Để rèn kĩ năng viết cho học sinh, người dạy phải dạy tốt các phân môn như chính tả , luyện từ và câu, tập viết và tập làm văn.. Trong hai phân môn này, nhiều giáo viên cho rằng tập làm v
Trang 1
Đề tài Chỉ đạo việc dạy học bồi dưỡng phân môn
Tập làm văn cho HS khối 3,4 5
Chương I Đặt vấn đề
1 Lý do chọn đề tài
a Cơ sở lí luận :
Trong bậc học tiểu học, bốn kĩ năng quan trọng mà bộ môn Tiếng Việt, môn học cơ bản nhất của bậc học cần đạt là : nghe, đọc , nói, viết Trong đó kĩ năng viết là kĩ năng quan trọng nhất và cũng khó rèn luyện cho học sinh nhất Để rèn kĩ năng viết cho học sinh, người dạy phải dạy tốt các phân môn như chính tả , luyện từ và câu, tập viết và tập làm văn Để viết đẹp và viết đúng, người thầy phải chú trọng rèn kĩ năng cho học sinh khi dạy tập viết và chính tả Còn muốn dạy cho học sinh viết đúng và hay thì chúng ta phải đặc biệt chú ý dạy tốt hai phân môn là luyện từ và câu và tập làm văn Trong hai phân môn này, nhiều giáo viên cho rằng tập làm văn là môn khó dạy nhất, khó rèn kĩ năng cho học sinh nhất vì đòi hỏi học sinh phải có năng khiếu mới viết văn hay được Nội dung bồi dưỡng làm văn nhằm trau dồi vốn sống vốn văn chương, nâng cao năng lực cảm nhận và diễn tả ở học sinh Học sinh luyện viết văn theo theo kiểu bài đã học Các kiểu bài cơ bản ở tiểu học là kể chuyện, miêu tả, viết thư Trong các lần kiểm tra định kì hay hội thi học sinh giỏi cấp trường, thi học sinh giỏi giải Nguyễn Hiền dành cho HS lớp
4 , học sinh giỏi bậc tiểu học cấp thành phố hằng năm, phần tập làm văn luôn giữ một điểm số rất cao nhưng ít có học sinh đạt điểm tối đa về bài làm văn, số học sinh đạt điểm giỏi bài văn viết khá ít, chỉ chiếm khoảng 10 % hội thi HS giỏi các cấp , có khi còn thấp
Trang 2
hơn Tuy nhiên, theo kinh nghiệm của bản thân tôi, là một giáo viên dạy văn hoá nhiều năm và đảm nhận công tác bồi dưỡng học sinh giỏi nhiều năm, thì dạy tập làm văn cũng không quá khó hoặc chỉ có học sinh năng khiếu mới viết văn hay được Tất cả đều có thể rèn luyện được nếu chúng ta có biện pháp và cách thức giảng dạy phù hợp Sau khi đảm nhận chức vụ phó hiệu trưởng ở trường tiểu học Nguyễn Bá Ngọc , tôi đã dùng những kinh nghiệm trong giảng dạy của mình để chỉ đạo giáo viên phụ trách mảng bồi dưỡng học sinh giỏi cách dạy tập làm văn hiệu quả hơn
b.Cơ sở thực tiễn
Trường tiểu học Nguyễn Bá Ngọc chỉ có 18 lớp với số học sinh khoảng 500 em, trong đó học sinh khối 3,4,5 khoảng 340 em Toàn trường tổ chức được 3 lớp học bồi dưỡng cho đối tượng học sinh giỏi của 3 khối lớp này Trước đây, nhà trường tổ chức bồi dưỡng cho các em vào chiều thứ bảy hoặc sáng chủ nhật nhưng sau khi có công văn hướng dẫn công tác bồi dưỡng học sinh giỏi của Sở GD & ĐT thành phố Đà Nẵng thì nhà trường đã sửa đổi lịch bồi dưỡng cho phù hợp và việc dạy đã trở thành công việc chung của mọi giáo viên , không tập trung vào một số ít như trước nữa Chính vì thế mà kịp thời chỉ đạo công tác dạy và học mảng bồi dưỡng học sinh giỏi là một yêu cầu cấp thiết của bộ phận chuyên môn hiện nay Đó
là lí do tôi chọn đề tài này để thực nghiệm việc chỉ đạo chuyên môn trong trường tiểu học Nguyễn Bá Ngọc
Chương II
Thực trạng việc dạy bồi dưỡng phân môn tập làm văn cho học sinh giỏi ở trường tiểu học Nguyễn Bá Ngọc
2.1 Thực trạng giảng dạy của giáo viên
Qua kiểm tra việc dạy học của các giáo viên trong các tiết dạy bồi dưỡng học sinh giỏi môn Tiếng Việt , tôi nhận thấy giáo viên còn vướng mắc các hạn chế sau :
Trang 3
* Chưa sáng tạo trong việc tổ chức các hình thức khai thác kiến thức môn học , giúp học sinh lĩnh hội được cách viết văn theo theo kiểu bài
* Chưa giúp học sinh thấy được mối liên kết giữa các kiểu bài , sự hỗ trợ lẫn nhau của các dạng bài được học để viết một bài văn hay
* Đề bài luyện tập của giáo viên ra cho học sinh rèn luyện cũng thiếu sự sáng tạo, còn lệ thuộc vào sách giáo khoa , chưa biết tạo cơ hội cho học sinh phát huy óc tưởng , trí sáng tạo của mình
2.2 Thực trạng học tập của học sinh
Học sinh của trường tiểu học Nguyễn Bá Ngọc nhìn chung chăm chỉ học tập nhưng
do xuất thân từ tầng lớp lao động nghèo, ít có sự hướng dẫn bảo ban của cha mẹ nên chất lượng đầu vào nói chung không cao như các trường lân cận như Trần Cao Vân hay Hoa Lư Cũng với sự nỗ lực như nhau, cũng với nội dung bài giảng như nhau nhưng kết quả của học sinh Nguyễn Bá Ngọc đạt được lại thấp hơn rất nhiều so với học sinh trong những năm tôi dạy
ở đấy Học sinh thường lệ thuộc vào dàn ý của cô giáo, thiếu sự sáng tạo Bài làm của các em thiếu nét riêng, ít cảm xúc và chưa vận dụng tốt các ngữ liệu mẫu ở sách giáo khoa để thực hành Khâu đọc đề và xác định yêu cầu của đề, học sinh thường bỏ qua nên bài làm chưa đi đúng yêu cầu trọng tâm, cách diễn đạt còn vụng, câu liệt kê, lủng củng, không có sự vận dụng
từ các bài tập rèn kĩ năng của luyện từ và câu vào bài viết Vì thế, trong các hội thi học sinh giỏi , kết quả của các em còn hạn chế, chưa đạt được như mong muốn
2.3 Nguyên nhân dẫn đến thực trạng dạy học trên
Tôi có thể đánh giá các tồn tại nêu trên xuất phát từ những nguyên nhân sau đây :
a Thời gian triển khai nội dung chương trình thay sách chưa lâu, đặc biệt là khối 4 và 5 nên giáo viên chưa nắm bắt hết các yêu cầu về kiến thức và kĩ năng cần đạt, đặc biệt là ở phân môn tập làm văn
Trang 4
b Từ quan điểm biên soạn sách là tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh
và phương pháp giảng dạy chủ yếu là coi trọng phần thực hành, qua luyện tập thực hành, học sinh rút ra kiến thức chủ yếu của bài học Phần bài học không có định nghĩa, không có quy tắc nên GV còn lúng túng khi nâng từ kiến thức cụ thể lên thành kiến thức tổng quát
c Nội dung chương trình tập làm văn ở tiểu học được biên soạn theo kiểu kết hợp giữa văn chương nghệ thuật và văn bản nhật dụng để học sinh học tập và thực hành Cứ vài tiết học về miêu tả hay kể chuyện thì có 1 tiết điền vào đơn từ, viết đơn, tranh luận hay thuyết trình Việc đan xen giữa hai đơn vị kiến thức có mặt ưu nhưng cũng có mặt hạn chế Nhiều giáo viên chưa xâu chưỗi được kiến thức cho học sinh, học sinh nhớ cái này , quên cái kia là điều thường thấy trong các bài văn nói và viết
d Mỗi tuần , giáo viên chỉ dạy cho học sinh khối 3,4,5 khoảng 2 tiết về các nội dung nâng cao ở môn Tiếng Việt Thời gian đó, giáo viên tập trung luyện chính
tả , luyện từ và câu, thời gian dành cho luyện tập làm văn rất ít Do đó chất lượng học tập làm văn không được nâng cao
Chương III Giải quyết vấn đề
3.1 Một số biện pháp chỉ đạo giúp giáo viên dạy bồi dưỡng nâng cao chất lượng học tập phân môn tập làm văn khối 3,4,5
3.1.1 Dựa vào các bài thơ để giúp học sinh rèn luyện kĩ năng kể chuyện
Văn kể chuyện , ở tiểu học, được giảng dạy từ lớp 3 nhưng trọng tâm của thể loại này được học ở lớp 4 Kiểu bài kể chuyện được xây dựng với những đề bài cụ thể và những kĩ năng thực hành đặt ra cho từng đề bài cụ thể đó Ở các tiết học chính khoá, GV đã dạy cho học sinh một số kĩ năng kể chuyện như cốt chuyện, nhân vật trong câu chuyện, tả ngoại hình nhân vật, tả hoạt động, tả nội tâm, Thông qua một số dạng đề bài như : Kể lại chuyện đã nghe, đã học, kể lại chuyện được chứng kiến tham gia, kể chuyện thay lời nhân vật, kể chuyện dựa vào
Trang 5
cốt chuyện có sẵn, kể chuyện theo các nhân vật cho sẵn, viết tiếp câu chuyện cho hoàn chỉnh học sinh được rèn kĩ năng kể chuyện khá cụ thể cho từng kiểu , từng dạng Tuy nhiên thời gian dành cho luyện tập của từng dạng không nhiều Các dạng bài kể chuyện này còn mờ nhạt trong học sinh , đặc biệt là học sinh trung bình và yếu Trong các lớp bồi dưỡng, tôi đã chỉ đạo giáo viên phụ trách, thực hiện một biện pháp giúp học sinh rèn kĩ năng kể chuyện và tổng hợp được nhiều yêu cầu của kể chuyện vào bài viết mà ít mất thời gian đầu tư Đó là dựa vào một số bài thơ có tính chất tự sự để yêu cầu học sinh kể chuyện Giaó viên có thể dùng một bài thơ nhiều lần để củng cố luyện tập nhiều kĩ năng, mỗi bài tập 1 yêu cầu khác nhau, sau đó mới yêu cầu học sinh kể toàn bộ câu chuyện bằng lời của mình
Ví dụ 1 : Dựa vào bài thơ Qua Thậm Thình của Nguyễn Bùi Vợi, em hãy kể lại câu chuyện nhằm giải thích nguyên nhân sinh ra tên gọi của làng
Nội dung bài thơ như sau: Qua Thậm Thình
Đi qua xóm núi Thậm Thình
Bâng khuâng nhớ nước non mình nghìn năm
Vua Hùng một sáng đi săn
Trưa tròn bóng nắng nghỉ chân chốn này
Dân dâng một quả xôi đầy
Bánh chưng mấy cặp , bánh dày mấy đôi
Đẹp lòng vua phán bầy tôi
Tìm đất kén thợ định nới xây nhà
Trăm cô gái tựa tiên sa
Múa chày đôi với chày ba rập rình
Trang 6
Đêm đêm tiếng Thậm tiếng Thình
Cối gạo đầy cả nghĩa tình nước non
Để học sinh làm tốt đề bài luyện tập này, giáo viên nên chẻ nhỏ các yêu cầu ra để học sinh thực hành Cụ thể là :
Bài tập 1: Dựa vào bài thơ, hãy tả ngoại hình nhân vật Vua Hùng trong câu chuyện
Bài tập 2: Dựa vào bài thơ, hãy kể lại cuộc nói chuyện của Vua Hùng với các quan và dân xóm Núi bàn về việc làng giã gạo nuôi quân
Bài tập 3: Dựa vào bài thơ , hãy tả nội tâm nhân vật Vua Hùng khi được dân chúng tiếp đón nồng nhiệt
Bài tập 4 : Dựa vào bài thơ , em hãy tả cảnh các cô gái xóm núi say sưa giã gạo nuôi quân
Sau các bài tập nhỏ trên, giáo viên mới yêu cầu học sinh về nhà làm lại cả bài
Có như thế, các em mới áp dụng được các kĩ năng đã học vào bài làm văn viết
Ví dụ 2: Dựa vào bài thơ Gọi bạn , em hãy kể lại câu chuyện về tình bạn thật xúc động của Bê Vàng và Dê Trắng
Nội dung bài thơ là : Gọi bạn
Tự xa xưa thuở nào
Trong rừng xanh sâu thẳm
Đôi bạn sống bên nhau
Bê Vàng và Dê Trắng
Một năm trời hạn hán
Trang 7
Suối cạn , cỏ héo khô
Lấy gì nuôi đôi bạn
Chờ mưa đến bao giờ
Bê Vàng đi tìm cỏ
Lang thang quên đường về
Dê Trắng thương bạn quá
Chạy khắp nẻo tìm Bê
Đến bây giờ Dê Trắng
Vẫn gọi hoài : Bê ! Bê !
Để học sinh làm tốt đề bài luyện tập này, giáo viên nên chẻ nhỏ các yêu cầu ra để học sinh thực hành Cụ thể là :
Bài tập 1: Dựa vào bài thơ, hãy tả ngoại hình 2 nhân vật Bê Vàng Và Dê Trắng trong câu chuyện
Bài tập 2: Dựa vào bài thơ, hãy kể lại cuộc chia tay của Bê Vàng Và Dê Trắng trước khi
Bê Vàng đi tìm cỏ
Bài tập 3: Dựa vào bài thơ , hãy tả nội tâm nhân vật Dê Trắng khi chờ mãi không thấy
Bê Vàng trở về
Bài tập 4 : Dựa vào bài thơ , em hãy tưởng tượng và kể lại phần kết của câu chuyện theo suy nghĩ của em
Các bài thơ có tính chất tự sự trong chương trình tiểu học có nhiều như bài Nàng Tiên ốc, Tiếng Vọng, Ê- MI-LI, con Ngoài ra giáo viên nên sưu tầm thêm các bài thơ của
Trang 8
Trần Đăng Khoa như : Đám ma bác giun, Em kể chuyện này, của Bác Hồ như Con Cáo và tổ ong để cho học sinh luyện tập
3.1.2 Dựa vào các dạng bài tập nâng cao để luyện tập kể chuyện phát huy tính sáng tạo
Hiện nay, theo chương trình mới, hệ thống bài tập phân môn tập làm văn kiểu bài
kể chuyện được liệt kê , miêu tả theo nhiều cách khác nhau Để phats huy trí tưởng tượng cho
HS giỏi, giáo viên có thể đưa ra những dạng bài như sau:
a/ Kể lại chuyện đã nghe, đã học bằng cách mượn lời Ví dụ : Mượn lời chú Sẻ non trong câu chuyện “ Con Sẻ ” của Tuộc ghê nhi ép, em hãy kể lại câu chuyện đó
b/ Dựa vào cốt chuyện có sẵn sau đây , hãy kể lại sự tích con ong mật
( GV ghi cốt chuyện sự tích con ong mật cho theo sinh theo dõi làm bài)
c/ Tưởng tượng để viết tiếp đoạn văn sau đây thành câu chuyện hoàn chỉnh
( GV ghi đoạn chuyện còn thiếu, cho học sinh tưởng tượng và viết thêm Đoạn viết thêm có thể là phần đầu, phần diễn biến hoặc phàn kết thúc)
d/ Dựa vào ý nghĩa sau đây để kể một câu chuyện
Ví dụ : Ý nghĩa : Câu chuyện kể về một chú bé thấy bàn chân ông nội quá to đã tìm hiểu nguyên do Câu chuyện giáo dục chúng ta yêu thương quan tâm chăm sóc những người thân yêu trong gia đình
3.1.3 Dựa vào câu chủ đề để giúp học sinh viết đoạn văn miêu tả đúng trọng tâm
Trong bậc tiểu học, văn miêu tả là thể loại quan trọng nhất , được giảng dạy chủ yếu
ở lớp 4 và 5 Trong nội dung sách giáo khoa mới đang hiện hành , kiến thức về câu chủ đề trong ngũ pháp văn bản được đưa vào một cách nhẹ nhàng giúp học sinh vận dụng khá nhanh để làm văn miêu tả Đây là điểm mới hợp lí và cần thiết so với sách giáo khoa cũ Vì thế giáo viên
Trang 9
phải tận dụng tối đa hình thức luyện tập viết đoạn văn theo câu chủ đề để học sinh thực hành Như ta đã biết câu chủ đề còn gọi là câu chốt là câu nêu lên toàn bộ ý chính của một đoạn văn, thường đứng ở đầu hoặc ở cuối đoạn văn Sau câu chủ đề ( hoặc trước ) là những câu văn nhằm giải thích ý cho câu chủ đề Vì vậy, nếu giáo viên có định hướng câu chủ đề tốt sẽ giúp cho học sinh viết bài văn tả đúng trọng tâm hơn
Ví dụ 1: Ở kiểu bài tả cảnh với đề bài cụ thể là :
Em hãy tả vẻ đẹp của vườn hoa trong một buổi sáng mùa xuân
Trong phần thân bài, giáo viên có thể nêu 2 câu chủ đề như sau, yêu cầu học sinh phát triển thành 2 đoạn văn tả cảnh
a/ Buổi sáng, vườn hoa rực rỡ sắc màu và ngào ngạt hương thơm
b/ Vườn hoa nhộn nhịp, tươi vui với biết bao ong bướm rập rờn và tiếng chim ca hát
Ví dụ 2: Ở kiểu bài tả đồ vật với dề bài cụ thể là :
Hãy tả một đồ dùng học tập của em
Trong phần thân bài, giáo viên có thể nêu 2 câu chủ đề như sau, yêu cầu học sinh phát triển thành 2 đoạn văn tả đồ vật
a/ Cái cặp của em mới đẹp làm sao
b/ Cặp của em đã đẹp lại còn tiện lợi biết bao!
Ví dụ 3: Ở kiểu bài tả người với đề bài cụ thể là :
Hãy tả người mà em yêu quý nhất
Trang 10
Trong phần thân bài, giáo viên có thể nêu 3 câu chủ đề như sau, yêu cầu học sinh phát triển thành 3 đoạn văn tả người
a/ Mẹ em không đẹp nhưng rất dễ nhìn
b/ Chẳng có ai vừa giỏi giang lại vừa thông minh như mẹ của em
c/ Mẹ yêu em không sao kể hết
Các câu chủ đề phải gói gọn 1 nội dung chính của bài văn Giaó viên có thể sử dụng nhiều câu chủ đề khác để hướng dẫn học sinh luyện tập, không nhất thiết phải cứ áp dụng một ý chung nhất Ở đối tượng học sinh năng khiếu, giáo viên cũng nên khuyến khích các em phá bỏ những cách diễn đạt thông thường để có những bài viết có cách diễn đạt bức phá , thực
sự hấp dẫn người đọc mà không theo khuôn mẫu nào
3.1.4 Dựa vào nội dung cốt chuyện hoặc dàn ý của bài kể chuyện để tả ngoại hình, tả
nội tâm, tả hoạt động nhân vật
Đối với văn kể chuyện, xây dựng cốt chuyện, dàn bài là quan trọng nhưng nếu học sinh không biết vận dụng các yêu cầu về tả ngoại hình, tả nội tâm , tả hoạt động.v v vào kể chuyện thì câu chuyện chẳng thể sinh động hấp dẫn mà chỉ là liệt kê các ý chính Vì vậy, giáo viên phải hướng dẫn học sinh thật kĩ , khi nào phải tả ngoại hình, khi nào phải tả nội tâm, khi nào phải thể hiện hành động ngôn ngữ
Thông thường các các tả này xen với kể hiệu quả và gây được sự chú ý cho người nghe, tăng hiệu quả của chuyện kể là :
a/ Tả ngoại hình: Khi nhân vật chính hay phụ xuất hiện thì phải tả ngay ngoại hình của nhân vật đó Nhân vật chính phải tả nhiều hơn nhân vật phụ Phải chọn lọc chi tiết về ngoại hình
để tả sao cho chi tiết đó thể hiện được tính cách nhân vật
b/ Tả nội tâm : Nội tâm của nhân vật thường bộc lộ khi xuất hiện tình huống có vấn đề
Vì vậy, khi kể chuyện, đến đoạn chuyện xuất hiện tình huống có vấn đề thì giáo viên yêu cầu