mạnh não bộ của chúng ta
a.2 Cách thực hiện Sơ đồ tư duy
* Bước 1: Vẽ chủ đề ở trung tâm
Bước đầu tiên trong việc tạo ra một SĐTD là vẽ chủ đề trung tâm (nên đặt giấy nằm ngang)
Các quy tắc vẽ chủ đề:
- Vẽ chủ đề ở trung tâm để từ đó phát triển ra các ý bằng cỡ chữ tương đối lớn, nổi bật, dễ nhớ
- Có thể sử dụng tất cả màu sắc mình yêu thích
- Có thể sử dụng cả biểu tượng, hình ảnh lẫn từ ngữ làm chủ đề
* Bước 2: Vẽ thêm các tiêu đề phụ
Bước tiếp theo là vẽ thêm các tiêu đề phụ vào chủ đề trung tâm
Các quy tắc vẽ tiêu đề phụ:
Trang 8- Tiêu đề phụ nên được viết bằng CHỮ IN HOA nằm trên các nhánh dày để làm nổi bật
- Tiêu đề phụ nên được vẽ gắn liền với chủ đề trung tâm
- Tiêu đề phụ nên được vẽ theo hướng chéo gĩc (khơng nằm ngang) để nhiều nhánh phụ khác cĩ thể được vẽ tỏa ra một cách dễ dàng
* Bước 3: Trong từng tiêu đề phụ, vẽ thêm các ý chính và các chi tiết hỗ trợ
Các quy tắc vẽ ý chính và chi tiết hỗ trợ:
- Chỉ nên tận dụng các từ khĩa và hình ảnh
- Nên tận dụng những cách viết tắt và kí hiệu theo thĩi quen của riêng mình
- Tất cả các nhánh tỏa ra từ một điểm (thuộc cùng một ý) nên cĩ cùng một màu
b Tổ chức, hướng dẫn học sinh sử dụng Sơ đồ tư duy trong lĩnh vực ôn tập, củng cố
Sau khi dạy xong những điểm ngữ pháp quan trọng tơi luơn yêu cầu học sinh vẽ SĐTD để củng cố lại kiến thức đồng thời lưu lại những sơ đồ ấy để làm tư liệu ơn tập trong các kì thi Thơng thường, tơi thực hiện cơng việc này theo các bước sau:
- Hoạt động 1: Học sinh lập SĐTD theo nhĩm hay cá nhân với sự gợi ý của giáo viên
- Hoạt động 2: Học sinh hoặc đại diện của các nhĩm học sinh lên báo cáo, thuyết minh về SĐTD mà nhĩm mình đã thiết lập
- Hoạt động 3: Học sinh thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hồn thiện SĐTD về kiến thức của bài học đĩ
- Hoạt động 4: Củng cố kiến thức bằng một SĐTD mà giáo viên đã chuẩn bị sẵn hoặc sơ đồ mà cả lớp đã tham gia chỉnh sửa, cho học sinh trình bày, thuyết minh về kiến thức đĩ
Tuy nhiên, ta cũng cần quán triệt điều này: SĐTD là một sơ đồ mở, ta khơng nên yêu cầu các nhĩm học sinh cĩ chung một kiểu nhất định Giáo viên chỉ nên chỉnh sửa, gĩp ý cho học sinh về mặt kiến thức, gĩp ý thêm về đường nét vẽ, màu sắc và hình thức (nếu cần)
Cĩ thể tĩm lược tổ chức hoạt động và lợi ích của việc dạy học với SĐTD như sau:
Trang 9c Một số Sơ đồ tư duy do học sinh vẽ dưới sự hướng dẫn của giáo viên c.1 Một cái nhìn tổng thể về các điểm ngữ pháp lớp 9
Trang 10Rõ ràng là qua SĐTD trên, tất cả giáo viên dạy Tiếng Anh bậc Trung học cở sở đều đồng ý rằng bốn quyển sách Tiếng Anh từ lớp 6 – 9 đang hiển hiện một cách đầy đủ, chính xác trên một tờ A4 Hơn nữa, chúng ta lại nhận
ra mối quan hệ chính phụ của các điểm ngữ pháp rất dễ dàng Tôi tin rằng bất
kì một học sinh nào cho dù thật sự yếu cũng có đủ niềm tin đương đầu với các
kì thi một khi các em đứng trên vai “người khổng lồ” – SĐTD Cảm giác
“choáng ngộp” vì núi kiến thức sẽ dần lùi xa khi các em đã dựng lên được
“rườn cột” vững chãi từ những nhánh lớn của SĐTD
c.2 Một sự giao thoa đầy ý nghĩa giữa “wish clause” và “if clause” qua lăng kính SĐTD
If + S1 + V2, S2 + would + V inf
S1 + wish + S2 + V2… If + S1 + S1 + wish + S2 +had + V3, S2 + would have V3 had V3…
Trang 11Trước khi yêu cầu học sinh vẽ SĐTD, thật sự bản thân tơi chưa từng nhận ra sự tương đồng giữa “wish clause” và “if clause” ở nhánh phụ số 2 và
số 3 “Ước muốn trái ngược với hiện tại” và “điều kiện trái ngược với hiện tại” cĩ quan hệ mật thiết Cũng vậy, “ước muốn trái ngược với quá khứ” và
“điều kiện trái ngược với quá khứ” rất tương đồng khi xét về mặt ngữ pháp và
ý nghĩa
Vì vậy, với việc áp dụng SĐTD giáo viên khơng chỉ giúp học sinh cĩ cái nhìn tổng thể về các điểm ngữ pháp mà cịn giúp các em nhận ra sự liên hệ mật thiết của chúng Đây là “bí quyết” giúp các em chuyển hình thức viết câu
mà vẫn giữ nguyên ý nghĩa ban đầu (một dạng bài tập phổ biến của Writing)
4 Hiệu quả áp dụng
Trong quá trình thực hiện nghiên cứu đề tài nầy, tơi chia làm 3 giai đoạn để khảo sát thơng qua 3 thời điểm (đầu HKI, giữa HKI, Thi HKI) với việc kết hợp số liệu điểm số của học sinh ở 3 lớp (9A1, 9A2, 9A3) của trường THCS Bình Thạnh để làm cơ sở khoa học
BẢNG THỐNG KÊ
TS
HS
Đầu năm Giữa HK I Thi HK I
Khá
giỏi TB Kém Yếu
Khá giỏi TB Kém Yếu
Khá giỏi TB Kém Yếu
S
L % SL % L S % SL % SL % S L % SL % SL % S L %
100 50 50% 33 33% 27 27% 73 73% 23 23% 4 4% 82 82% 15 15% 3 %3
Trang 12Kết quả học tập của học sinh được thể hiện theo biểu đồ sau:
Dựa vào bảng thống kê, ta thấy tỉ lệ khá giỏi tăng lên khi học sinh đã sử dụng thành thạo SĐTD Đặc biệt, học sinh khá giỏi tăng lên vượt bậc ở thời điểm thi HKI trong khi học sinh yếu kém giảm đi rõ rệt (Sở GD-ĐT Đồng Tháp ra đề thi HK1; Trường tổ chức chấm thi tập trung) Chứng tỏ ứng dụng SĐTD vào giảng dạy thật sự mang lại hiệu quả, đặc biệt lúc học sinh ôn tập,
hệ thống hóa kiến thức trước các kì thi
5 Bài học kinh nghiệm
Trong quá trình thực hiện đề tài này, bản thân tôi nhận thấy cái khó nhất trong việc ứng dụng SĐTD không phải là bước chúng ta hướng dẫn học sinh cách sử dụng, mà là làm sao hình thành thói quen sử dụng SĐTD trong các hoạt động học tập hàng ngày cho các em Phân tích những lợi ích thiết thực cũng như chứng minh những kết quả cụ thể thông qua từng tháng điểm
sẽ là cách tốt nhất mà giáo viên có thể làm để biến SĐTD thành “người bạn” tích cực, hỗ trợ các em trong việc học tập hiện tại và tương lai
Trang 13PHẦN KẾT LUẬN
1 Ý nghĩa của đề tài đối với công tác
Ứng dụng Sơ đồ tư duy vào giảng dạy và học tập Tiếng Anh giờ đây không còn là chuyện xa vời nhưng cũng chưa phải là chuyện dễ thực hiện một cách đồng bộ Lãnh đạo nhà trường và nhất là các thầy cô đang trực tiếp giảng dạy cần quan tâm đúng mức, cần ứng dụng những lợi ích mà Sơ đồ tư duy mang lại vào việc dạy và học từ mọi góc độ khác nhau Khi đó chúng ta mới
có một xã hội phát triển thật sự vì ở đó mọi người đang sở hữu phương pháp
tư duy tiên tiến, hiệu quả nhất
Trong quá trình nghiên cứu thực hiện đề tài này bản thân tôi cũng gặp rất nhiều khó khăn, chủ quan lẫn khách quan Thay đổi thói quen đã từng làm trong quá khứ khi chưa vận dụng Sơ đồ tư duy, thay đổi suy nghĩ trong việc tiếp cận Sơ đồ tư duy không phải là chuyện dễ Thầy cô giáo chúng ta có thể
sẽ phải bỏ ra nhiều công sức, thời giờ thậm chí cả sự nổ lực rất lớn từ việc tập
vẽ Sơ đồ tư duy để lên kế hoạch tuần, tháng và dần dần chuyển sang áp dụng chúng trong việc học tập nâng cao trình độ Biết vận dụng khéo léo và hướng dẫn học sinh một cách có khoa học, thầy cô chúng ta sẽ xây dựng được niềm đam mê học tập ở học sinh của mình Đó là chìa khoá dẫn đến thành công
2 Khả năng áp dụng
Hiện nay không ít giáo viên đã và đang ứng dụng SĐTD vào công tác giảng dạy của mình, các phần mềm, chương trình hỗ trợ vẽ SĐTD trên máy tính cũng đã được phổ biến rộng rải Những thành công ban đầu đã được khẳng định Những “sản phẩm” của các em học sinh đã được giáo viên ghi nhận về tính khoa học, chính xác và sự sáng tạo Điều này cho thấy khả năng