NỘI DUNG
Cơ sở lý luận của vấn đề
1.1 Khái niệm chung về kĩ năng sống.
Kỹ năng sống là tập hợp các hành vi tích cực và khả năng thích nghi giúp mỗi cá nhân đối phó hiệu quả với những nhu cầu và thách thức trong cuộc sống hàng ngày Đây là những kỹ năng tâm lý xã hội mà con người tiếp thu thông qua giáo dục hoặc trải nghiệm thực tế, nhằm xử lý các vấn đề và câu hỏi thường gặp trong đời sống Chủ đề về kỹ năng sống rất đa dạng, phụ thuộc vào chuẩn mực xã hội và kỳ vọng của cộng đồng Việc rèn luyện kỹ năng sống không chỉ mang lại hạnh phúc cho mỗi cá nhân mà còn giúp họ trở thành người tích cực, có ích cho xã hội.
1.2 Khái niệm chung về dạy học dự án (PBL)
Dạy học theo dự án bắt nguồn từ khái niệm dự án trong lĩnh vực kinh tế, xã hội và được áp dụng vào giáo dục như một phương pháp giảng dạy hiệu quả Từ cuối thế kỷ XVI, khái niệm này đã được sử dụng tại các trường dạy nghề kiến trúc ở Italia, sau đó lan sang Pháp và nhiều nước châu Âu, châu Mỹ nhờ ảnh hưởng của các cuộc cách mạng khoa học - kỹ thuật Ở các trường đại học, phương pháp dạy học theo dự án yêu cầu sinh viên thực hiện nhiệm vụ thiết kế và gia công sản phẩm kỹ thuật, qua đó phát huy tính tự lực và vận dụng hiệu quả kiến thức, kỹ năng đã học.
Thuật ngữ “dự án” trong tiếng Anh là “Project”, bắt nguồn từ gốc Latinh “Projicere”, mang ý nghĩa phác thảo, dự thảo hay thiết kế Hiện nay, dự án được hiểu là một đề án, kế hoạch hoặc dự thảo, trong đó cần xác định rõ mục tiêu, thời gian, nguồn lực tài chính, vật chất, nhân lực và phải được thực hiện để đạt được mục tiêu đã đề ra Khái niệm dự án được ứng dụng rộng rãi trong hầu hết các lĩnh vực kinh tế - xã hội như sản xuất nông nghiệp, nghiên cứu khoa học và quản lý xã hội.
Khái niệm dự án không chỉ xuất hiện trong lĩnh vực kinh tế, xã hội mà còn được ứng dụng rộng rãi trong giáo dục và đào tạo, vừa là các dự án phát triển giáo dục, vừa là phương pháp, hình thức dạy học hiệu quả Vào đầu thế kỷ 20, các nhà sư phạm Mỹ đã xây dựng cơ sở lý luận cho phương pháp dạy học theo dự án, coi đây là phương pháp quan trọng để thực hiện quan điểm lấy học sinh làm trung tâm, đồng thời khắc phục những hạn chế của phương pháp dạy học truyền thống.
Giáo viên đóng vai trò trung tâm trong quá trình giảng dạy Ban đầu, phương pháp dạy học theo dự án (PPDA) chủ yếu được áp dụng trong các môn thực hành kỹ thuật tại các trường đại học và cao đẳng Tuy nhiên, về sau, phương pháp này đã được mở rộng và sử dụng rộng rãi ở hầu hết các môn học, bao gồm cả các môn khoa học xã hội, góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy và phát huy tính chủ động sáng tạo của học sinh, sinh viên.
Phương pháp dạy học dựa trên dự án, sau một thời gian bị lãng quên, hiện nay đang được chú trọng áp dụng trở lại tại các quốc gia có nền giáo dục phát triển như Mỹ, Đức, Hà Lan Ở Việt Nam, dạy học dựa trên dự án đang được nghiên cứu và vận dụng trong giảng dạy tại các trường Đại học, Cao đẳng, Chuyên nghiệp cũng như các trường phổ thông, nhằm nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển kỹ năng cho người học.
1.2.2 Định nghĩa về dạy học dựa trên dự án
Dạy học dự án là mô hình lấy học sinh làm trung tâm, giúp phát triển kiến thức và kỹ năng thông qua việc giải quyết các bài tập tình huống thực tiễn dựa trên nội dung môn học Trong quá trình này, học sinh đóng vai trò chủ động như người giải quyết vấn đề, ra quyết định, điều tra viên hoặc người viết báo cáo Thông thường, học sinh làm việc theo nhóm, hợp tác với chuyên gia và cộng đồng để trả lời các câu hỏi, từ đó hiểu sâu hơn về nội dung và ý nghĩa bài học Phương pháp dạy học dự án yêu cầu học sinh nghiên cứu và thể hiện kết quả học tập thông qua cả sản phẩm và quá trình thực hiện, góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục.
So với các phương pháp dạy học truyền thống, dạy học theo định hướng phát triển năng lực (DHTDA) đặc biệt chú trọng đến việc phát triển năng lực học sinh Theo Apel H.J và Knoll M, mục tiêu của DHTDA là đào tạo con người phát triển toàn diện, trang bị các năng lực cần thiết để chuẩn bị cho cuộc sống, đồng thời góp phần đổi mới phương pháp dạy học trong nhà trường Năng lực được hiểu là sự tổng hòa giữa kiến thức, kỹ năng, thái độ, tình cảm, giá trị và chuẩn mực đạo đức, được hình thành từ nhiều lĩnh vực học tập cũng như sự phát triển tự nhiên về mặt xã hội của mỗi cá nhân Do đó, DHTDA hướng tới ba mục tiêu cơ bản nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển toàn diện cho học sinh.
+ Về kiến thức: đạt được chuẩn chương trình hoặc có thể nhiều hơn;
+ Về kĩ năng: rèn luyện cho họ các kĩ năng như: tự lập kế hoạch, thực hiện
DA, báo cáo và trình bày kết quả, ĐG DA, ;
Về thái độ, học sinh cần rèn luyện tính tích cực, tự lực và ý thức trách nhiệm với cộng đồng, xã hội; chủ động vận dụng kiến thức vào thực tiễn; đồng thời hòa đồng, hỗ trợ nhau trong học tập để phát triển toàn diện.
PBL đặc trưng bởi một số hoạt động cơ bản sau:
- Xác định mục tiêu dự án
- Thiết kế ý tưởng dự án
- Xây dựng bộ câu hỏi định hướng
- Lập kế hoạch dự án
1.5 Sự tương đồng giữa kỹ năng sống (KNS) và mục tiêu của DHDA
Kĩ năng sống cơ bản Mục đích của DHDA
Tư duy phê phán Phát triển năng lực đánh giá
Tư duy sáng tạo Phát triển khả năng sáng tạo
Tự nhận thức Kích thích động cơ và hứng thú học tập của người học Thấu cảm Rèn luyện năng lực cộng tác làm việc
Tự trọng Phát huy tính tích cực, tự lực Trách nhiệm xã hội Phát huy tính trách nhiệm
Lĩnh vực tâm vận động
Ra quyết định và giải quyết vấn đề
Rèn luyện năng lực phát hiện và xử lí những vấn đề phức hợp.
Phát triển năng lực lập kế hoạch và thực hiện kế hoạch.
Gắn lí thuyết với thực hành, tư duy và hành động, nhà trường và xã hội. Đương đầu với cảm xúc và căng thẳng
Rèn luyện tính bền bỉ và kiên nhẫn
Quan hệ liên nhân cách và giao tiếp
Phát triển năng lực giao tiếp và khả năng trình bày
Phần lớn các kỹ năng nghề nghiệp (KNS) đều phù hợp với mục tiêu của đề án đào tạo đại học (DHDA), trong khi một số kỹ năng còn lại tuy không hoàn toàn giống nhau nhưng vẫn có những điểm tương đồng nhất định, góp phần hỗ trợ và nâng cao hiệu quả đào tạo.
Tự nhận thức là kỹ năng quan trọng giúp cá nhân nhận biết và hiểu rõ về tiềm năng, cảm xúc, điểm mạnh và điểm yếu của bản thân Việc phát triển tự nhận thức sẽ kích thích động cơ, tạo hứng thú học tập cho học sinh, đồng thời giúp họ chủ động huy động nhiều tiềm năng như tư duy, thực hành, trình bày và giao tiếp để giải quyết các vấn đề học tập phức tạp Thông qua quá trình này, học sinh có cơ hội khám phá ưu điểm cũng như nhận diện những hạn chế của chính mình, từ đó phát triển toàn diện hơn trong học tập và cuộc sống.
Kỹ năng thấu cảm, tức là khả năng bày tỏ sự thông cảm bằng cách đặt mình vào vị trí của người khác và hỗ trợ họ khi cần thiết, được rèn luyện hiệu quả thông qua các hoạt động nhóm trong quá trình học sinh thực hiện dự án Việc tham gia làm việc nhóm giúp học sinh phát triển kỹ năng lắng nghe, chia sẻ cảm xúc và hiểu được quan điểm của bạn bè, từ đó nâng cao tinh thần hợp tác và xây dựng môi trường học tập tích cực Rèn luyện kỹ năng thấu cảm không chỉ giúp học sinh phát triển bản thân mà còn góp phần tạo nên sự gắn kết trong tập thể lớp, nâng cao hiệu quả thực hiện dự án học tập.
Rèn luyện tính bền bỉ và kiên nhẫn trong dự học định hướng áp cũng là yếu tố quan trọng giúp con người phát triển phẩm chất tâm lý vững vàng, hỗ trợ tích cực trong việc đối mặt và vượt qua những thử thách thực tế trong cuộc sống Sự kiên trì không chỉ nâng cao khả năng thích nghi mà còn giúp mỗi cá nhân tự tin hơn khi trải nghiệm những khó khăn, góp phần xây dựng nền tảng thành công lâu dài.
Khi lập kế hoạch và thực hiện dự án, học sinh cần đưa ra quyết định cho các hành động cụ thể để đạt được mục tiêu dự án Quá trình này giúp học sinh hình thành và rèn luyện kỹ năng ra quyết định, góp phần nâng cao hiệu quả thực hiện dự án và phát triển năng lực cá nhân.
Trong quá trình thực hiện dự án, học sinh cần phát triển tư duy phê phán bằng cách phân tích một cách có phê phán những điều đúng, hợp lý cũng như nhận diện các sai sót và điểm chưa hợp lý, từ đó đưa ra các giải pháp phù hợp để ra quyết định hiệu quả.
Như vậy tích hợp DHDA trong dạy học Vật lý có thể góp phần giáo dụcKNS cho HS
Thực trạng của vấn đề
Qua nhiều năm giảng dạy vật lý tại trường THPT, tôi nhận thấy học sinh còn gặp nhiều khó khăn trong việc vận dụng kiến thức vật lý vào thực tế cuộc sống, như chưa biết sử dụng mặt phẳng nghiêng để đưa xe đạp lên bậc tam cấp hay dùng đòn bẩy để di chuyển vật nặng Điều này cho thấy các em thiếu kỹ năng giải quyết vấn đề, tư duy sáng tạo và kỹ năng ra quyết định, ảnh hưởng đến khả năng ứng dụng kiến thức vào đời sống Để khắc phục, tôi đã suy nghĩ về các phương pháp dạy học vật lý giúp học sinh rèn luyện kỹ năng thực tiễn, từ đó phát triển các kỹ năng khác thông qua trải nghiệm bài học Tuy giáo dục kỹ năng sống đã được đưa vào trường học ở Việt Nam, nhưng việc tổ chức còn thiên về cung cấp thông tin, chưa chú trọng đặt học sinh vào các tình huống thực tế để lựa chọn và ra quyết định, nhằm thay đổi hành vi một cách tích cực.
Trong chương trình THPT, môn Công nghệ và Giáo dục công dân thường được đánh giá cao về tiềm năng tích hợp kỹ năng sống (KNS) cho học sinh Tuy nhiên, môn Vật lý cũng có thể đóng vai trò quan trọng trong việc rèn luyện KNS thông qua việc áp dụng phương pháp dạy học dự án (DHDA), giúp học sinh phát triển tư duy sáng tạo, kỹ năng giải quyết vấn đề và làm việc nhóm hiệu quả.
Giải pháp và tổ chức thực hiện
Giáo viên cần suy nghĩ về ý tưởng dự án dựa trên nội dung bài học, tập trung vào các ứng dụng của Vật lí trong kỹ thuật và sản xuất, cũng như các vấn đề toàn cầu như ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu và khủng hoảng năng lượng Tuy nhiên, đối với những nội dung lý thuyết mà chương trình yêu cầu phải giảng dạy theo phương pháp truyền thống thì không phù hợp để áp dụng dạy học theo dự án.
3.2 Xác định mục tiêu dự án
Sau khi hình thành ý tưởng, giáo viên xác định mục tiêu dự án bao gồm kiến thức, kỹ năng và thái độ, đồng thời chú trọng phát triển các hoạt động học tập rèn luyện tư duy bậc cao như phân tích, tổng hợp và đánh giá.
Mỗi dự án học tập cần xác định mục tiêu cụ thể dựa trên chương trình học, sách giáo khoa, giáo trình và các mục tiêu giáo dục của địa phương, đồng thời phù hợp với định hướng hoạt động của nhà trường và lớp học Từ mục tiêu học tập, giáo viên xây dựng các tiêu chuẩn học tập, bao gồm tiêu chuẩn nội dung và tiêu chuẩn thực hành, làm cơ sở để xác lập mục tiêu dự án học tập một cách rõ ràng và hiệu quả.
3.3.Thiết kế ý tưởng dự án
Một dự án khả thi thường bắt đầu từ một ý tưởng sáng tạo và thực tiễn Trong học tập theo dự án (PBL), các hoạt động được thiết kế nhằm gắn kết kiến thức nhiều lĩnh vực, lấy người học làm trung tâm và liên hệ chặt chẽ với các vấn đề thực tiễn của cuộc sống Do đó, giáo viên cần nhận diện và khai thác các vấn đề mang tính thời đại trong xã hội để xây dựng ý tưởng dự án phù hợp, góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục và phát triển kỹ năng cho học sinh.
Dựa trên nội dung bài học, giáo viên lựa chọn một chủ đề phù hợp, kèm theo các gợi ý hấp dẫn nhằm thu hút sự quan tâm của học sinh Những chủ đề này không chỉ kích thích sự hứng thú mà còn tạo động lực để học sinh chủ động tham gia vào các hoạt động học tập đa dạng Thông qua việc tổ chức các hoạt động thực tiễn, giáo viên giúp học sinh phát huy tính sáng tạo, rèn luyện kỹ năng tư duy và tăng cường hiệu quả tiếp thu kiến thức.
Học sinh có thể học tập hiệu quả thông qua việc tham gia các dự án phục vụ cộng đồng, giúp gắn kết kiến thức lý thuyết với thực tiễn Các hoạt động như tạo đồ chơi từ vật liệu tái chế cho trẻ em tại “Mái ấm tình thương” không chỉ giúp học sinh áp dụng bài học vào thực tế mà còn nâng cao ý thức trách nhiệm xã hội, đóng góp tích cực cho cộng đồng địa phương.
Mô phỏng và đóng vai là những dự án giúp học sinh trải nghiệm thực tế, khi các em nhập vai vào một nhân vật trong bối cảnh lịch sử hoặc tình huống cụ thể, qua đó phát triển sự thấu cảm và hiểu biết sâu sắc Phương pháp này đặc biệt hiệu quả trong việc giảng dạy lịch sử, giúp học sinh phản ánh và cảm nhận chân thực về các sự kiện Ví dụ, để nâng cao ý thức về an toàn giao thông, học sinh có thể tham gia vào các vở kịch hoặc thực hiện video clip tái hiện hậu quả của tai nạn giao thông, từ đó góp phần giáo dục ý thức cộng đồng.
Xây dựng và thiết kế là những dự án dựa trên nhu cầu thực tế hoặc được hình thành từ chuỗi sự kiện đáng tin cậy, yêu cầu học sinh xây dựng mô hình thực tế hoặc lập kế hoạch đề xuất giải pháp cho các vấn đề cụ thể Các dự án này giúp học sinh phát triển kỹ năng tư duy sáng tạo, giải quyết vấn đề và áp dụng kiến thức vào thực tiễn, ví dụ như dự án chế tạo tên lửa nước.
Hợp tác trực tuyến là hình thức thực hiện các dự án giáo dục qua mạng, mang lại trải nghiệm học tập thực tế thông qua việc làm việc cùng các lớp học khác, chuyên gia hoặc cộng đồng Tham gia các dự án hợp tác trực tuyến giúp học sinh phát triển kỹ năng giao tiếp, làm việc nhóm và mở rộng kiến thức nhờ sự tương tác với nhiều đối tượng khác nhau Đây là xu hướng giáo dục hiện đại, góp phần nâng cao chất lượng học tập và kết nối cộng đồng giáo dục trên môi trường số.
Tra cứu web là hoạt động định hướng giúp người học tìm kiếm và sử dụng thông tin từ Internet, nhằm hỗ trợ việc lĩnh hội và tích hợp kiến thức Các dự án tra cứu web được thiết kế để người học chủ động tiếp cận nguồn tài liệu trực tuyến, nâng cao khả năng tìm kiếm, tổng hợp và vận dụng thông tin hiệu quả trong quá trình học tập.
Dự án là một bài tập tình huống giúp học sinh vận dụng kiến thức đã học để giải quyết vấn đề thực tế, đồng thời đặt học sinh vào những tình huống đòi hỏi khả năng tự lực và sáng tạo cao Việc tham gia dự án không chỉ giúp học sinh củng cố nội dung bài học mà còn rèn luyện kỹ năng giải quyết vấn đề hiệu quả, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay.
3.3 Xây dựng bộ câu hỏi định hướng (Bộ câu hỏi khung)
Bộ câu hỏi định hướng là yếu tố quan trọng nhất trong thiết kế DA, giúp học sinh tập trung vào các hoạt động học tập chính Thông qua các câu hỏi gợi ý mang tính mở, học sinh được khuyến khích tư duy và giải quyết các vấn đề trọng tâm của bài học Bộ câu hỏi định hướng gồm ba dạng: câu hỏi khái quát, câu hỏi bài học và câu hỏi nội dung, đóng vai trò định hướng quá trình học tập hiệu quả.
Bộ câu hỏi định hướng là hệ thống các câu hỏi do giáo viên xây dựng nhằm mục đích dẫn dắt, định hướng quá trình dạy học cho nhóm kiến thức trong một số bài học cụ thể Vai trò của bộ câu hỏi định hướng là giúp học sinh tập trung vào những nội dung trọng tâm, phát triển tư duy, nâng cao khả năng tự học và tạo điều kiện cho việc kiểm tra, đánh giá hiệu quả học tập một cách toàn diện.
Trong PBL, bộ câu hỏi định hướng đóng vai trò vô cùng quan trọng, là yếu tố không thể thiếu giúp nâng cao chất lượng tiếp thu kiến thức của người học Việc xây dựng các câu hỏi định hướng phù hợp sẽ giúp học sinh phát triển tư duy phản biện, khả năng tự học và giải quyết vấn đề một cách hiệu quả Nhờ đó, quá trình học tập theo phương pháp PBL trở nên chủ động, sáng tạo và đạt hiệu quả cao hơn, góp phần quyết định thành công của mô hình giáo dục này.
Để thay thế phương pháp thuyết trình, đọc chép và nhồi nhét kiến thức, giáo viên nên chuẩn bị bộ câu hỏi hấp dẫn nhằm kích thích sự hứng thú, buộc học sinh suy nghĩ, phát hiện kiến thức mới và phát triển nội dung bài học Đồng thời, giáo viên cần khuyến khích học sinh chủ động động não, tham gia thảo luận xoay quanh các ý tưởng và nội dung trọng tâm của bài học theo một trình tự logic, góp phần nâng cao hiệu quả tiếp thu kiến thức.
Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm
Trong 3 năm qua, sau khi tiếp thu kiến thức về phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực (DHDA) từ khóa học Sau Đại Học tại trường Đại học Hồng Đức, tôi đã áp dụng hiệu quả vào thực tiễn giảng dạy môn Vật lý tại trường THPT Quảng Xương 4, góp phần nâng cao chất lượng học tập và phát triển năng lực cho học sinh.
Qua quá trình áp dụng phương pháp dạy học theo dự án cho lớp 12G và so sánh với phương pháp truyền thống ở lớp 12I trong các năm học 2017-2018, 2018-2019, tôi nhận thấy chất lượng học sinh lớp 12G cải thiện rõ rệt, kết quả các bài kiểm tra định kỳ và tổng kết cuối năm luôn cao hơn lớp 12I Học sinh lớp 12G thể hiện tinh thần đoàn kết, sự tự tin, mạnh dạn và khả năng chia sẻ nổi bật thông qua quá trình làm việc nhóm trong các dự án Dưới sự hướng dẫn của giáo viên, các nhóm học sinh đã xây dựng kế hoạch chi tiết, phát triển kỹ năng hợp tác, tư duy sáng tạo, giải quyết vấn đề và kỹ năng thuyết trình Việc lồng ghép phương pháp dạy học theo dự án vào môn Vật lý không gặp nhiều khó khăn bởi tính thực tiễn cao của bộ môn này, góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy và phát triển toàn diện năng lực học sinh.
Dạy học dự án (DHDA) có thể được vận dụng hiệu quả vào giảng dạy các khối kiến thức về năng lượng, các định luật bảo toàn ở lớp 10, cũng như các kiến thức về dòng điện, hiện tượng cảm ứng điện từ ở lớp 11 để tạo ra các sản phẩm thực tế hoặc đồ dùng dạy học còn thiếu trong kho thiết bị của Nhà trường Đặc biệt, chương "Dòng điện xoay chiều" trong chương trình Vật lý lớp 12 có lượng kiến thức lớn và chiếm tỷ lệ cao nhất, rất phù hợp để tích hợp DHDA nhằm tăng tính thực tiễn và sáng tạo cho học sinh Tôi xin giới thiệu một giáo án lồng ghép DHDA đã áp dụng thành công trong sáng kiến kinh nghiệm này (xem phần phụ lục 2).
Sau đậy là bảng thống kê kết quả tổng kết cuối năm lớp 12 của 2 lớp 12I và 12G.
Giỏi Khá Trung bình Yếu Kém
SL TL SL TL SL TL SL TL SL TL