Mục đích nghiên cứu
1 Tìm hiểu thực trạng vận dụng tài liệu văn học dân gian(VHDG) trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông
Để nâng cao chất lượng giảng dạy môn lịch sử lớp 10 THPT, cần áp dụng các giải pháp sử dụng văn học dân gian, đặc biệt là ca dao, nhằm đổi mới phương pháp dạy và học Việc vận dụng linh hoạt và sáng tạo các nguyên tắc dạy học sẽ giúp cải thiện hiệu quả giảng dạy lịch sử tại các trường THPT, trong đó có trường THPT Lê Lợi.
Phương pháp nghiên cứu
+ Nghiên cứu các tài liệu về phương pháp, nguyên tắc trong dạy học bộ môn lịch sử.
+ Nghiên cứu sách giáo khoa, sách bài tập, sách giáo viên lịch sử lớp 10…
+ Sưu tầm các tài liệu văn học dân gian có liên quan.
Thao giảng và dự giờ đồng nghiệp là những hoạt động quan trọng giúp giáo viên trao đổi và rút kinh nghiệm qua từng tiết dạy Đồng thời, việc hướng dẫn học sinh sưu tầm, chọn lọc và sử dụng tài liệu văn học dân gian không chỉ nâng cao kiến thức mà còn phát triển kỹ năng học tập hiệu quả.
Để nâng cao hiệu quả giảng dạy và học tập chương trình lịch sử Việt Nam lớp 10, cần áp dụng các phương pháp điều tra, tổng hợp, phân tích, thống kê và xử lý số liệu Việc kết hợp giữa hình thức tự luận và trắc nghiệm khách quan trong kiểm tra sẽ giúp đánh giá chính xác kết quả học tập của học sinh, từ đó điều chỉnh và bổ sung hợp lý cách vận dụng tài liệu văn học dân gian trong quá trình giảng dạy.
Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
Sử dụng tài liệu văn học dân gian trong giảng dạy và học tập lịch sử ViệtNam trong chương trình lịch sử 10 rất cần thiết
Chỉ thị số 14/2000/CT-TT về đổi mới giáo dục nhấn mạnh mục tiêu cải cách dạy và học theo hướng tích cực hóa hoạt động và áp dụng phương pháp liên môn Để nâng cao hiệu quả giờ học môn lịch sử, giáo viên cần có tư tưởng và tình cảm lành mạnh, lòng nhiệt thành với nghề, cùng với thế giới quan khoa học và nhân sinh quan tiến bộ Họ cũng cần không ngừng nâng cao kiến thức chuyên môn, cải tiến phương pháp giảng dạy và nghiệp vụ để đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục trong thời kỳ hội nhập.
Giảng dạy lịch sử không chỉ là truyền đạt thông tin về quá khứ của xã hội, dân tộc và địa phương, mà còn giúp học sinh hiểu mối liên hệ giữa quá khứ, hiện tại và tương lai Trong bài giảng lịch sử, giáo viên cần hướng dẫn học sinh phát triển tư duy và cảm xúc về các sự kiện và nhân vật lịch sử, nhấn mạnh rằng đây là những con người cụ thể, thực tế, chứ không phải những nhân vật hư cấu.
VHDG, một phần quan trọng của sáng tác dân gian, phát triển qua phương thức truyền miệng và tập thể, không có thời gian cụ thể nhưng phản ánh sâu sắc đời sống, thế giới tinh thần và tình cảm của nhân dân Những tác phẩm này ghi lại cuộc sống lao động, các sự kiện xã hội, và cuộc đấu tranh của quần chúng chống áp bức cũng như cuộc chiến chống ngoại xâm VHDG như một bộ bách khoa toàn thư về đời sống nhân dân, vì vậy, nó được coi là “những hòn ngọc quý” của văn hóa dân tộc.
Việc sử dụng văn hóa dân gian như ca dao, truyền thuyết và truyện cổ tích trong giảng dạy lịch sử không chỉ làm tăng sự cảm thụ lịch sử cho học sinh mà còn giúp họ hiểu sâu sắc hơn về văn hóa dân tộc Tài liệu văn hóa dân gian là phương pháp hiệu quả để nâng cao chất lượng bài giảng lịch sử lớp 10, hỗ trợ cho cả quá trình giảng dạy chính khóa và ngoại khóa.
Thực trạng dạy và học ở trường THPT Lê Lợi – Thọ Xuân – Thanh Hóa….4 1 Thuận lợi
Trường THPT Lê Lợi, với sự đầu tư của nhà nước và xã hội hóa giáo dục, đã trang bị các thiết bị học tập hiện đại như máy chiếu và phòng học bộ môn Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin đã tạo điều kiện cho giáo viên tiếp cận nhiều nguồn tư liệu lịch sử phong phú, từ đó nâng cao hiệu quả giờ học Giáo viên lịch sử tại trường đã áp dụng các phương pháp giảng dạy mới, như dạy học nêu vấn đề và liên môn, nhằm khuyến khích tính tích cực học tập của học sinh Trong quá trình giảng dạy, họ cũng tích cực sử dụng các đồ dùng dạy học như tranh ảnh lịch sử, lược đồ và hiện vật để làm phong phú thêm bài học.
Học sinh trường THPT Lê Lợi thể hiện ý thức học tập cao, đặc biệt là nhóm học sinh khối D, với sự tích cực trong việc chuẩn bị bài ở nhà và tiếp thu kiến thức mới.
Trường trung học phổ thông Lê Lợi, nơi học sinh chủ yếu theo ban khoa học tự nhiên, thường xem nhẹ môn lịch sử và coi đây là môn học phụ, dẫn đến việc nhiều học sinh chưa nhận thức đầy đủ về tầm quan trọng của môn học này Môn lịch sử gắn liền với nhiều sự kiện và số liệu khó nhớ, khiến cho việc học trở nên khô khan và giảm bớt hứng thú của người học.
Do điều kiện vật chất còn khó khăn, việc sử dụng phương tiện dạy học hiện đại gặp nhiều trở ngại, dẫn đến thiếu hụt tài liệu tham khảo và đồ dùng trực quan Nhiều giáo viên vẫn ngại áp dụng các công cụ dạy học tiên tiến và tiếp tục thực hiện phương pháp giảng dạy truyền thống.
Việc sử dụng các nguồn tài liệu VHDG trong giảng dạy lịch sử gặp nhiều thách thức, bao gồm sự khác biệt giữa các tài liệu liên quan đến cùng một vấn đề, sự kiện hoặc nhân vật lịch sử.
Một số giải pháp thực tế gây hứng thú học tập lịch sử Việt Nam trong chương trình lớp 10 ở trường THPT Lê Lợi bằng tài liệu văn học dân gian
Các tác phẩm văn học từ xưa đến nay đóng vai trò quan trọng trong việc giảng dạy lịch sử dân tộc và thế giới tại trường phổ thông Mối liên hệ giữa văn học và sử học rất chặt chẽ, với các tác phẩm văn học sử dụng hình tượng cụ thể để tác động mạnh mẽ đến cảm xúc và tư tưởng của con người Những tác phẩm này không chỉ làm cho bài giảng trở nên sinh động và hấp dẫn mà còn tạo hứng thú học tập cho học sinh, đặc biệt là qua các thể loại văn học chủ yếu.
Văn học dân gian, với sự ra đời sớm và phong phú, bao gồm nhiều thể loại như thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tích, ca dao, dân ca và vè, là tài liệu quý giá phản ánh những sự kiện quan trọng trong lịch sử dân tộc Khi loại bỏ yếu tố thần bí, ta có thể nhận diện những khía cạnh hiện thực của lịch sử trong văn học dân gian Nó không chỉ phản ánh đời sống xã hội mà còn ghi lại cuộc đấu tranh của dân tộc ta với thiên nhiên và chống ngoại xâm trong thời kỳ dựng nước và giữ nước.
- Nhiều tác phẩm văn học, tự nó là một tư liệu lịch sử như: “Hịch tướng sĩ” của Trần Hưng Đạo, “Cáo bình Ngô” của Nguyễn Trãi…
- Các tác phẩm văn học yêu nước, cách mạng: phản ánh sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và bảo vệ tổ quốc.
- Các tác phẩm văn học hiện thực phê phán…
Trong bài viết này, tôi sẽ tập trung vào việc ứng dụng tài liệu văn học dân gian trong việc giảng dạy và học tập lịch sử Việt Nam cho học sinh lớp 10.
Văn học dân gian là một phần quan trọng của văn học, không chỉ là sản phẩm nghệ thuật mà còn phản ánh tâm tư, tình cảm của nhân dân về các hiện tượng lịch sử và xã hội Nó thể hiện sự phản ánh đa dạng, từ góc độ trực tiếp đến gián tiếp, với nhiều cung bậc khác nhau Do đó, việc khai thác các loại hình văn học dân gian như ca dao, truyền thuyết và vè sẽ cung cấp nguồn tư liệu quý giá cho các bài giảng về lịch sử dân tộc từ thời kỳ dựng nước đến nửa đầu thế kỷ XIX.
2 3 2 Một số biện pháp sử dụng tài liệu văn học dân gian trong giảng dạy và học tập lịch sử Việt Nam chương trình lịch sử lớp 10
Trong giờ học lịch sử, việc sử dụng tài liệu văn học dân gian cần đảm bảo hai tiêu chuẩn quan trọng: giá trị giáo dục và giá trị văn học Tài liệu phải sinh động, phản ánh đúng các sự kiện và nhân vật lịch sử, đồng thời mô tả bối cảnh xã hội cụ thể, phục vụ cho nội dung và yêu cầu của từng bài học, phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh Đặc biệt, tài liệu không được làm loãng nội dung bài học hay phân tán sự chú ý của học sinh Do đó, giáo viên cần có biện pháp hướng dẫn học sinh tiếp nhận và sử dụng tài liệu một cách hiệu quả, đảm bảo đúng nội dung sách giáo khoa, đồng thời phát huy tính tích cực, độc lập và sáng tạo của học sinh trong quá trình học tập.
Để làm cho bài học trở nên phong phú và sinh động hơn, chúng ta có thể bắt đầu bằng một đoạn ca dao hoặc kể một câu chuyện minh họa cho những sự kiện đang học Việc này không chỉ giúp học sinh dễ tiếp thu kiến thức mà còn tạo ra sự hứng thú trong giờ học.
Dạy học lịch sử không chỉ là truyền đạt kiến thức mà còn là tạo ra những hình ảnh sống động, giúp học sinh dễ dàng ghi nhớ các sự kiện Việc sử dụng ca dao và truyền thuyết phù hợp với nội dung lịch sử là cách hiệu quả để minh họa bài học, mang đến những bức tranh ngôn ngữ sinh động mà không phương tiện nào có thể thay thế Sự uyển chuyển của văn học sẽ thu hút cảm xúc của học sinh, làm cho những sự kiện lịch sử trở nên hấp dẫn hơn.
Trong quá trình giảng dạy lịch sử, việc áp dụng các biện pháp hiệu quả giúp làm phong phú nội dung bài học, tạo giờ học sinh động và giúp học sinh ghi nhớ kiến thức cơ bản cũng như trọng tâm một cách sâu sắc.
Ví dụ khi dạy bài 22: Tình hình kinh tế ở các thế kỉ XVI – XVIII
2 Sự phát triển của thủ công nghiệp
Khi giảng về xuất hiện nhiều làng nghề thủ công trong cả nước, thầy cô giáo minh họa các câu ca dao:
- Về làng nghề Bát Tràng dân gian có câu ca:
Trên trời có đám mây xanh Ở giữa mây trắng xung quanh mây vàng Ước gì anh lấy được nàng Để anh mua gạch Bát Tràng về xây
Xây dọc rồi lại xây ngang Xây hồ bán nguyệt cho nàng rửa chân.
- Về nghề dệt tơ, lụa có làng Vạn Phúc:
Hỡi cô thắt lưng bao xanh
Có về Vạn Phúc quê anh thì về.
Vạn phúc có một cây đề
Có ao tắm mát có nghề quay tơ.
Hỡi cô thắt lưng bao xanh
Có về làng Mái quê anh thì về
Làng Mái có lịch có lề
Có ao tắm mát, có nghề in tranh.
Làng Mái là tên Nôm chỉ làng Đông Hồ(Bắc Ninh) – nơi có nghề in tranh nổi tiếng.
Sử dụng tài liệu văn học dân gian để làm rõ các sự kiện lịch sử sẽ giúp học sinh có cái nhìn sâu sắc hơn về một thời kỳ hoặc sự kiện cụ thể Việc này không chỉ cung cấp thông tin mà còn tạo ra những kết luận khái quát, giúp học sinh hiểu rõ hơn về bối cảnh và ý nghĩa của lịch sử.
Khi dạy bài 14 về các quốc gia cổ đại trên đất nước Việt Nam, giáo viên có thể sử dụng truyện truyền thuyết Thánh Gióng và Sơn Tinh Thủy Tinh để minh họa cho phần 1 về Quốc gia Văn Lang – Âu Lạc Những câu chuyện này không chỉ phản ánh cuộc đấu tranh của nhân dân trong giai đoạn đầu lịch sử mà còn thể hiện tinh thần dựng nước và giữ nước của tổ tiên ta.
Thứ ba: Sử dụng tài liệu văn học dân gian để nêu quy luật, rút ra bài học lịch sử
Việc tạo ra biểu tượng lịch sử là cần thiết để hình thành khái niệm và nắm bắt quy luật, từ đó rút ra bài học cho hiện tại Nghiên cứu khoa học và học tập lịch sử không chỉ dừng lại ở việc ghi nhớ mà còn phải đạt đến mức hiểu biết sâu sắc về quy luật và ý nghĩa thực tiễn, giúp vận dụng bài học từ quá khứ vào cuộc sống hiện tại Điều này đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển tư duy và năng lực thực hành của học sinh.
Lịch sử Việt Nam chứa đựng nhiều bài học quý giá, nhưng nhiệm vụ của giáo viên không chỉ là truyền đạt các quy luật lịch sử mà còn giúp học sinh hiểu sâu sắc về các sự kiện và quy luật qua các thời đại Việc hướng dẫn học sinh rút ra bài học lịch sử là điều cần thiết, tuy nhiên, không phải tất cả tài liệu văn hóa dân gian đều phù hợp để sử dụng cho mục đích này, do đó giáo viên cần phải lựa chọn tài liệu một cách cẩn thận.
Khi dạy bài 28 về truyền thống yêu nước của dân tộc Việt Nam thời phong kiến, giáo viên có thể giúp học sinh hiểu rõ hơn về sự đoàn kết và thống nhất trong cuộc đấu tranh xây dựng và bảo vệ đất nước Để làm điều này, giáo viên có thể dẫn dắt câu chuyện Con Rồng cháu Tiên, Thánh Gióng, Sơn Tinh Thủy Tinh, cùng với những câu ca dao truyền thống, nhằm khắc sâu bài học về lòng yêu nước và tinh thần đồng sức đồng lòng của dân tộc.
“Nhiễu điều phủ lấy giá gương,
Người trong một nước phải thương nhau cùng”.
“Bầu ơi thương lấy bí cùng, Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn”.
“Một cây làm chẳng nên non,
Ba cây chụm lại nên hòn núi cao” [7]
Giáo viên nhấn mạnh rằng để tồn tại, các thành viên trong đại gia đình dân tộc Việt Nam cần đoàn kết, đùm bọc và yêu thương lẫn nhau Tình cảm này bắt nguồn từ sự gắn bó giữa con cái với cha mẹ, anh em ruột thịt, mở rộng ra đến hàng xóm, xóm làng và cuối cùng là lòng yêu nước Qua đó, học sinh nhận thức được tầm quan trọng của việc xây dựng và duy trì các mối quan hệ trong gia đình, nhà trường và xã hội.
Thứ tư: Sử dụng tài liệu văn học dân gian kết hợp với nêu câu hỏi và bài tập nhận thức
Một trong những phương pháp hiệu quả để cải thiện tình trạng dạy học nhồi nhét kiến thức và phát huy trí thông minh cũng như năng lực độc lập của học sinh là dạy học nêu vấn đề Phương pháp này bắt đầu bằng việc giáo viên đặt ra một câu hỏi nhận thức liên quan đến bài học, giúp học sinh hình dung rõ hơn về các sự kiện và hiện tượng lịch sử quan trọng Khi học sinh tập trung vào nhiệm vụ cốt lõi và có thể trả lời câu hỏi vào cuối tiết học, điều đó chứng tỏ bài học đã đạt hiệu quả Việc kết hợp tài liệu văn hóa dân gian với các câu hỏi và bài tập nhận thức là một biện pháp cần thiết, nâng cao tính hiệu quả của bài giảng.
Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường
Trong bài viết này, tôi đã tiến hành nghiên cứu tại lớp 10a1 và 10a2 trong năm học 2017 – 2018, trong khi lớp 10a9 và 10a10 năm học 2016 – 2017 được chọn làm lớp đối chứng Tôi đã thống kê số liệu về học lực của 4 lớp dạy môn lịch sử trong 2 năm học, và kết quả thu được sẽ được trình bày cụ thể dưới đây.
Lớp Sĩ số Giỏi Khá Trung bình Yếu Kém
SL % SL % SL % SL % SL %
Lớp Sĩ số Giỏi Khá Trung bình Yếu Kém
SL % SL % SL % SL % SL %
Trong 2 bảng thống kê trên có:
- Lớp đối chứng là: Lớp 10a9, 10a10, lớp tôi dạy môn lịch sử năm học 2016- 2017.
- Lớp thực nghiệm là:10a1, 10a2, lớp tôi dạy môn lịch sử năm học 2017- 2018
Sau khi áp dụng đề tài này, học sinh lớp 10a1 và 10a2 đã thể hiện sự tích cực và hứng thú trong việc học tập Các em chủ động tìm hiểu kiến thức đã học để hiểu sâu và toàn diện về sự kiện lịch sử Đồng thời, việc ôn tập và củng cố kiến thức ở mức độ cao hơn đã giúp các em nâng cao học lực.