PHẦN MỞ ĐẦU
LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) là yêu cầu thiết yếu trong sự nghiệp cải cách giáo dục – đào tạo tại Việt Nam Vấn đề này không chỉ thu hút sự chú ý của toàn ngành giáo dục mà còn được xem là ưu tiên trong chính sách lãnh đạo giáo dục của Đảng, như đã được nhấn mạnh trong các Nghị quyết Trung ương 4 (khóa VII) và Nghị quyết Trung ương 2 (khóa).
Chương trình dạy Tin học ở bậc THPT, đặc biệt là khối 11, đặt ra thách thức lớn cho giáo viên và học sinh trong việc hiểu ngôn ngữ lập trình và thiết kế thuật toán Học sinh cần làm quen với tư duy logic và cách hoạt động của máy tính, điều này khác biệt hoàn toàn so với các môn học khác.
Môn Tin học THPT, đặc biệt là Tin học lớp 11, thường không được học sinh Lê Lai quan tâm do không nằm trong tổ hợp môn thi ĐH Nội dung kiến thức của Tin học 11 đòi hỏi tư duy sâu và khả năng sáng tạo, khác với các lớp 10 và 12 có chương trình ứng dụng dễ hiểu và dễ vận dụng Sự thiếu ứng dụng rõ ràng trong Tin học 11 khiến môn học này khó tiếp cận và gần gũi với học sinh Do đó, việc tạo hứng thú cho học sinh với môn Tin học là rất cần thiết và cần được đầu tư.
Khi chuyển từ trường miền xuôi lên công tác tại một trường miền núi, tôi đã gặp nhiều khó khăn với học sinh mới Các em có khả năng tiếp thu kiến thức chậm, tư duy và tự học kém Đa số học sinh chỉ học vì yêu cầu xã hội, không coi trọng việc học tập trong cuộc sống và tương lai của mình.
Học sinh rất hào hứng với các phương pháp dạy học mới, nhưng kiến thức nhanh chóng bị quên lãng Điều này khiến tôi trăn trở và tìm cách khơi dậy đam mê lập trình, giúp các em tự chủ động tìm đến môn Tin học 11 Tôi đã áp dụng giải pháp và thu được kết quả khả quan.
Với sáng kiến kinh nghiệm “MỘT SỐ VÍ DỤ KHƠI GỢI LÒNG ĐAM
Mình muốn chia sẻ một số kinh nghiệm cá nhân để giúp học sinh lớp 11 yêu thích môn Tin học, đặc biệt là lập trình bằng ngôn ngữ Pascal Việc học lập trình không chỉ giúp các em phát triển tư duy logic mà còn khơi dậy sự sáng tạo Hãy tạo ra những bài học thú vị và thực tế, khuyến khích học sinh tham gia tích cực, từ đó giúp các em cảm nhận được niềm vui và giá trị của môn học này.
MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
- Nâng cao chất lượng dạy và học môn Tin học trong trường phổ thông, đặc biệt là dạy học lập trình ở Tin học lớp 11.
- Góp phần đổi mới phương pháp dạy học trong trường phổ thông nói chung và môn Tin học nói riêng.
Góp phần khơi dậy đam mê và hứng thú học môn Tin học cho học sinh, bài viết nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giúp các em nhận ra những ứng dụng đơn giản, cụ thể và thiết thực của lập trình trong môi trường học tập hàng ngày.
ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
- Học sinh khối 11 trường THPT Lê Lai học kì I năm học 2017-2018
- Học sinh khối 11 trường THPT Lê Lai học kì II năm học 2017-2018
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
- Dựa trên những ứng dụng thực tiễn của ngôn ngữ lập trình Pascal Nhất là các chương trình đồ họa, game viết bằng ngôn ngữ lập trình Pascal.
Dựa trên cơ sở lý thuyết của Ngôn ngữ lập trình Pascal Sự hoạt động tuần tự từng bước của máy tính khi thực hiện chương trình.
Việc thu thập dữ liệu được thực hiện bằng cách khảo sát học sinh về mức độ nhận thức, hiểu biết và khả năng áp dụng ngôn ngữ lập trình Pascal trong việc giải quyết các bài toán thuộc các môn học khác.
- Phân tích đánh giá mức độ học sinh hứng thú với môn học
- Tổng kết rút kinh nghiệm
PHẦN NỘI DUNG
CƠ SỞ LÝ LUẬN
Tạo hứng thú cho người học là yếu tố quan trọng trong quá trình dạy - học, vì chất lượng và hiệu quả của hoạt động này chủ yếu phụ thuộc vào người học Sự hứng thú này bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như năng lực nhận thức, động cơ học tập, quyết tâm, môi trường học tập, và vai trò của người tổ chức quá trình dạy học.
Hứng thú được coi là thái độ đặc biệt của cá nhân đối với một đối tượng nào đó, mang lại ý nghĩa và khoái cảm trong hoạt động sống Nó thể hiện qua sự tập trung cao độ và đam mê của người tham gia Hứng thú gắn liền với tình cảm con người; khi có hứng thú trong công việc, con người sẽ cảm thấy dễ chịu và khát vọng sáng tạo Ngược lại, thiếu hứng thú sẽ làm giảm hiệu quả của mọi hoạt động, đặc biệt trong lĩnh vực nhận thức, sáng tạo và học tập, có thể dẫn đến kết quả kém và cảm xúc tiêu cực.
Việc học một cách đối phó và miễn cưỡng dẫn đến việc người học chỉ tiếp thu được một lượng kiến thức hạn chế, không sâu sắc và thiếu bản chất, từ đó dễ dàng quên đi những gì đã học.
Khi người học có hứng thú và say mê trong nghiên cứu, việc tiếp thu tri thức trở nên dễ dàng hơn Ngược lại, khi hiểu rõ vấn đề, họ lại càng thêm hứng thú Thực tế cho thấy, những người không thích môn học thường không học tốt môn đó Do đó, việc tạo hứng thú cho người học là yêu cầu thiết yếu đối với bất kỳ giáo viên nào, bất kể môn học nào.
THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ
Môn Tin học hiện nay đã trở nên quen thuộc với học sinh phổ thông, vì các em đã được tiếp xúc với nó từ các cấp học dưới Điều này tạo thuận lợi cho học sinh, giúp các em không phải bắt đầu lại từ đầu Môn Tin học có mối liên hệ chặt chẽ với nhiều môn học khác, khiến học sinh cần phải ôn tập và tìm kiếm lại kiến thức từ các lĩnh vực khác Đặc biệt, nội dung lập trình trong môn Tin học liên quan nhiều đến kiến thức từ các môn khoa học tự nhiên và tư duy Toán học.
Trong mục 2.1: Đoạn “các nhà nghiên cứu… cảm xúc tiêu cực” được trích dẫn trong TLTK số 4
Học sinh có tư duy Toán học yếu gặp khó khăn trong lập trình, trong khi những em có tư duy nhưng thiếu hứng thú với Tin học thường không nghiên cứu kỹ, dẫn đến khó khăn Để giải quyết vấn đề này, giáo viên cần tạo hứng thú cho học sinh bằng cách dẫn dắt họ tiếp cận môn học một cách tự nhiên thông qua các ví dụ thực tiễn liên quan đến sở thích của các em.
Nhiều giáo viên hiện nay gặp khó khăn trong việc cập nhật thông tin và nâng cao trình độ chuyên môn, dẫn đến việc họ chưa hiểu rõ các thuật toán cần thiết trong giảng dạy lập trình Sự thờ ơ và cảm giác chán nản khi học sinh thiếu hứng thú học tập đã khiến giáo viên không chú trọng đổi mới phương pháp giảng dạy Hệ quả là học sinh mất khả năng tìm hiểu, tư duy giải quyết bài toán và giảm hứng thú trong việc học lập trình.
Khi học sinh bước vào giai đoạn phổ thông, việc định hình học theo khối để thi đại học trở nên quan trọng Thời gian học tập chủ yếu tập trung vào các môn chính như Toán, Lý, Hóa, Văn, và Anh, trong khi Tin học chỉ là môn phụ với thời gian học hạn chế trên lớp Đặc biệt, ở lớp 10 và 12, học sinh dễ dàng nhận thấy và áp dụng tính ứng dụng của môn Tin học vào thực tế.
Lập trình, một lĩnh vực đầy thách thức, thường khiến học sinh khó tiếp cận do thiếu sản phẩm cụ thể để quan sát Hơn nữa, tư duy thuật toán là một khái niệm phức tạp, dẫn đến việc nhiều học sinh cảm thấy không hứng thú và học kém môn học này.
Giải bài toán trên máy tính không khó, mà chỉ cần sự đam mê và chủ động từ các em Điều này sẽ giúp các em nhận ra rằng học Tin học lập trình không phức tạp và có thể trở thành một môn học thú vị mà các em yêu thích.
MỘT SỐ VÍ DỤ ỨNG DỤNG ĐƯỢC VIẾT BẰNG NGÔN NGỮ LẬP TRÌNH PASCAL
Trong chương trình dạy Tin học lớp 11, những bài học đầu tiên thường tập trung vào việc giới thiệu tổng quan về ngôn ngữ lập trình và các khái niệm cơ bản trong lập trình Mặc dù học sinh có thể cảm thấy những bài học này đơn điệu và nhàm chán, nhưng tôi luôn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hiểu, nhớ và thuộc lý thuyết để có thể áp dụng vào các nội dung học sau Tương tự như các môn học Toán, Lý, Hóa, việc nắm vững công thức là điều kiện cần thiết để giải quyết bài tập hiệu quả.
Quá trình dạy lập trình cho học sinh cần tập trung vào việc truyền đạt những kiến thức cơ bản một cách dễ hiểu và gần gũi, giúp các em không cảm thấy sợ hãi hay lo lắng Bước khởi đầu trong việc tiếp cận ngôn ngữ lập trình rất quan trọng, và giáo viên nên khéo léo lồng ghép những câu nói khích lệ, ví dụ như "Tin học cũng như " để tạo động lực cho học sinh.
Để viết chương trình, các em cần nắm vững cú pháp và câu lệnh, tương tự như việc nhớ công thức khi làm bài tập toán.
Giáo viên nên tích hợp các ví dụ ứng dụng trong các tiết dạy lý thuyết, bài tập và thực hành để giúp học sinh nhận thấy sự ứng dụng của lập trình trong học tập, từ đó hình thành đam mê với môn Tin học Điều này cũng khẳng định rằng Tin học không chỉ là môn học bắt buộc, mà những học sinh học tốt có khả năng lập trình các ứng dụng thực tế chỉ với một số câu lệnh đơn giản trong Pascal.
2.3.1 Một bản nhạc ngắn của đồng hồ, tất cả các nốt nhạc đều ở quảng 8 trung [1]
Khi giáo viên chạy chương trình Tất cả học sinh đều ngạc nhiên và tỏ ra rất thích thú.
Học sinh yêu cầu cô chạy chương trình nhiều lần cho học sinh nghe.
Sau nhiều lần lắng nghe, học sinh đã yêu cầu xem mã nguồn của chương trình, từ đó nhận thấy rằng chương trình rất đơn giản và bắt đầu chú ý hơn đến môn học.
Mục 2.3.1: được trích dẫn trong TLTK số 1
2.3.2 Vẽ đường gấp khúc [1] Đây là một chương trình vẽ các đường gấp khúc ngẫu nhiên nhờ thủ tục “ Lineto” mỗi đoạn có một màu ngẫu nhiên.Vị trí bắt đầu vẽ là tâm của màn hình Kết thúc việc vẽ bằng nhấn một phím bất kì
Khi chạy chương trình, chúng ta nhận được một đường gấp khúc dài với hàng nghìn đoạn thẳng đủ màu sắc nối tiếp nhau, thu hút sự chú ý của học sinh Điều này thật sự thú vị.
Mục 2.3.2: được trích dẫn trong TLTK số 1
Mục 2.3.2: được trích dẫn trong TLTK số 1
2.3.3 Cho biết số ngày của tháng và năm bất kì [1]
Khi giáo viên hỏi: “Tháng 2 năm 1998 có bao nhiêu ngày?”, nhiều học sinh sẽ cảm thấy lúng túng, trong khi một số khác lại dơ tay lên để đếm.
Và trong lúc học sinh đang tìm câu trả lời thì giáo viên đọc kết quả từ màn hình Học sinh sẽ thấy tò mò biết nhường nào.
Giáo viên chiếu chương trình bằng ngôn ngữ Pascal cho học sinh thấy rằng khá dễ dàng để có được kết quả như vậy.
2.3.4 Cho biết số ngày của năm bất kì [1]
Tương tự như ví dụ 2.3.3 học sinh khá tò mò về số ngày của một năm bất kì
+ Mục 2.3.3: được trích dẫn trong TLTK số 1
+ Mục 2.3.4: được trích dẫn trong TLTK số 1
Học sinh rất hào hứng khi khám phá năm nhuận và năm thường Giáo viên có nhiệm vụ thỏa mãn sự tò mò của các em về chủ đề này.
2.3.5 Tạo ngôi nhà, tô màu ngôi nhà [2]
Tạo ra ngôi nhà và tô màu cho ngôi nhà đó
+ Mục 2.3.5: được trích dẫn trong TLTK số 2
Khi nhấn phím ‘+’ thì đèn sáng Cửa sổ có màu vàng.
Khi nhấn phím ‘-’ thì đèn tắt Cửa sổ có màu đen.
Khi đó, học sinh sẽ tò mò về chương trình Học sinh sẽ vỡ òa khi giáo viên chiếu chương trình pascal lên màn hình.
2.3.6 Kiểm soát đường đi của con hậu trên bàn cờ vua [2]
Trên màn hình hiển thị một bàn cờ vua, khi người dùng đặt một con hậu (được biểu thị bằng hình tròn màu đỏ) vào một ô nhất định bằng cách nhập tên ô, ví dụ như a5, các ô mà con hậu khống chế sẽ được tô màu tím để dễ nhận diện.
Giáo viên đã đặt ra câu hỏi nhằm kích thích tư duy về tương lai: "Đây là một chương trình viết riêng cho quân hậu trên bàn cờ vua Liệu các em có thể lập trình thêm chức năng để xác định các ô bị khống chế bởi các quân cờ khác trên bàn cờ?"
Tất cả học sinh đều đồng ý rằng việc học tập chăm chỉ là cần thiết Giáo viên nhấn mạnh rằng để đạt được kết quả tốt, học sinh cần tập trung vào việc nắm vững kiến thức cơ bản trong lớp học.
+ Mục 2.3.6: được trích dẫn trong TLTK số 2
2.3.7 Đồng hồ điện tử hoạt động trên màn hình [2]
Trong các chương trình trò chơi và thời sự, đồng hồ điện tử hiển thị thời gian là rất phổ biến Câu hỏi đặt ra là liệu chúng ta có thể lập trình đồng hồ điện tử trên màn hình bằng ngôn ngữ lập trình Pascal hay không Để giúp học sinh không bị bối rối khi trả lời, giáo viên nên chiếu và chạy chương trình mẫu.
Học sinh chăm chú theo dõi từng giây trên đồng hồ điện tử, ánh mắt tràn đầy hy vọng Các em mong muốn có thể lập trình những ứng dụng tương tự và áp dụng chúng vào thực tế.
+ Mục 2.3.7: được trích dẫn trong TLTK số 2
2.3.8 Trò chơi rắn săn mồi [ 4]
Học sinh thường không hứng thú với việc viết chương trình giải phương trình bậc nhất, bậc hai hay sắp xếp dãy số Tuy nhiên, khi nói đến trò chơi, đặc biệt là trò rắn săn mồi trên điện thoại trắng đen, các em lại rất say mê Điều thú vị là không một học sinh nào biết rằng ngôn ngữ lập trình Pascal có thể được sử dụng để lập trình trò rắn săn mồi này.
HIỆU QUẢ ĐẠT ĐƯỢC
2.4.1 Kết quả sau khi áp dụng vào thực tế
Sáng kiến kinh nghiệm mang lại hiệu quả rõ rệt khi giáo viên sử dụng những ví dụ thực tế, gần gũi với học sinh, giúp tăng cường sự hiểu biết và hứng thú trong quá trình học tập.
Học sinh thể hiện sự hứng thú với môn học khi nắm bắt được những điều thú vị của ngôn ngữ lập trình Pascal, đồng thời nhận thấy rõ tính ứng dụng thực tế và trong quá trình học tập của ngôn ngữ này.
- Bước đầu khơi dậy lòng đam mê, yêu thích môn Tin học.
- Ý thức tôn trọng môn học của học sinh được nâng lên rõ rệt.
Tôi được điều động về trường THPT Lê Lai từ tháng 9 năm 2017 và đã triển khai sáng kiến kinh nghiệm này cho học sinh từ tháng 11 năm học 2017-2018 Kết quả thu được từ việc áp dụng sáng kiến này đến nay rất khả quan.
Số lượng học sinh trong năm học là 120 học sinh tương đương với 3 lớp
11 mà tôi phụ trách là 11C1, 11C2, 11C3.
Từ tháng 9 đến hết tháng 10 năm 2017, tôi chưa áp dụng sáng kiến kinh nghiệm, và kết quả bài kiểm tra 1 tiết số 1 môn Tin học 11 của học sinh cho thấy những điểm số đáng chú ý.
Học lực Số học sinh Tỉ lệ
Từ tháng 11 đến hết tháng 12 năm 2017, tôi đã áp dụng sáng kiến kinh nghiệm và nhận thấy kết quả bài kiểm tra 1 tiết số 2 môn Tin học lớp 11 của học sinh có sự cải thiện đáng kể.
Học lực Số học sinh Tỉ lệ
- Kết quả của tổng kết kì 1 năm 2017-2018 môn Tin học11 của 120 học sinh có kết quả như sau:
Học lực Số học sinh Tỉ lệ
Số lượng học sinh có học lực giỏi và khá trong môn tin học lập trình đã tăng đáng kể, cho thấy ngày càng nhiều học sinh trường phổ thông Lê Lai yêu thích môn học này Điều này cho thấy lập trình không còn là nỗi sợ hãi của các em nữa.
2.4.2 Điều kiện để áp dụng sáng kiến
Sáng kiến này được áp dụng nội bộ cho học sinh Trường THPT Lê Lai trong kì I năm học 2017 - 2018, nhằm hỗ trợ học sinh miền núi có thành tích học tập yếu kém Mặc dù các trường miền xuôi có thể không cần áp dụng phương pháp này, nhưng tại THPT Lê Lai, sáng kiến đã chứng minh tính hữu ích và mang lại kết quả tích cực cho học sinh.
Sáng kiến này cung cấp tài liệu hữu ích cho giáo viên tin học ở các trường miền núi và học sinh học ngôn ngữ lập trình Đặc biệt, giáo viên có thể bổ sung ví dụ và trò chơi lập trình bằng ngôn ngữ Pascal để khuyến khích sự khám phá và chủ động trong việc học môn tin học.
PHẦN KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
KẾT LUẬN
Để nâng cao chất lượng dạy học môn Tin học tại trường Trung học phổ thông Lê Lai, tôi đã đề xuất một số biện pháp nhằm khuyến khích học sinh yêu thích môn học này hơn, đặc biệt là trong lĩnh vực lập trình, vốn là một thách thức đối với nhiều giáo viên Sáng kiến này hướng tới việc tiếp cận môn Tin học một cách tự nhiên, dựa trên sự đam mê khám phá và tính tích cực của học sinh Tôi rất mong nhận được ý kiến đóng góp từ các thầy cô và đồng nghiệp để hoàn thiện hơn sáng kiến này, góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục.
KIẾN NGHỊ
Dạy học lập trình trong môn Tin học phổ thông là một thách thức lớn, vì vậy các trường học và giáo viên cần chú trọng vào việc nâng cao chuyên môn và khả năng tư duy thuật toán Đồng thời, cần đầu tư thời gian để nghiên cứu và giải quyết những khó khăn thường gặp trong quá trình lập trình.
- Trường tổ chức đầu tư thêm kính phí mua trang thiết bị phục vụ cho việc giảng dạy của giáo viên, thực hành của học sinh được tốt hơn.
Sáng kiến kinh nghiệm này được xem là quyển 1 trong hành trình nghiên cứu của tôi, giới thiệu 9 ví dụ và trò chơi lập trình bằng ngôn ngữ Pascal Mặc dù chỉ là bước khởi đầu, nhưng nó tạo cơ hội cho học sinh phát triển tình yêu với môn học, từ đó xây dựng nền tảng vững chắc để tiếp cận kiến thức Tin học 11 một cách dễ dàng hơn và định hình kế hoạch cho tương lai.
Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy cô trong Hội đồng sư phạm trường THPT Lê Lai, những người đã hỗ trợ và khích lệ tôi, tạo điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành sáng kiến kinh nghiệm của mình.
XÁC NHẬN CỦA THỦ TRƯỞNG ĐƠN VỊ Thanh Hóa, ngày 2 tháng 2 năm2018
Tôi xin cam đoan đây là SKKN của mình viết, không sao chép nội dung của người khác.
(Ký và ghi rõ họ tên)