NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Cơ sở lí luận của sáng kiến
2.1.1 Thế nào là dạy học "tích hợp, liên môn"?
Dạy học tích hợp và liên môn nhằm phát triển năng lực học sinh, yêu cầu học sinh áp dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề thực tiễn.
Giải quyết vấn đề trong thực tiễn, cả trong lĩnh vực tự nhiên và xã hội, yêu cầu học sinh áp dụng kiến thức tổng hợp từ nhiều môn học khác nhau Do đó, việc dạy học cần được cải thiện theo hướng tích hợp để phát huy khả năng này.
Dạy học tích hợp là phương pháp kết hợp các nội dung giáo dục liên quan vào quá trình giảng dạy, bao gồm giáo dục đạo đức, lối sống, pháp luật, chủ quyền quốc gia về biên giới, biển, đảo, và giáo dục về việc sử dụng năng lượng tiết kiệm, bảo vệ môi trường, cũng như an toàn giao thông.
Dạy học liên môn cần xác định các nội dung kiến thức liên quan giữa hai hoặc nhiều môn học, nhằm tránh việc học sinh học lại một nội dung nhiều lần ở các môn khác nhau Khi có kiến thức liên môn mà một môn học chiếm ưu thế, có thể tích hợp giảng dạy trong chương trình của môn đó mà không cần dạy lại ở các môn học khác.
Khi nội dung kiến thức có tính liên môn cao, sẽ được phân chia thành các chủ đề liên môn để tổ chức dạy học riêng vào thời điểm thích hợp, đồng thời kết hợp với quá trình dạy học các môn học liên quan.
Chương trình giáo dục phổ thông theo Quyết định số 16/2006/QĐ-BGDĐT nhấn mạnh việc phát huy tính tích cực, tự giác và sáng tạo của học sinh Chương trình này được thiết kế phù hợp với đặc trưng môn học, đặc điểm của học sinh và điều kiện lớp học, nhằm bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng hợp tác, và rèn luyện kỹ năng áp dụng kiến thức vào thực tiễn Mục tiêu cuối cùng là tác động tích cực đến tình cảm, mang lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm trong học tập cho học sinh.
2.1.2 Quan điểm vận dụng tích hợp vào dạy Ngữ văn Trung học phổ thông.
Môn Ngữ văn đóng vai trò quan trọng trong việc đạt được mục tiêu giáo dục tại trường trung học phổ thông, giúp hình thành những cá nhân có trình độ học vấn cơ bản Những người này không chỉ có ý thức tự tu dưỡng mà còn biết yêu thương gia đình, bạn bè, và có lòng yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội Họ hướng tới những giá trị nhân ái, tôn trọng công bằng và lẽ phải, đồng thời ghét bỏ cái xấu, cái ác Mục tiêu cuối cùng là khuyến khích họ cống hiến tài năng cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Để thực hiện việc tích hợp trong dạy học Ngữ văn, cần đổi mới nội dung và phương pháp giảng dạy theo chương trình sách giáo khoa mới Tích hợp nội dung giảng dạy giữa các môn khoa học xã hội là mối liên hệ thiết yếu giữa nội dung, tư duy và tư tưởng, mang tính linh hoạt Giáo viên Ngữ văn không chỉ cần tích hợp kiến thức và kỹ năng từ ba phân môn Văn, Tiếng Việt và Tập làm văn, mà còn phải kết hợp với các môn học khác, liên hệ đến thực tiễn đời sống và giáo dục thái độ tư tưởng cho học sinh một cách tinh tế và uyển chuyển.
Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
Các chủ đề liên môn và tích hợp có tính thực tiễn mang lại sự sinh động và hấp dẫn cho học sinh, tạo động lực và hứng thú học tập Thông qua việc học các chủ đề này, học sinh có cơ hội vận dụng kiến thức tổng hợp để giải quyết các tình huống thực tiễn, giảm bớt việc ghi nhớ máy móc Hơn nữa, các chủ đề tích hợp giúp học sinh tránh việc học lặp lại nội dung ở nhiều môn khác nhau, từ đó giảm thiểu sự quá tải và nhàm chán, đồng thời nâng cao khả năng hiểu biết và ứng dụng kiến thức trong thực tiễn.
Trong quá trình giảng dạy, giáo viên thường xuyên phải kết hợp kiến thức từ các môn học khác, từ đó nâng cao hiểu biết liên môn của mình Với phương pháp dạy học đổi mới, vai trò của giáo viên đã chuyển từ việc truyền đạt kiến thức sang tổ chức và định hướng hoạt động học của học sinh cả trong và ngoài lớp học Điều này tạo điều kiện cho giáo viên các bộ môn phối hợp hiệu quả hơn trong việc hỗ trợ nhau Dạy học theo chủ đề liên môn không chỉ giảm tải cho giáo viên trong việc giảng dạy mà còn nâng cao kiến thức và kỹ năng sư phạm, góp phần phát triển đội ngũ giáo viên đủ năng lực để giảng dạy kiến thức liên môn và tích hợp.
Học sinh hiện nay vẫn duy trì thói quen học tập truyền thống như đọc - chép và học thuộc lòng Khi chuyển sang phương pháp học tích hợp, với lượng kiến thức đa dạng và sự liên kết giữa các môn học, các em thường cảm thấy bối rối Nếu chưa nắm vững kiến thức trong một môn học, việc tích hợp các môn khác mà không có sự hướng dẫn hợp lý có thể dẫn đến sự nhầm lẫn, khiến giờ học văn trở thành giờ học giáo dục công dân hay lịch sử một cách không tự nhiên.
Phương pháp dạy tích hợp liên môn đang là một xu hướng mới trong giáo dục, tuy nhiên vẫn còn nhiều giáo viên ngần ngại áp dụng do thiếu hướng dẫn cụ thể từ Bộ GD-ĐT Mặc dù đã có chủ trương và chỉ đạo ở cấp vĩ mô, nhưng việc thiếu giáo án mẫu và cách dạy mẫu khiến giáo viên chưa tự tin trong việc thực hiện đổi mới phương pháp giảng dạy.
2.2.3 Đánh giá thực trạng dạy học khi chưa áp dụng sáng kiến dạy học
Lớp 11B1 chưa triển khai sáng kiến dạy học tích hợp, dẫn đến điểm số học tập của học sinh trong học kỳ I năm học 2018 – 2019 thấp hơn lớp 11B4, nơi đã áp dụng phương pháp này.
Chất lượng bài kiểm tra 90 phút môn Ngữ văn của học sinh lớp 11B1 Trường THPT năm học 2018 – 2019 thấp hơn lớp 11B4, nơi đã áp dụng phương pháp dạy học tích hợp liên môn.
- Những mặt còn hạn chế
Trong ngành giáo dục, đặc biệt là trong việc giảng dạy Ngữ văn, chúng tôi nhận thấy rằng hầu hết học sinh hiện nay thiếu hứng thú với môn học này Một cuộc khảo sát về mức độ hứng thú học tập của học sinh lớp 11B1 trong học kỳ I năm học 2018-2019 cho thấy rằng, khi giáo viên không áp dụng phương pháp dạy học tích hợp liên môn, mức độ hứng thú của học sinh thấp hơn so với lớp 11B4, nơi đã thực hiện sáng kiến dạy học tích hợp.
Các giải pháp thực hiện 1 Một số cách tích hợp kiến thức các môn học Ngữ Văn, Lịch sử, Địa lý, Giáo dục công dân để dạy Ngữ văn Trung học phổ thông (Phần đọc hiểu tác phẩm văn học)
2.3.1 Một số cách tích hợp kiến thức các môn học Ngữ Văn, Lịch sử, Địa lý, Giáo dục công dân để dạy Ngữ văn Trung học phổ thông ( Phần đọc hiểu tác phẩm văn học)
Điều kiện để thực hiện
- Chuẩn bị của giáo viên
Giáo viên cần xác định mục tiêu bài học, bao gồm các kiến thức chuẩn của các môn học liên quan để kết nối và mở rộng hiểu biết cho học sinh Trong giờ Đọc văn, giáo viên nên tập trung vào việc hướng dẫn học sinh khám phá vẻ đẹp và giá trị của tác phẩm văn chương, tránh biến giờ học thành giờ dạy các môn khác như lịch sử hay địa lý Kiến thức liên môn chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ, giúp làm sáng tỏ tác phẩm văn học mà không thay thế vai trò của môn Ngữ văn.
Giáo viên cần xây dựng bảng mô tả các mức độ đánh giá bài học theo 4 cấp độ: Nhận biết, Thông hiểu, Vận dụng và Vận dụng cao Bảng này được tổ chức theo trục dọc và trục ngang, nhằm làm cơ sở cho việc đánh giá năng lực học sinh một cách hiệu quả.
+ Giáo viên phải xác định được ý nghĩa của bài học trước khi thiết kế giáo án tích hợp.
+ Giáo viên phải chuẩn bị học liệu, thiết bị dạy học.
Giáo viên cần hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài ở nhà, cho phép các em tự chọn đề tài thảo luận nhóm Học sinh sẽ chuẩn bị thuyết trình bằng nhiều hình thức khác nhau trước lớp trong giờ học.
- Chuẩn bị của học sinh
+ Học sinh sưu tầm các tranh ảnh, tư liệu có liên quan đến nội dung đến bài học.
+ Chuẩn bị tài liệu báo cáo theo các nhóm
Cách tích hợp các bộ môn thuộc khoa học xã hội để dạy phần Đọc văn Trung học phổ thông
- Tích hợp kiến thức lịch sử, địa lí, GDCD…để tìm hiểu mục Tìm hiểu chung
Lịch sử và văn học có mối liên hệ chặt chẽ, đặc biệt trong thời kỳ phong kiến khi Văn-Sử- Triết không thể tách rời Lịch sử của một dân tộc phản ánh tâm hồn của dân tộc đó, và mỗi tác giả cùng tác phẩm đều gắn liền với một thời kỳ lịch sử cụ thể Để đánh giá giá trị tư tưởng và nghệ thuật của tác phẩm, cần xem xét trong bối cảnh địa lý và thời gian ra đời Nhiều tác phẩm vượt qua thời gian, như Truyện Kiều của Nguyễn Du, vẫn sống mãi dù trong bối cảnh lịch sử khó khăn Bài thơ Sóng của Xuân Quỳnh, sáng tác năm 1967, cũng trở thành một trong những tác phẩm tình yêu nổi bật nhất dù ra đời trong thời kỳ chiến tranh ác liệt.
Khi tích hợp kiến thức lịch sử, địa lí, GDCD để Đọc văn, giáo viên chú ý những đơn vị kiến thức quan trọng ở phần Tiểu dẫn:
Tích hợp lịch sử trong giảng dạy văn học bao gồm việc tìm hiểu tiểu sử tác giả và hoàn cảnh sáng tác tác phẩm Điều này giúp giáo viên hướng dẫn học sinh nhận diện và phân tích tác động của bối cảnh lịch sử rộng và hẹp đến sự hình thành tài năng của nhà văn cũng như giá trị của tác phẩm.
Tích hợp địa lí trong văn học thể hiện sự gắn bó sâu sắc giữa tác giả và quê hương của họ Mỗi nhà văn đều có nguồn cội từ một vùng đất, nơi không chỉ nuôi dưỡng tài năng mà còn giải thích cho bút danh của họ Qua đó, ta nhận thấy tình yêu quê hương thắm thiết, như trường hợp của các tác giả nổi tiếng như Nam Cao, Tô Hoài và Tản Đà.
Tích hợp giáo dục công dân (GDCD) có liên quan mật thiết đến gia đình và những bước ngoặt quan trọng trong sự nghiệp chính trị cũng như sự nghiệp sáng tác của nhà văn Việc dạy về tác giả không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về cuộc đời và tác phẩm của họ mà còn góp phần hình thành nhân cách và tư duy phản biện.
Tố Hữu, qua tiểu sử của ông, mang đến cho học sinh những bài học quý giá về lí tưởng sống và tinh thần đấu tranh cách mạng Cuộc đời của nhà thơ không chỉ là hành trình sáng tạo nghệ thuật mà còn là nguồn cảm hứng cho thế hệ trẻ trong việc phấn đấu vì lý tưởng cao đẹp Những giá trị mà Tố Hữu truyền tải sẽ giúp các em nhận thức rõ hơn về trách nhiệm của mình đối với xã hội và đất nước.
- Tích hợp kiến thức lịch sử, địa lí, GDCD, kiến thức nội môn…để tìm hiểu mục Đọc hiểu văn bản
+ Tích hợp kiến thức các bộ môn khoa học xã hội như lịch sử, địa lý, văn hóa, giáo dục công dân…
Để đọc và hiểu các tác phẩm văn học một cách sâu sắc, ngoài việc tham khảo phần tiểu dẫn, người học cần trang bị kiến thức về lịch sử, địa lý, văn hóa và giáo dục Những kiến thức này giúp lý giải các vấn đề trong tác phẩm, từ đó giúp học sinh nắm bắt rõ hơn và sâu sắc hơn về nội dung và chi tiết của tác phẩm.
Trong chương trình lớp 12, khi nghiên cứu văn bản "Ai đặt tên cho dòng sông?", giáo viên hướng dẫn học sinh kết hợp kiến thức lịch sử để phân tích sâu sắc về dòng sông Hương và mối liên hệ của nó với lịch sử.
Sông Hương đã sống những thế kỉ quang vinh với nhiệm vụ lịch sử của nó,
Trong sách địa dư của Nguyễn Trãi, nó mang tên là Linh Giang (dòng sông thiêng)
Dòng sông Viễn Châu đã đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ biên giới phía nam của Tổ quốc Đại Việt, với những trận chiến oanh liệt diễn ra qua các thế kỷ trung đại.
Thế kỉ thứ mười tám nó vẻ vang soi bóng “kinh thành Phú Xuân của người anh hùng Nguyễn Huệ.”
“Nó sống hết lịch sử bi tráng của thế kỷ XIX với máu của những cuộc khởi nghĩa.”
Sông Hương đã chứng kiến những biến chuyển lịch sử quan trọng, đặc biệt là trong cuộc cách mạng tháng Tám năm 1945 Trong mùa xuân Mậu Thân, Huế không chỉ được cổ vũ mà còn nhận được sự chia buồn sâu sắc từ quốc tế trước những tàn phá mà đế quốc Mỹ gây ra cho các di sản văn hóa của thành phố.
Từ đó đi đến kết luận: Sông Hương mang vẻ đẹp của một bản anh hùng ca ghi dấu bao chiến công oanh liệt của dân tộc.
Sông Hương, chảy qua thành phố Huế, mang trong mình vẻ đẹp riêng biệt, khác hẳn với những con sông nổi tiếng như Sông Xen ở Paris, Sông Đa-nuýp ở Budapest hay Sông Nê-va ở Lê-nin-grát, nơi dòng nước chảy nhanh và mạnh mẽ Qua đó, học sinh sẽ nhận ra rằng vẻ đẹp của Sông Hương không chỉ nằm ở cảnh sắc mà còn ở nhịp điệu chậm rãi, nhẹ nhàng, thể hiện tình cảm sâu lắng của vùng đất Huế.
Việc tích hợp các bộ môn xã hội như giáo dục công dân, kỹ năng sống, dân tộc học và triết học không chỉ làm rõ các khái niệm và chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm, mà còn góp phần quan trọng vào việc giáo dục ý thức công dân, rèn luyện kỹ năng sống và nâng cao khả năng giải quyết các vấn đề xã hội.
Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường
Qua hai lớp giảng dạy 11B1, 11B4, học kì I, năm học 2018 - 2019 Bản thân tôi đã thu hoạch được những kết quả như sau:
Kết quả môn Ngữ văn học kì I của lớp 11B4 Trường THPT Thạch Thành 1 trong năm học 2018 – 2019 cho thấy sự cải thiện rõ rệt nhờ áp dụng phương pháp dạy học tích hợp, vượt trội hơn so với lớp 11B1 không áp dụng phương pháp này.
Trong năm học 2018 – 2019, kết quả bài kiểm tra 90 phút môn Ngữ văn của học sinh Trường THPT Thạch Thành 1 cho thấy lớp 11B4 đạt chất lượng cao hơn so với lớp 11B1, theo dữ liệu từ Phụ lục 1, bảng 2.
Bảng 3 trình bày kết quả điều tra mức độ hứng thú học tập của học sinh lớp 11B4 trong các tiết Ngữ văn học kỳ I năm học 2018-2019, cho thấy giáo viên đã áp dụng sáng kiến dạy học tích hợp cao hơn so với lớp 11B1, nơi giáo viên chưa áp dụng phương pháp này.
- Kết quả làm việc của 4 nhóm tại tiết dạy thực nghiệm ở lớp 11B4 khá tốt (phụ lục 3 kèm theo)