(Luận văn thạc sĩ) đánh giá kết quả bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất để triển khai một số dự án trên địa bàn huyện thạch thất, thành phố hà nội giai đoạn 2016 2019​

Do đó vấn đề bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất phải giải quyết hài hòa các mối quan hệ về lợi ích của Nhà nước, của xã hội vừa để đảm bảo nhu cầu sử dụng đất đai p

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP

TẠ THỊ MAI

ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ,

TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT ĐỂ

TRIỂN KHAI MỘT SỐ DỰ ÁN TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN THẠCH THẤT, THÀNH PHỐ HÀ NỘI GIAI ĐOẠN 2016 - 2019

CHUYÊN NGHÀNH: QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI

MÃ NGÀNH: 8850103

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS HOÀNG XUÂN PHƯƠNG

Hà Nội, 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác

Nếu nội dung nghiên cứu của tôi trùng lặp với bất kỳ công trình nghiên cứu nào đã công bố, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm và tuân thủ kết luận đánh giá luận văn của Hội đồng khoa học

Hà Nội , ngày tháng năm 2020

Tác giả

Tạ Thị Mai

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn, tôi đã nhận được sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo, sự giúp đỡ, động viên của bạn bè, đồng nghiệp và gia đình

Nhân dịp hoàn thành luận văn, cho phép tôi được bày tỏ lòng kính trọng

và biết ơn sâu sắc tới thầy giáo TS Hoàng Xuân Phương đã tận tình hướng dẫn, dành nhiều công sức, thời gian và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban giám hiệu trường Đại Học Lâm Nghiệp, Viện Quản lý đất đai và phát triển nông thôn đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, thực hiện đề tài và hoàn thành luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể Lãnh đạo, cán bộ công chức Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội, Trung tâm Phát triển quỹ đất huyện Thạch Thất đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi về mọi mặt, động viên khuyến khích tôi hoàn thành luận văn

Hà Nội, ngày tháng năm 2020

Tác giả

Tạ Thị Mai

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT v

DANH MỤC BẢNG vi

DANH MỤC HÌNH vii

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT 4

1.1 Cơ sở lý luận về bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất 4

1.1.1 Khái niệmvề công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 4

1.1.2 Mục tiêu của chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 5

1.1.3 Nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư 5

1.1.4 Vai trò của bồi thường, hỗ trợ và tái định cư 7

1.1.5 Đặc điểm và các yếu tố ảnh hưởng đến công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 9

1.2 Cơ sở pháp lý 14

1.2.1 Các văn bản pháp lý 14

1.2.2 Một số quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư 16

1.3 Cơ sở thực tiễn về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 24

1.3.1 Chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của một số nước trên thế giới 24 1.3.2 Công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư ở Việt Nam 25

1.3.3 Công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư ở thành phố Hà Nội 28

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU31 2.1 Đối tượng nghiên cứu 31

2.2 Phạm vi nghiên cứu 31

2.3 Nội dung nghiên cứu 31

2.4 Phương pháp nghiên cứu 32

2.4.1 Phương pháp điều tra 32

2.4.2 Phương pháp tổng hợp ,phân tích và xử lý số liệu 33

2.4.3 Phương pháp chuyên gia 33

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 34

3.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội huyện Thạch Thất 34

3.1.1 Điều kiện tự nhiên 34

3.1.2 Tình hình phát triển kinh tế, xã hội huyện Thạch Thất 40

3.1.3 Đánh giá chung điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội 44

3.2 Tình hình quản lý, sử dụng đất huyện Thạch Thất 45

3.2.1 Đánh giá tình hình quản lý nhà nước về đất đai 45

3.2.2 Hiện trạng sử dụng đất huyện Thạch Thất năm 2019 52

3.3 Thực trạng công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trên địa bản huyện Thạch Thất 53

3.3.1 Các văn bản pháp lý về bồi thường hỗ trợ và tái định cư 53

3.3.2 Trình tự công tác thu hồi, hỗ trợ, tái định cư 54

3.3.3 Kết quả công tác bồi thường, GPMB trên địa bàn huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội 57

3.3.4 Những vấn đề tồn tại, vướng mắc trong việc thu hồi đất 58

3.4 Đánh giá công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư tại 03 dự án nghiên cứu 59

3.4.1 Giới thiệu về 3 dự án nghiên cứu 59

3.4.2 Đánh giá công tác bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất tại 03 dự án trên địa bàn huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội 61

3.4.3 Ý kiến cán bộ và người dân tại 3 dự án nghiên cứu 72

3.4.4 Đánh giá chung 76

3.5 Giải pháp hoàn thiện công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đối với người dân bị thu hồi đất trên địa bàn huyện Thạch Thất 81

3.5.1 Hoàn thiện chính sách pháp luật về công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 81

3.5.2 Giải pháp về đào tạo nghề, tạo việc làm, tăng thu nhập, ổn định cuộc sống cho người có đất bị thu hồi 82

3.5.3 Giải pháp về tổ chức thực hiện và trình tự, thủ tục thực hiện 84

3.5.4 Giải pháp cụ thể áp dụng ở địa phương 85

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 87

TÀI LIỆU THAM KHẢO 89 PHỤ LỤC

QHKHSDĐ Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất QSDĐ Quyền sử dụng đất

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1: Tổng hợp các loại đất huyện Thạch Thất 37

Bảng 3.2 Giá trị sản xuất của huyện Thạch Thất giai đoạn 2017 - 2019 40

Bảng 3.3 Thông tin về loại đất bị thu hồi và số hộ bị ảnh hưởng ở Dự án 1 59

Bảng 3.4 Diện tích bị thu hồi và số hộ bị ảnh hưởng của dự án 2 60

Bảng 3.5 Diện tích các loại đất bị thu hồi và số hộ bị ảnh hưởng ở dự án 3 61

Bảng 3.6 Đơn giá bồi thường về đất của 03 dự án 64

Bảng 3.7 Tổng hợp giá trị bồi thường về đất của 3 dự án 65

Bảng 3.8 Tổng hợp kinh phí bồi thường, hỗ trợ tài sản trên đất, cây cối hoa màu, bồi thường di chuyển chỗ ở của 3 dự án 69

Bảng 3.9 Tổng hợp kinh phí các chính sách hỗ trợ của 3 dự án 71

Bảng 3.10 Tổng hợp ý kiến điều tra cán bộ trực tiếp thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ 73

Bảng 3.11 Đánh giá của người bị thu hồi đất đối với việc xác định đối tượng, và giá đất bồi thường tại 3 dự án 75

Bảng 3.12 Đánh giá của người bị thu hồi đất đối với chính sách hỗ trợ tại 3 dự án nghiên cứu 76

DANH MỤC HÌNH

Hình 3.1 Sơ đồ vị trí huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội 34Hình 3.2 Cơ cấu sử dụng đất huyện Thạch Thất năm 2019 52Hình 3.3 Trình tự thực hiện bồi thường, hỗ trợ và TĐC 56

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Đất nước ta đang trong quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa, nhu cầu sử dụng đất đai cho các mục đích quốc phòng an ninh, mở mang phát triển đô thị, xây dựng các khu công nghiệp, khu du lịch - dịch vụ, khu dân cư, các công trình công cộng phục vụ giáo dục, y tế, giao thông thủy lợi… nhằm phát triển kinh tế - xã hội đảm bảo nâng cao đời sống nhân dân ngày một tăng Việc thu hồi, bố trí, sắp xếp lại đất đai đáp ứng cho những nhu cầu trên một cách khoa học, phù hợp với quy hoạch tổng thể đến chi tiết, đồng thời đề tạo điều kiện cho sự phát triển lâu dài và bền vững là một vấn đề lớn và cấp thiết

Để thực hiện các dự án phát triển kinh tế - xã hội thì cần phải có địa điểm xây dựng Điều này gắn liền với công tác thu hồi, bồi thường và tái định cư, đây là tiền đề quan trọng ảnh hưởng đến tiến độ thi công của các công trình, dự án

Nhằm thực thi có hiệu quả, Nhà nước ta đã ban hành và thường xuyên cập nhật, sửa đổi, bổ sung hệ thống văn bản pháp luật về công tác thu hồi, bồi thường và tái định

cư khi thu hồi đất Tuy đã đạt được những thành tựu nhất định song vẫn gây ra những bất bình trong dư luận nên nhiều dự án vẫn tồn tại tình trạng chậm tiến độ trong quá trình này

Thạch Thất là một huyện thuộc thủ đô Hà Nội chịu nhiều tác động ảnh hưởng trong sự phát triển chuỗi đô thị phía tây Huyện Thạch Thất có rất nhiều trục đường giao thông quan trọng chạy qua như quốc lộ 32, đường Đại lộ Thăng Long; quốc lộ 21A - điểm khởi đầu tuyến đường Hồ Chí Minh nối Thạch Thất với các tỉnh phía Tây Bắc; tỉnh lộ 419, 420 nối trung tâm huyện với các huyện lân cận… tạo cho Thạch Thất có vị thế hết sức thuận lợi cho việc giao lưu phát triển kinh tế, thương mại Nhiều dự án trọng điểm của Trung ương và địa phương đã và đang được triển khai xây dựng trên địa bàn Cùng với khu công nghệ cao Hòa Lạc, đại học Quốc gia, các cụm, điểm công nghiệp khác đã và đang có nhiều doanh nghiệp vào đầu tư, đang tiếp tục mở rộng diện tích Nhiều khu đô thị đã được phê duyệt đầu tư trên địa bàn Trên thực tế huyện là địa phương có những bước phát triển khá nhanh và mạnh

mẽ với nhiều dự án đã, đang và sẽ được thực hiện Với việc hình thành các khu công nghệ cao Hòa Lạc, khu công nghiệp Bắc Phú Cát, khu Đại học quốc gia Hà

Nội, Làng Văn hóa các dân tộc Việt Nam cùng các cụm điểm công nghiệp Bình Phú, Phùng Xá… nằm trên địa bàn, huyện Thạch Thất là một trong những khu vực phát triển kinh tế mạnh của thành phố Hà Nội Tuy nhiên, công tác bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất ở trên địa bàn huyện Thạch Thất còn nhiều vướng mắc

Xuất phát từ những nội dung trên, tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Đánh giá kết quả

bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất để triển khai một số dự

án trên địa bàn huyện Thạch Thất, giai đoạn 2016 - 2019”

2 Mục tiêu nghiên cứu

- Đề xuất một số giải pháp hoàn thiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định

cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn huyện Thạch Thất , thành phố Hà Nội

3 Ý nghĩa của luận văn

3.1 Ý nghĩa khoa học

Luận văn làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất: Khái niệm, vai trò, nội dung của chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất Thông qua tổng kết và rút kinh nghiệm từ thực tiễn về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất của các địa phương khác để rút ra những kinh nghiệm cho công tác bồi thường,

hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn huyện Thạch Thất

3.2 Ý nghĩa trong thực tiễn

Luận văn đã phân tích thực trạng chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn huyện Thạch Thất theo nhiều khía cạnh khác nhau Như nêu lên những thành tựu đạt được, những mặt còn tồn tại, những hạn chế, nguyên nhân của những hạn chế Đưa ra những giải pháp giúp chính sách bồi thư-ờng, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn huyện Thạch Thất được tốt hơn

Luận văn hoàn thành sẽ là tài liệu tốt để áp dụng vào thực tế về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất là tài liệu giúp các địa phương khác có thể tham khảo

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ

KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT 1.1 Cơ sở lý luận về bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất

1.1.1 Khái niệmvề công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

bị thu hồi và làm giảm các tác động xấu đến người có đất bị thu hồi khi Nhà nước thu hồi đất (Quốc hội, 2013)

- Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất

Là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi nhằm ổn định đời sống,

sản xuất và phát triển (theo khoản 14 Điều 3 Luật đất đai 2013) Việc hỗ trợ được thông qua đào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới (Quốc hội, 2013)

- Tái định cư

Theo từ điển Tiếng Việt: “Tái” nghĩa là lần thứ hai, lại một lần nữa

Định cư: là ở một nơi nhất định để sinh sống, làm ăn

Tái định cư là việc bố trí chỗ ở mới cho người bị thu hồi đất mà không còn chỗ

ở nào khác trong phạm vi cấp xã nơi có đất bị thu hồi và phải di chuyển chỗ ở Hình thức tái định cư bao gồm: bằng đất ở nhà ở, bằng đất ở hoặc bằng tiền

Bản chất của công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư trong tình hình hiện nay không chỉ đơn thuần là bồi thường trả lại về giá trị vật chất mà còn đảm bảo lợi ích chính đáng cho những người dân bị Nhà nước thu hồi đất phục vụ cho mục đích

an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng Đó là việc Nhà nước đảm bảo cho họ có một cuộc sống mới ổn định, một điều kiện sống tốt hơn hoặc bằng điều kiện sống nơi ở cũ, hỗ trợ ổn định đời sống và ổn định sản xuất, hỗ trợ chuyển đổi

nghề nghiệp và tạo việc làm… để họ yên tâm sản xuất, làm việc và cống hiến cho xã hội góp phần đưa đất nước phát triển trên cơ sở vững chắc, ổn định và tiến vững trên con đường hội nhập toàn cầu (Quốc hội, 2013)

1.1.2 Mục tiêu của chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

- Đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp cho người có đất bị thu hồi

Để mục tiêu chung của xã hội và mục tiêu riêng của người sử dụng hài hòa với nhau tạo điều kiện cho phát triển nhanh, bền vững là mục tiêu quan trọng của chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư (Phạm Thị Kim Lắm, 2019)

- Khuyến khích người dân giao đất

Trên thực tế, người dân không muốn giao đất vì việc mất đất ảnh hưởng xấu đến cuộc sống của họ Để họ tự nguyện và nhanh chóng giao đất, chính sách bồi thường không những phải có mức bồi thường, hỗ trợ hợp lý mà phải tổ chức tốt công tác tái định cư cũng như cung cấp đầy đủ thông tin để họ tự quyết định (Phạm Thị Kim Lắm, 2019)

- Ổn định cuộc sống, ổn định việc làm cho người dân bị mất đất

Việc quan tâm đến đời sống của người dân bị mất đất là một mục tiêu quan trọng Để ổn định cuộc sống cho người dân mất đất cần xây dựng khu tái định cư đồng bộ, cơ sở hạ tầng, kỹ thuật ít nhất không được thấp hơn địa điểm cũ và tạo điều kiện cho họ có việc làm thông qua các chương trình đào tạo, hỗ trợ đầu tư, lập nghiệp hoặc xúc tiến việc làm (Phạm Thị Kim Lắm, 2019)

- Góp phần thực hiện quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đai, xây dựng và phát triển nhà ở, phát triển kinh tế xã hội

1.1.3 Nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

Bồi thường, hỗ trợ và tái định cư là một công việc rất phức tạp Để công tác này đạt được hiệu quả cao cần phải đảm bảo 5 nguyên tắc sau: công bằng, dân chủ, hiệu quả, tiết kiệm ngân sách nhà nước và hỗ trợ người khó khăn (Chính phủ 2014)

a Nguyên tắc công bằng

Đây là nguyên tắc quan trọng hàng đầu quyết định thành công của chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư Nếu chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư được thực hiện công bằng, những người bị thu hồi đất sẽ tự nguyện chấp hành

Ngược lại, họ sẽ chống đối, chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư hoặc thất bại, hoặc trả giá đắt Công bằng ở đây là công bằng về chính sách, công bằng

về chế độ, về đơn giá, về mức bồi thường, hỗ trợ, về đối tượng thụ hưởng, Do vậy,

để có chính sách công bằng phải hoạch định chính sách sát thực tế, xem xét lợi ích một cách phân minh Nguyên tắc công bằng phải được quán triệt và thực hiện nhất quán từ trên xuống dưới, từ dưới lên trên (Chính phủ 2014)

b Nguyên tắc hiệu quả

Nguyên tắc này đòi hỏi người có thẩm quyền thực thi chính sách bồi thường,

hỗ trợ và tái định cư phải cân nhắc tính toán kỹ càng về mọi mặt trước khi quyết định Hiệu quả ở đây được hiểu trước hết là hiệu quả về kinh tế sau đó là hiệu quả

về mặt xã hội (ổn định tình hình, ổn định đời sống) Nói cách khác, phải tạo được sự đồng thuận của người dân trong vùng dự án Nguyên tắc hiệu quả phải đạt được cả trong ngắn hạn cũng như trong dài hạn Tuyệt đối không vì lợi ích trước mắt mà không tính đến lợi ích lâu dài cho các thế hệ sau (Chính phủ 2014)

c Nguyên tắc dân chủ

Nguyên tắc này đòi hỏi trong hoạch định chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư phải tham khảo ý kiến của dân cư, nhất là những người chịu ảnh hưởng trực tiếp Khi quyết định phải theo nguyên tắc thiểu số phục tùng đa số, tập thể bàn bạc cân nhắc kỹ trước khi quyết định Tuyệt đối không được áp đặt quyết định từ một phía, không được tuyệt đối hoá vai trò của cá nhân cán bộ có chức quyền Dân chủ nhưng phải tập trung, đồng thời tập trung nhưng phải dân chủ cả ở khâu hoạch định chính sách cũng như thực hiện chính sách, phải đối xử với mọi người một cách bình đẳng, tôn trọng quyền và nghĩa vụ của họ (Chính phủ 2014)

d Nguyên tắc tiết kiệm ngân sách nhà nước

Nguyên tắc này đòi hỏi người có thẩm quyền, người thực thi công vụ có quyền quyết định chi ngân sách nhà nước phải hết sức tiết kiệm, không được lãng phí Vì ngân sách nhà nước có hạn, mà nguồn tiền để bồi thường, hỗ trợ và tái định

cư lại rất lớn Tiết kiệm chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư nhưng vẫn phải đảm bảo yêu cầu về lợi ích của người dân và điều kiện sống của họ Tiết kiệm không có nghĩa là bớt xén, là thực hiện không đúng chế độ chính sách Tiết kiệm là

tổ chức công việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư một cách khoa học, quy củ, tránh làm rồi sửa, phá (Chính phủ 2014)

e Nguyên tắc hỗ trợ người khó khăn

Nguyên tắc này hướng tới việc thực hiện các chính sách xã hội đối với các trường hợp đặc thù, có hoàn cảnh đặc biệt Đó chính là tinh thần tương thân tương

ái, lá lành đùm lá rách, là bản chất tốt đẹp của xã hội ta

Những nguyên tắc cơ bản nêu trên đều có vị trí quan trọng và có mối quan hệ mật thiết với nhau, hỗ trợ nhau, ràng buộc nhau Trong quá trình cụ thể hoá chính sách

và tổ chức thực hiện ở địa phương phải tôn trọng các nguyên tắc nêu trên Tuyệt đối không được xem nhẹ nguyên tắc này, xem nặng nguyên tắc kia mà ngược lại, phải căn

cứ vào chế độ chính sách của nhà nước và tình hình thực tiễn ở địa phương để vận dụng một cách linh hoạt nhằm đạt mục tiêu của chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư là

ổn định tình hình, phát biển bền vững và công bằng xã hội (Chính phủ 2014)

1.1.4 Vai trò của bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trước hết là nhằm đảm bảo lợi ích công cộng

Thông qua việc thu hồi đất nhà nước tạo được một quỹ đất sạch cần thiết để phục vụ vào phát triển cơ sở hạ tầng kỹ thuật, đảm bảo an ninh quốc phòng, an sinh

xã hội và phát triển kinh tế; phát triển cơ sở kinh tế các khu công nghiệp, các cơ sở sản xuất - kinh doanh, khu đô thị, khu vui chơi giải trí, công viên cây xanh Qua đó, làm tăng thêm khả năng thu hút đầu tư từ các nhà đầu tư trong nước và nước ngoài, phục vụ phát triển kinh tế

Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất nhằm đảm bảo giải quyết hài hòa lợi ích của Nhà nước và lợi ích của người bị thu hồi đất (Vũ Thị Hương Lan, 2015)

Việc thu hồi đất của Nhà nước đối với người sử dụng đất để sử dụng vào các mục đích khác nhau sẽ gây ra những thiệt hại và ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của những người bị thu hồi đất Nếu không thực hiện tốt công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cho người bị thu hồi đất sẽ dẫn đến tình trạng là trong khi các công trình phúc lợi được xây dựng trên những diện tích đất bị thu hồi mang lại lợi ích cho cộng đồng

thì trái ngược lại người bị thu hồi đất lại rơi vào tình trạng khó khăn về sản xuất và đời sống do bị mất đất sản xuất hoặc mất nhà ở

Khi thay đổi nơi ở là phải chuyển đến khu tái định cư, việc quy hoạch khu tái định cư không quan tâm đến phong tục tập quán sinh hoạt của người dân dẫn đến nhiều khó khăn hơn cho người dân phải di chuyển chỗ ở đến khu tái định cư, chất lượng công trình tái định cư cũng là một trong những nỗi ám ảnh của người dân phải ở khu tái định cư Do đó vấn đề bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất phải giải quyết hài hòa các mối quan hệ về lợi ích của Nhà nước, của xã hội vừa để đảm bảo nhu cầu sử dụng đất đai phục vụ cho việc thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, vừa bảo vệ quyển lợi và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất, bồi hoàn cho họ những thành quả lao động, kết quả đầu

tư bị thiệt hại do việc thu hồi đất gây ra (Vũ Thị Hương Lan, 2015)

Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư góp phần duy trì ổn định chính trị, trật tự, an toàn xã hội Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất có vai trò quan trọng trong sự phát triển của đất nước Các công trình phục vụ mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, mục đích phát triển kinh tế đều cần tới mặt bằng Có thể nói công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được thực hiện nhanh, hiệu quả thì công trình thực hiện đã hoàn thành được một nửa Quá trình thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống của người dân tại thời điểm thu hồi đất và sau này Do diện tích đất sản xuất của người dân bị thu hồi dẫn đến tình trạng thiếu việc làm, người dân không có thu nhập làm ảnh hưởng đến kinh

tế của mỗi hộ gia đình cá nhân Thiếu việc làm là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng mất tình hình trật tự an ninh Đời sống của nhân dân sau khi bị thu hồi đất có thể được nâng cao một cách nhanh chóng nhưng không bền vững do người dân không biết sử dụng khoản tiền hỗ trợ để chuyển đổi nghề nghiệp dẫn đến tình trạng

ăn tiêu lãng phí dễ dàng mắc phải các tệ nạn xã hội

Việc thu hồi không đúng mục đích, các dự án treo dẫn đến mất sản xuất, người dân không có việc làm đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng người dân bị kích động bởi những thế lực chống đối gây mất trật tự an ninh quốc phòng, mất niềm tin của nhân dân vào Đảng và Nhà nước Chính vì vậy, vai

trò của công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư với mục tiêu không chỉ là làm thế nào để thực hiện thu hồi đất một cách nhanh chóng mà phải tạo ra được bài toán ổn định và phát triển bền vững cho những người dân sau khi bị thu hồi đất

Việc giải quyết các tranh chấp, khiếu kiện từ việc bồi thường, hỗ trợ, tái định

cư khi nhà nước thu hồi đất cho thấy nếu không giải quyết tốt việc bồi thường tổn thất, hỗ trợ và tái định cư nhằm hỗ trợ họ vượt qua khó khăn trước mắt để họ nhanh chóng ổn định đời sống và sản xuất thì sẽ phát sinh nhiều tranh chấp, khiếu kiện kéo dài, vượt cấp với số đông người tham gia, đây là một thực trạng đang diễn ra Đây cũng là nguyên nhân cơ bản phát sinh những tụ điểm gây mất trật tự ổn định về chính trị, trật tự an toàn xã hội và dễ bị kẻ xấu lợi dụng kích động Do vậy, thực hiện tốt công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư góp phần vào ổn định đời sống chính trị, trật tự, an toàn xã hội, tránh nguy cơ nảy sinh các xung đột xã hội (Vũ Thị Hương Lan, 2015)

1.1.5 Đặc điểm và các yếu tố ảnh hưởng đến công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

a Đặc điểm

Ở các địa phương khác nhau thì công tác BTHT cũng có nhiều đặc điểm khác nhau, trong đó gồm hai đặc điểm chính là tính đa dạng và phức tạp (theo Nghị

định số 43/2014/NĐ-CP ngày 15 tháng 5 năm 2014)

- Tính đa dạng: Mỗi dự án được tiến hành trên một vùng đất khác nhau với

điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và trình độ dân trí nhất định nên công tác BTHT

và xác định giá đất tính bồi thường, hỗ trợ cũng được tiến hành với những đặc điểm riêng biệt

- Tính phức tạp: Đất đai là tài sản có giá trị cao, có vai trò quan trọng trong

đời sống kinh tế - xã hội đối với mọi người dân Ở khu vực nông thôn, dân cư sống chủ yếu sống nhờ vào hoạt động sản xuất nông nghiệp mà đất đai lại là tư liệu sản xuất quan trọng trong khi trình độ sản xuất của nông dân thấp, khả năng chuyển đổi nghề nghiệp khó khăn do đó tâm lý người dân thường là giữ được đất để sản xuất Mặt khác, cây trồng vật nuôi trên vùng đó cũng đa dạng, không tập trung một loại nhất định nên gây khó khăn cho công tác định giá bồi thường

Từ các điểm trên cho thấy mỗi dự án khác nhau đều có những tính đặc thù riêng biệt do đó công tác tổ chức thực hiện cũng khác nhau

b Các yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

* Chính sách, pháp luật đất đai

Chính sách BTHTTĐC khi Nhà nước thu hồi đất đang là một nhóm chính sách công liên quan đến nhiều lĩnh vực như đất đai, tài chính, an ninh, chính trị, chính sách dân tộc, văn hóa Giống như các chính sách công khác, có nhiều khái niệm khác nhau về BTHTTĐC

Tất cả các quốc gia trong quá trình phát triển đều có nhu cầu sử dụng đất đai

để xây đựng công trình hạ tầng, công trình phúc lợi xã hội, thực hiện các quy hoạch chi tiết để phục vụ lợi ích công cộng Do có tính chất đặc thù nên việc cung ứng đất đai cho nhu cầu này không thể dựa vào cơ chế thị trường mà phải thông qua biện pháp mang tính bắt buộc, gọi là trưng thu, trưng dụng có bồi thường (Trung Quốc, Đài Loan ), hoặc truất hữu (Pháp ) (Vũ Văn Sơn, 2013)

Tại các nước có chế độ sở hữu tư nhân đất đai, Hiến pháp trong khi bảo vệ quyền sở hữu đất đai thì cũng cho phép Nhà nước trưng thu, trưng dụng hoặc truất hữu đất đai vì lợi ích công cộng Còn tại các nước mà đất đai thuộc sở hữu toàn dân hoặc sở hữu Nhà nước, nếu có nền kinh tế chỉ huy (như nước ta trước đổi mới) thì công việc này thực hiện khá đơn giản vì đất đai chỉ có giá trị sử dụng và cũng chỉ sử dụng vì lợi ích Nhà nước hay lợi ích tập thể Nhưng khi có nền kinh tế thị trường

mà QSDĐ được giao có thu tiền hoặc cho thuê thì vấn đề trở nên phức tạp hơn nhiều, vì quyền sử dụng đó đã trở thành tài sản có giá Tuy vậy, vì QSDĐ được Nhà nước giao hoặc cho thuê, nay Nhà nước cần đến thì thu hồi lại chứ không gọi là trưng thu hay truất hữu (Vũ Văn Sơn, 2013)

Về mặt lý luận, có thể cho rằng chính sách BTHTTĐC cư là một dạng chính sách đặc biệt của Nhà nước thể hiện các ứng xử vừa là đại diện chủ sở hữu toàn dân đối với đất đai, vừa phản ánh thái độ của cơ quan được xã hội trao quyền quản lý đất đai, vừa bao hàm nội dung điều hòa lợi ích theo hướng đảm bảo lợi ích chính đáng của các bên liên quan phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế, xã hội và công bằng,

dân chủ, trong đó các cơ quan Nhà nước sử dụng nhiều công cụ về mặt quản lý hành chính, tài chính để đạt được các mục tiêu của mình Khi bàn về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư phải chú ý đến các phương diện sau:

Về mặt quan điểm: BTHTTĐC phải có sự kết hợp hợp lý giữa các yêu cầu quản lý hành chính với các yêu cầu của cơ chế quản lý thị trường trong việc xác định mức bồi thường, hỗ trợ và các thủ tục liên quan Ở đây nhấn mạnh hai yêu cầu: Dân chủ, công bằng Yêu cầu về mặt dân chủ là chính sách BTHTTĐC phải thể hiện được ý chí, nguyện vọng của người bị thu hồi đất một cách hợp lý Yêu cầu về mặt công bằng là khi phân chia lợi ích phải đảm bảo các bên được hưởng lợi ích phù hợp với đóng góp của họ Phần lợi ích chung của xã hội phải được sử dụng chung một cách công khai, minh bạch

Về mặt chủ thể: Chế độ phân cấp cho các cơ quan Nhà nước trong việc thu hồi, bồi thường, hỗ trợ, TĐC phải rõ ràng về trách nhiệm, quyền hạn, lợi ích tương xứng, có sự phối hợp và kiểm tra giám sát chắc chắn nhằm hạn chế tối đa việc lạm dụng quyền lực công cũng như các tiêu cực khác

Nói tóm lại, chính sách BTHTTĐC là tổng thể các quan niệm, chủ trương, phương tiện và hành động của các cơ quan Nhà nước trong lĩnh vực BTHTTĐC với người dân có đất bị thu hồi nhằm đạt đến sự hài hòa, hợp lý về lợi ích, hiệu quả và phát triển bền vững

* Giá đất và định giá đất

Giá đất được hình thành trên cơ sở các giao dịch về quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng, tuân thủ quy luật cung cầu nhưng do những đặc điểm của hàng hoá đất đai tác động làm cho biến động của giá đất mang tính đặc thù Vì vậy, căn cứ vào chính sách kinh tế quốc gia và tình hình thị trường đất đai của từng thời kỳ nhất định, Chính phủ đã xây dựng một chế độ quản lý giá đất tương ứng, đảm bảo quyền lợi hợp pháp của Nhà nước và các bên giao dịch, duy trì sự phát triển lành mạnh của thị trường đất đai và bất động sản

Việc định giá đất/bất động sản, ở đô thị và nông thôn xuất phát từ nhu cầu công ích, nhu cầu kinh doanh và nhu cầu của người dân Định giá gắn với việc xác định thuế và mức thuế nhà đất/bất động sản, thuế thừa kế đánh vào di sản của người

đã chết, thuế trước bạ, thuế hiến tặng, tiền đền bù phải trả hoặc truy thu, tiền thuê nhà đất/bất động sản, ngoài ra còn liên quan đến các dịch vụ công cộng, quản lý đất TĐC… Định giá đất là cơ sở của quản lý giá đất, tiêu chuẩn giá đất được định ra một cách khoa học là yêu cầu của việc sử dụng hợp lý đất đai, quản lý đất đai và giá đất ở cả tầm vĩ mô và vi mô Định giá đất cung cấp tiêu chuẩn thị trường cho việc hoạch định chính sách quản lý giá đất, đồng thời các tài liệu thị trường về tiêu chuẩn, quy phạm quản lý giá đất thúc đẩy hệ thống hoá phương pháp định giá và nâng cao độ chính xác của công tác định giá Có sự quan hệ rất mật thiết giữa việc định giá đất với việc quản lý đất đai và quản lý thị trường bất động sản Quản lý tốt giá đất sẽ mang đến những tác động tích cực sau đây: đề phòng được giá cả đất đai tăng đột biến; đề phòng được nạn đầu cơ đất đai; thúc đẩy SDĐ hợp lý; quy phạm hoá được hành vi giao dịch của hai bên, góp phần xây dựng một thị trường đất đai

có quy phạm, định giá đất được khách quan và chính xác; ngăn chặn được thất thoát thu lợi của đất đai quốc hữu (Nguyễn Đình Bồng, 2011)

Vướng mắc chủ yếu trong đền bù đối với đất nông nghiệp là giá đất Giá đất nông nghiệp là thấp hơn rất nhiều so với ngay đất đó sau khi đã chuyển đổi mục đích sử dụng, sự chênh lệch này càng lớn khi thu hồi đất nông nghiệp để xây dựng nhà ở hay khu dịch vụ thương mại, nếu không được xử lý thỏa đáng trong đền bù thì người nông dân bị thu hồi đất luôn cảm thấy mình bị thiệt thòi Trên thực tế đã có nhiều trường hợp người có đất bị thu hồi phải chi ra hơn một nửa số tiền được đền

bù để nhận lại 10% diện tích đất đó sau khi đã xây dựng xong cơ sở hạ tầng Mặt khác, do còn ít giao dịch, nên khi định giá đất nông nghiệp khó sử dụng phương pháp so sánh thị trường mà phải dùng đến phương pháp giá thành hay thu nhập trong khi các tiêu chuẩn về định mức sản xuất chưa thống nhất nên giá đất nông nghiệp mỗi nơi mỗi khác dẫn đến tình trạng có những thửa đất liền kề nhau nhưng giá cả khác nhau, mức đền bù khác nhau một cách phi lý Ngoài ra, việc thực hiện các phương án đền bù thường phải kéo dài nhiều năm, trong thời gian đó giá cả biến động làm cho “tiền hậu trở thành bất nhất”, nếu không được xử lý kịp thời thì sẽ là nguồn gốc gây khiếu kiện liên miên (Tôn Gia Huyên, 2009)

* Thị trường bất động sản

Cùng với sự phát triển của nền kinh tế nước ta, thị trường bất động sản ngày càng được hình thành và phát triển Ngày nay, thị trường bất động sản đã trở thành một bộ phận không thể thiếu trong hệ thống các loại thị trường của nền kinh tế quốc dân, nó có những đóng góp vào ổn định xã hội và thúc đẩy nền kinh tế đất nước trong thời gian qua và trong tương lai

Việc hình thành và phát triển thị trường bất động sản góp phần giảm thiểu việc thu hồi đất để thực hiện các dự án đầu tư (do người đầu tư có thể đáp ứng nhu cầu về đất đai thông qua các giao dịch trên thị trường); đồng thời người bị thu hồi đất có thể tự chuyển nhượng, cho thuê đất đai, nhà cửa hoặc góp vốn bằng giá trị quyền sử dụng đất mà không nhất thiết phải thông qua Nhà nước thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ và TĐC

* Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất

Đất đai nằm trong nhóm tài nguyên hạn chế của Việt Nam, nhưng lại là điều kiện không thể thiếu được trong mọi quá trình phát triển QHKHSDĐ được xem là một giải pháp Nhà nước áp dụng để định hướng việc sử dụng hợp lý, hiệu quả quỹ đất nhằm phát triển KT-XH

Theo Tôn Gia Huyên (2009): QHKHSDĐ không chỉ là công cụ “tạo cung” cho thị trường mà còn là phương tiện quan trọng nhất để thực hiện các mục tiêu chính trị, xã hội, công bằng, dân chủ, văn minh trong đền bù có tổ chức TĐC và cũng là công việc mà hoạt động quản lý Nhà nước có ảnh hưởng nhiều nhất, hiệu quả nhất, đúng chức năng nhất

Thông qua việc lập, xét duyệt, điều chỉnh quy hoạch SDĐ để tổ chức việc thu hồi đất, tổ chức TĐC trở thành sự nghiệp của cộng đồng mà Nhà nước đóng vai trò tổ chức chỉ đạo, nhà đầu tư chịu trách nhiệm thực hiện Bất kỳ một phương án đền bù, tổ chức TĐC nào cũng phải dựa trên một QHKHSDĐ đạt được các yêu cầu sau đây: Là phương án có hiệu quả kinh tế - xã hội cao nhất; Đã được hoàn thiện sau khi có ý kiến đóng góp của tổ chức, cá nhân có liên quan một cách thực chất;

Đã được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền phê duyệt và công khai hóa theo đúng trình tự của pháp luật (Tôn Gia Huyên, 2009)

QHKHSDĐ là một trong những căn cứ quan trọng nhất để thực hiện việc

giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích SDĐ, mà theo quy định của Luật Đất đai, việc giao đất, cho thuê đất chỉ được thực hiện khi có quyết định thu hồi đất của người đang sử dụng Bên cạnh đó, QHKHSDĐ là một trong những yếu tố ảnh hưởng tới giá chuyển nhượng QSDĐ; từ đó tác động tới giá đất tính bồi thường

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, việc thực hiện QHKHSDĐ đất vẫn còn một số hạn chế như: Chất lượng của QHKHSDĐ chưa cao; tính kết nối liên vùng, liên tỉnh và quản lý quy hoạch còn yếu; việc chấp hành kỷ luật, kỷ cương trong thực hiện quy hoạch, kế hoạch chưa nghiêm; tình trạng SDĐ sai mục đích, lãng phí, kém hiệu quả còn xảy ra ở nhiều nơi; chính sách, pháp luật, việc phân cấp trong quản lý quy hoạch còn bất cập; công tác thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm, giải quyết khiếu nại, tố cáo chưa đáp ứng được yêu cầu

* Đăng ký đất đai, lập và quản lý hồ sơ địa chính cấp giấy chứng nhận quyền

sử dụng đất

Trong hệ thống đăng ký quyền, mỗi thửa đất được mô tả trên bản đồ và các quyền gắn với nó được ghi vào sổ đăng ký cùng với tên của chủ đất Nếu tất cả thửa đất được chuyển dịch thì chỉ cần đổi tên người chủ Khi chuyển dịch một phần thửa đất thì bản đồ phải được sửa đổi và phát hành một tài liệu mới, tuy chủ đất giữ giấy chứng nhận quyền sở hữu, nhưng đăng ký cuối cùng vẫn được cơ quan đăng ký bảo quản Như vậy, khó xảy ra tranh chấp quyền sở hữu giả mạo Ở Ôxtraylia, hệ thống đăng ký đất đai theo quyền sở hữu được gọi là hệ thống Torrens

GCNQSDĐ là chứng thu pháp lý khẳng định quyền sử dụng dất của các tổ chức,

hộ gia đình, cá nhân đối với những thửa đất cụ thể, làm căn cứ cho việc thực hiện các quyền của người SDĐ và giải quyết các tranh chấp liên quan tới QSDĐ

Trong công tác BTGPMB, GCNQSDĐ là căn cứ để xác định đối tượng được bồi thường, loại đất, diện tích đất tính bồi thường Làm tốt công tác đăng ký đất đai, cấp GCNQSDĐ thì công tác BTGPMB sẽ thuận lợi, tiến độ GPMB nhanh hơn (Tôn Gia Huyên và Nguyễn Đình Bồng, 2011)

1.2 Cơ sở pháp lý

1.2.1 Các văn bản pháp lý

Việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất được dựa

theo một số văn bản pháp lý sau đây:

- Luật Đất đai ngày 26 tháng 11 năm 2003

- Luật Đất đai ngày 29 tháng 11 năm 2013

- Quyết định số 121/2008/QĐ-UBND của UBND thành phố Hà Nội ban hành Quy định diện tích tối thiểu được phép tách thửa đối với từng loại đất trên địa bàn thành phố Hà Nội

- Nghị định số 69/2009/NĐ-CP ngày 13/8/2009 của Chính phủ Quy định bổ sung về quy hoạch sử dụng đất, giá đất, thu hồi đất, bồi thường hỗ trợ và tái định cư

- Nghị định 01/2017/NĐ-CP ngày 06/01/2017 của Chính phủ Sửa đổi, bổ sung một số nghị định quy định chi tiết thi hành Luật đất đai

- Nghị định 43/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 Quy định chi tiết thi hành một

số điều của Luật Đất đai

- Nghị định 47/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 của Chính phủ Quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

- Thông tư 37/2014/TT - BTNMT Quy định chi tiết về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

- Thông tư 36/2014/TT - BTNMT Quy định chi tiết phương pháp định giá đất; xây dựng, điều chỉnh bảng giá đất; định giá đất cụ thể và tư vấn xác định giá đất

- Nghị định 44/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 của Chính phủ Quy định về giá đất

- Nghị định số 104/2014/NĐ-CP ngày 14/11/2014 của Chính phủ Quy định

về khung giá đất

- Quyết định số 21/2014/QĐ-UBND ngày 20/6/2014 của UBND thành phố

Hà Nội Ban hành quy định các nội dung thuộc thẩm quyền của UBND thành phố do Luật Đất đai 2013 và các Nghị định của Chính phủ giao về thu hồi đất, giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất để thực hiện dự án đầu tư trên địa bàn thành phố Hà Nội

- Quyết định số 22/2014/QĐ-UBND ngày 20/6/2014 của UBND Thành phố ban hành quy định các nội dung thuộc thẩm quyền của UBND Thành phố được Luật Đất đai 2013 và các Nghị định của Chính phủ giao về hạn mức giao đất; hạn mức công nhận quyền sử dụng đất; kích thước, diện tích đất ở tối thiểu được phép

tách thửa cho hộ gia đình, cá nhân trên địa bàn thành phố Hà Nội

- Quyết định số 23/2014/QĐ-UBND ngày 20/6/2014 của UBND thành phố

Hà Nội Ban hành quy định các nội dung thuộc thẩm quyền của UBND thành phố do Luật Đất đai 2013 và các Nghị định của Chính phủ giao về Bồi thường, hỗ trợ và GPMB khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn thành phố Hà Nội

- Thông tư 30/2014/TT-BTNMT ngày 02 tháng 6 năm 2014 của Bộ Tài nguyên và Môi trường Quy định hồ sơ giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất, thu hồi đất

- Thông tư số 74/2015/TT-BTC ngày 15 tháng 5 năm 2015 của Bộ Tài chính Hướng dẫn việc lập dự toán, sử dụng và thanh quyết toán kinh phí tổ chức thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

- Quyết định số 10/2017/QĐ-UBND ngày 29/03/2017 của UBND thành phố

Hà Nội về việc Ban hành quy định các nội dung thuộc thẩm quyền của Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn thành phố Hà Nội

- Quyết định số 20/2017/QĐ-UBND ngày ban hành quy định hạn mức đất ở,

và hạn mức công nhận đất ở kích thước, diện tích đất ở tối thiểu được phép tách thửa cho hộ gia đình, cá nhân trên địa bàn thành phố Hà Nội

- Thông tư số 33/2017/TT-BTNMT ngày 29/9/2017 của Bộ Tài nguyên và Môi trường quy định chi tiết nghị định số 01/2017/NĐ-CP ngày 06 tháng 01 năm

2017 của chính phủ Sửa đổi, bổ sung một số nghị định quy định chi tiết thi hành Luật Đất đai và sửa đổi, bổ sung một số điều của các thông tư hướng dẫn thi hành Luật Đất đai

- Quyết định số 30/2019/QĐ-UBND ngày 31 tháng 12 năm 2019 của UBND thành phố Hà Nội về việc Ban hành quy định và bảng giá các loại đất trên địa bàn thành phố Hà Nội áp dụng từ ngày 01/01/2020 đến ngày 31/12/2024

- Nghị định số 06/2020/NĐ-CP ngày 03/01/2020 của Chính phủ Sửa đổi, bổ sung điều 17 của nghị định số 47/2014/NĐ-CP ngày 15 tháng 5 năm 2014 của chính phủ quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất

1.2.2 Một số quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

a Bồi thường về đất

* Nguyên tắc bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất

Tại Điều 74 Luật đất đai 2013 quy định như sau:

Người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất nếu có đủ điều kiện được bồi thường theo quy định tại Điều 75 của Luật đất đai 2013 thì được bồi thường

Việc bồi thường được thực hiện bằng việc giao đất có cùng mục đích sử dụng với loại đất thu hồi, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng tiền theo giá đất cụ thể của loại đất thu hồi do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định tại thời điểm quyết định thu hồi đất

Việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất phải bảo đảm dân chủ, khách quan, công bằng, công khai, kịp thời và đúng quy định của pháp luật

* Điều kiện được bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất

Tại Điều 75 Luật đất đai 2013 quy định như sau:

Hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất không phải là đất thuê trả tiền thuê đất hàng năm, có Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, Giấy chứng nhận quyền sở hữu nhà ở và quyền sử dụng đất ở, Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất hoặc có đủ điều kiện để được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất theo quy định của Luật đất đai 2013 mà chưa được cấp, trừ trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 77 của Luật đất đai 2013; người Việt Nam định cư ở nước ngoài thuộc đối tượng được sở hữu nhà ở gắn liền với quyền sử dụng đất ở tại Việt Nam

mà có Giấy chứng nhận hoặc có đủ điều kiện được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất theo quy định của Luật đất đai 2013 mà chưa được cấp

Cộng đồng dân cư, cơ sở tôn giáo, tín ngưỡng đang sử dụng đất mà không phải là đất do Nhà nước giao, cho thuê và có Giấy chứng nhận hoặc có đủ điều kiện

để được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất theo quy định của Luật đất đai 2013 mà chưa được cấp

Người Việt Nam định cư ở nước ngoài được Nhà nước giao đất có thu tiền

sử dụng đất, cho thuê đất trả tiền thuê đất một lần cho cả thời gian thuê; nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất trong khu công nghiệp, cụm công nghiệp, khu

chế xuất, khu công nghệ cao, khu kinh tế, có Giấy chứng nhận hoặc có đủ điều kiện được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất theo quy định của Luật đất đai 2013 mà chưa được cấp

Tổ chức được Nhà nước giao đất có thu tiền sử dụng đất, cho thuê đất trả tiền thuê đất một lần cho cả thời gian thuê; nhận thừa kế quyền sử dụng đất, nhận chuyển nhượng quyền sử dụng đất mà tiền sử dụng đất đã nộp, tiền nhận chuyển nhượng đã trả không có nguồn gốc từ ngân sách nhà nước, có Giấy chứng nhận hoặc có đủ điều kiện được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất theo quy định của Luật đất đai 2013 mà chưa được cấp

Tổ chức nước ngoài có chức năng ngoại giao được Nhà nước cho thuê đất trả tiền thuê đất một lần cho cả thời gian thuê và có Giấy chứng nhận hoặc có đủ điều kiện cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất theo quy định của Luật đất đai 2013 mà chưa được cấp

Tổ chức kinh tế, người Việt Nam định cư ở nước ngoài, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài được Nhà nước giao đất có thu tiền sử dụng đất để thực hiện dự

án đầu tư xây dựng nhà ở để bán hoặc bán kết hợp cho thuê; cho thuê đất trả tiền thuê đất một lần cho cả thời gian thuê, có Giấy chứng nhận hoặc có đủ điều kiện cấp Giấy chứng nhận theo quy định của Luật đất đai 2013 mà chưa được cấp

* Các trường hợp không được bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất

Tại Điều 82 Luật đất đai 2013 quy định:

Nhà nước thu hồi đất không bồi thường về đất trong các trường hợp sau đây:

- Đất được Nhà nước giao không thu tiền sử dụng đất, trừ trường hợp đất nông nghiệp được Nhà nước giao cho hộ gia đình, cá nhân quy định tại khoản 1 Điều 54 của Luật đất đai 2013;

- Đất được Nhà nước giao cho tổ chức thuộc trường hợp có thu tiền sử dụng đất nhưng được miễn tiền sử dụng đất;

- Đất được Nhà nước cho thuê trả tiền thuê đất hàng năm; đất thuê trả tiền thuê đất một lần cho cả thời gian thuê nhưng được miễn tiền thuê đất, trừ trường hợp hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất thuê do thực hiện chính sách đối với người có

công với cách mạng;

- Đất nông nghiệp thuộc quỹ đất công ích của xã, phường, thị trấn;

- Đất nhận khoán để sản xuất nông lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, làm muối - Đất được Nhà nước giao để quản lý;

- Đất thu hồi trong các trường hợp quy định tại Điều 64 và các điểm a, b, c

và d khoản 1 Điều 65 của Luật đất đai 2013;

- Trường hợp không đủ điều kiện cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất theo quy định của Luật này, trừ trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 77 của Luật đất đai 2013

b Bồi thường về đất, Bồi thường về tài sản, về sản xuất kinh doanh

* Nguyên tắc bồi thường về tài sản, về sản xuất kinh doanh

Tại Điều 88 Luật đất đai 2013 quy định:

- Khi Nhà nước thu hồi đất mà chủ sở hữu tài sản hợp pháp gắn liền với đất

bị thiệt hại về tài sản thì được bồi thường

- Khi Nhà nước thu hồi đất mà tổ chức, hộ gia đình, cá nhân, người Việt Nam định cư ở nước ngoài, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài phải ngừng sản xuất, kinh doanh mà có thiệt hại thì được bồi thường thiệt hại (Quốc hội, 2013)

* Bồi thường thiệt hại về tài sản là nhà, công trình xây dựng trên đất

Tại Điều 89 Luật đất đai 2013 quy định:

Đối với nhà ở, công trình phục vụ sinh hoạt gắn liền với đất của hộ gia đình,

cá nhân, người Việt Nam định cư ở nước ngoài khi Nhà nước thu hồi đất phải tháo

dỡ toàn bộ hoặc một phần mà phần còn lại không bảo đảm tiêu chuẩn kỹ thuật theo quy định của pháp luật thì chủ sở hữu nhà ở, công trình đó được bồi thường bằng giá trị xây dựng mới của nhà ở, công trình có tiêu chuẩn kỹ thuật tương đương

Trường hợp phần còn lại của nhà ở, công trình vẫn bảo đảm tiêu chuẩn kỹ thuật theo quy định của pháp luật thì bồi thường theo thiệt hại thực tế

Đối với nhà, công trình xây dựng khác gắn liền với đất không thuộc trường hợp quy định ở trên, khi Nhà nước thu hồi đất mà bị tháo dỡ toàn bộ hoặc một phần

mà phần còn lại không bảo đảm tiêu chuẩn kỹ thuật theo quy định của pháp luật thì được bồi thường thiệt hại theo quy định của Chính phủ

Đối với công trình hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội gắn liền với đất đang sử dụng không thuộc trường hợp quy định ở trên thì mức bồi thường tính bằng giá trị xây dựng mới của công trình có tiêu chuẩn kỹ thuật tương đương theo quy định của pháp luật chuyên ngành (Quốc hội, 2013)

* Bồi thường thiệt hại về cây trồng vật nuôi

Tại Điều 90 Luật đất đai 2013 quy định:

Khi Nhà nước thu hồi đất mà gây thiệt hại đối với cây trồng thì việc bồi thường thực hiện theo quy định sau đây:

+ Đối với cây hàng năm, mức bồi thường được tính bằng giá trị sản lượng của vụ thu hoạch Giá trị sản lượng của vụ thu hoạch được tính theo năng suất của

vụ cao nhất trong 03 năm trước liền kề của cây trồng chính tại địa phương và giá trung bình tại thời điểm thu hồi đất;

+ Đối với cây lâu năm, mức bồi thường được tính bằng giá trị hiện có của vườn cây theo giá ở địa phương tại thời điểm thu hồi đất mà không bao gồm giá trị quyền sử dụng đất;

+ Đối với cây trồng chưa thu hoạch nhưng có thể di chuyển đến địa điểm khác thì được bồi thường chi phí di chuyển và thiệt hại thực tế do phải di chuyển, phải trồng lại;

+ Đối với cây rừng trồng bằng nguồn vốn ngân sách nhà nước, cây rừng tự nhiên giao cho tổ chức, hộ gia đình, cá nhân trồng, quản lý, chăm sóc, bảo vệ thì bồi thường theo giá trị thiệt hại thực tế của vườn cây; tiền bồi thường được phân chia cho người quản lý, chăm sóc, bảo vệ theo quy định của pháp luật về bảo vệ và phát triển rừng

- Khi Nhà nước thu hồi đất mà gây thiệt hại đối với vật nuôi là thủy sản thì việc bồi thường thực hiện theo quy định sau đây:

+ Đối với vật nuôi là thủy sản mà tại thời điểm thu hồi đất đã đến thời kỳ thu hoạch thì không phải bồi thường;

+ Đối với vật nuôi là thủy sản mà tại thời điểm thu hồi đất chưa đến thời kỳ thu hoạch thì được bồi thường thiệt hại thực tế do phải thu hoạch sớm; trường hợp

có thể di chuyển được thì được bồi thường chi phí di chuyển và thiệt hại do di

chuyển gây ra; mức bồi thường cụ thể do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quy định

* Bồi thường chi phí vận chuyển khi Nhà nước thu hồi đất

Tại Điều 91 Luật đất đai 2013 quy định:

Khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển tài sản thì được Nhà nước bồi thường chi phí để tháo dỡ, di chuyển, lắp đặt; trường hợp phải di chuyển hệ thống máy móc, dây chuyền sản xuất còn được bồi thường đối với thiệt hại khi tháo dỡ, vận chuyển, lắp đặt Mức bồi thường do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quy định (Quốc hội, 2013)

c Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất

Nguyên tắc hỗ trợ được quy định tại Điều 83 Luật đất đai 2013:

Người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất ngoài việc được bồi thường theo quy định của Luật đất đai 2013 còn được Nhà nước xem xét hỗ trợ;

Việc hỗ trợ phải bảo đảm khách quan, công bằng, kịp thời, công khai và đúng quy định của pháp luật

Các khoản hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất:

- Hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất:

- Hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm đối với trường hợp thu hồi đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp; thu hồi đất

ở kết hợp kinh doanh dịch vụ của hộ gia đình, cá nhân mà phải di chuyển chỗ ở;

- Hỗ trợ tái định cư đối với trường hợp thu hồi đất ở của hộ gia đình, cá nhân, người Việt Nam định cư ở nước ngoài mà phải di chuyển chỗ ở;

- Hỗ trợ khác

Việc hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất được quy định chi tiết tại Nghị định số 47/2014/NĐ-CP (Quốc hội, 2013)

d Chính sách tái định cư

* Các quy định về việc lập và thực hiện dự án tái định cư

Quy định tại Điều 85 Luật đất đai 2013:

- Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, Ủy ban nhân dân cấp huyện có trách nhiệm tổ chức lập và thực hiện dự án tái định cư trước khi thu hồi đất

- Khu tái định cư tập trung phải xây dựng cơ sở hạ tầng đồng bộ, bảo đảm

tiêu chuẩn, quy chuẩn xây dựng, phù hợp với điều kiện, phong tục, tập quán của từng vùng, miền

- Việc thu hồi đất ở chỉ được thực hiện sau khi hoàn thành xây dựng nhà ở hoặc cơ sở hạ tầng của khu tái định cư (Quốc hội, 2013)

* Bố trí tái định cư cho người có đất ở thu hồi mà phải di chuyển chỗ ở Quy định tại Điều 86 Luật đất đai 2013:

- Tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, giải phóng mặt bằng được Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, Ủy ban nhân dân cấp huyện giao trách nhiệm bố trí tái định cư phải thông báo cho người có đất ở thu hồi thuộc đối tượng phải di chuyển chỗ ở về dự kiến phương án bố trí tái định cư và niêm yết công khai ít nhất là 15 ngày tại trụ sở

Ủy ban nhân dân cấp xã, địa điểm sinh hoạt chung của khu dân cư nơi có đất thu hồi

và tại nơi tái định cư trước khi cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt phương

án bố trí tái định cư

- Nội dung thông báo gồm địa điểm, quy mô quỹ đất, quỹ nhà tái định cư, thiết kế, diện tích từng lô đất, căn hộ, giá đất, giá nhà tái định cư; dự kiến bố trí tái định cư cho người có đất thu hồi

- Người có đất thu hồi được bố trí tái định cư tại chỗ nếu tại khu vực thu hồi đất có dự án tái định cư hoặc có điều kiện bố trí tái định cư Ưu tiên vị trí thuận lợi cho người có đất thu hồi sớm bàn giao mặt bằng, người có đất thu hồi là người có công với cách mạng

- Phương án bố trí tái định cư đã được phê duyệt phải được công bố công khai tại trụ sở Ủy ban nhân dân cấp xã, địa điểm sinh hoạt chung của khu dân cư nơi có đất thu hồi và tại nơi tái định cư

- Giá đất cụ thể tính thu tiền sử dụng đất tại nơi tái định cư, giá bán nhà ở tái định cư do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định

- Trường hợp người có đất thu hồi được bố trí tái định cư mà tiền bồi thường,

hỗ trợ không đủ để mua một suất tái định cư tối thiểu thì được Nhà nước hỗ trợ tiền

đủ để mua một suất tái định cư tối thiểu

- Chính phủ quy định cụ thể suất tái định cư tối thiểu cho phù hợp với điều kiện từng vùng, miền và địa phương (Quốc hội, 2013)

* Suất tái định cư tối thiểu

Quy định tại Điều 27 Nghị định số 47/2014/NĐ-CP:

- Suất tái định cư tối thiểu quy định tại Khoản 4 Điều 86 của Luật đất đai được quy định bằng đất ở, nhà ở hoặc bằng nhà ở hoặc bằng tiền để phù hợp với việc lựa chọn của người được bố trí tái định cư

- Trường hợp suất tái định cư tối thiểu được quy định bằng đất ở, nhà ở thì diện tích đất ở tái định cư không nhỏ hơn diện tích tối thiểu được phép tách thửa tại địa phương và diện tích nhà ở tái định cư không nhỏ hơn diện tích căn hộ tối thiểu theo quy định của pháp luật về nhà ở

- Trường hợp suất tái định cư tối thiểu được quy định bằng nhà ở thì diện tích nhà ở tái định cư không nhỏ hơn diện tích căn hộ tối thiểu theo quy định của pháp luật về nhà ở

- Trường hợp suất tái định cư tối thiểu được tính bằng tiền thì khoản tiền cho suất tái định cư tối thiểu tương đương với giá trị một suất tái định cư tối thiểu bằng đất ở, nhà ở tại nơi bố trí tái định cư

- Căn cứ quy định trên và tình hình cụ thể của địa phương, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quy định suất tái định cư tối thiểu bằng đất ở nhà ở, bằng nhà ở và bằng tiền

e Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đối với các trường hợp đặc biệt

Quy định tại Điều 87 Luật đất đai 2013:

- Đối với dự án đầu tư do Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư, Thủ tướng Chính phủ chấp thuận chủ trương đầu tư mà phải di chuyển cả cộng đồng dân cư, làm ảnh hưởng đến toàn bộ đời sống, kinh tế - xã hội, truyền thống văn hóa của cộng đồng, các dự án thu hồi đất liên quan đến nhiều tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương thì Thủ tướng Chính phủ quyết định khung chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

- Đối với dự án sử dụng vốn vay của các tổ chức quốc tế, nước ngoài mà Nhà nước Việt Nam có cam kết về khung chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thì thực hiện theo khung chính sách đó

- Đối với trường hợp thu hồi quy định tại điểm đ và điểm e khoản 1 Điều 65 Luật đất đai 2013 thì người có đất thu hồi được bồi thường, hỗ trợ, tái định cư để ổn

định đời sống, sản xuất theo quy định của Chính phủ (Quốc hội, 2013)

f Quy định về chi trả tiền bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

Quy định tại Điều 93 Luật đất đai 2013:

- Trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày quyết định thu hồi đất của cơ quan nhà nước có thẩm quyền có hiệu lực thi hành, cơ quan, tổ chức có trách nhiệm bồi thường phải chi trả tiền bồi thường, hỗ trợ cho người có đất thu hồi

- Trường hợp cơ quan, tổ chức có trách nhiệm bồi thường chậm chi trả thì khi thanh toán tiền bồi thường, hỗ trợ cho người có đất thu hồi, ngoài tiền bồi thường, hỗ trợ theo phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được cấp có thẩm quyền phê duyệt thì người có đất thu hồi còn được thanh toán thêm một khoản tiền bằng mức tiền chậm nộp theo quy định của Luật quản lý thuế tính trên số tiền chậm trả và thời gian chậm trả

- Trường hợp người có đất thu hồi không nhận tiền bồi thường, hỗ trợ theo phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được cấp có thẩm quyền phê duyệt thì tiền bồi thường, hỗ trợ được gửi vào tài khoản tạm giữ của Kho bạc nhà nước

- Người sử dụng đất được bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất mà chưa thực hiện nghĩa vụ tài chính về đất đai đối với Nhà nước theo quy định của pháp luật thì phải trừ đi khoản tiền chưa thực hiện nghĩa vụ tài chính vào số tiền được bồi thường

để hoàn trả ngân sách nhà nước (Quốc hội, 2013)

1.3 Cơ sở thực tiễn về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

1.3.1 Chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của một số nước trên thế giới

1.3.1.1 Tại Trung Quốc

Về pháp luật đất đai, Trung Quốc có nhiều nét tương đồng với pháp luật Việt Nam Tuy nhiên nhìn tổng thể, việc chấp hành pháp luật của người Trung Quốc rất cao Việc sử dụng đất tại Trung Quốc thực sự tiết kiệm, Nhà nước Trung Quốc hoàn toàn cấm việc mua bán, chuyển nhượng đất đai Do vậy, thị trường đất đai gần như không tồn tại mà chỉ có thị trường nhà ở

Về bồi thường thiệt hại về đất đai: Do đất đai thuộc sở hữu Nhà nước nên không

có chính sách bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất, kể cả đất nông nghiệp, tùy trường hợp cụ thể, Nhà nước sẽ cấp đất mới cho các chủ sử dụng bị thu hồi đất

Về phương thức bồi thường thiệt hại, Nhà nước thông báo cho người sử dụng đất biết trước việc họ sẽ bị thu hồi đất trong thời hạn một năm Người dân có quyền lựa chọn các hình thức bồi thường thiệt hại bằng tiền hoặc bằng nhà tại khu ở mới

Về giá bồi thường thiệt hại, tiêu chuẩn là giá thị trường Mức giá này cũng được Nhà nước quy định cho từng khu vực và chất lượng nhà, đồng thời được điều chỉnh rất linh hoạt cho phù hợp với thực tế, vừa được coi là Nhà nước tác động tại chính thị trường đó Đối với đất nông nghiệp, việc bồi thường thiệt hại theo tính chất của đất và loại đất

Về TĐC, các khu tái định cư và các khu nhà ở được xây dựng đồng bộ và kịp thời, thường xuyên đáp ứng nhu cầu với nhiều loại căn hộ với các nhu cầu sử dụng khác nhau Các chủ sử dụng phải di chuyển đều được chính quyền chú ý điều kiện về việc làm, đối với các đối tượng chính sách xã hội thì Nhà nước có chính sách xã hội riêng (Phạm Thị Kim Lăm, 2019)

1.3.1.2 Tại Thái Lan

Không có chính sách bồi thường, TĐC quốc gia, vì đa hình thức sở hữu đất đai nhưng Hiến pháp năm 1982 quy định việc trưng dụng đất cho các mục đích xây dựng cơ sở hạ tầng, quốc phòng, phát triển nguồn tài nguyên cho đất nước, phát triển đô thị, … phải theo thời giá thị trường cho những người hợp pháp về tất cả các thiệt hại do việc trưng dụng gây ra và quy định việc bồi thường phải khách quan cho người chủ mảnh đất và người có quyền thừa kế tài sản đó Dựa trên các quy tắc này,

các ngành có quy định chi tiết cho việc trưng dụng đất của ngành mình

Năm 1987, Thái Lan ban hành Luật về trưng dụng bất động sản áp dụng cho việc trưng dụng đất sử dụng vào các mục đích xây dựng tiện ích công cộng, quốc phòng,… Luật quy định những nguyên tắc về trưng dụng ruộng đất, về tính giá trị bồi thường các loại tài sản bị thiệt hại Căn cứ vào đó, từng ngành đưa ra các quy định cụ thể về trình tự tiến hành bồi thường, TĐC, cách xác định giá bồi thường, các bước lập và phê duyệt dự án bồi thường (Vũ Thị Phương Lan, 2015)

1.3.2 Công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư ở Việt Nam

1.3.2.1 Thời kỳ trước năm 1987

Ngày 14 tháng 4 năm 1959, Thủ tướng Chính phủ ban hành Nghị định số 151-TTg quy định tạm thời về trưng dụng ruộng đất Quy định như sau:

- Về việc bồi thường thiệt hại do lấy đất gây nên: Về đất thì bồi thường từ 1 đến 4 năm sản lượng thường niên của ruộng đất bị trưng dụng

- Đối với hoa màu thì được bồi thường đúng mức

- Đối với nhà cửa, vật kiến trúc và các công trình phục vụ sinh hoạt được giúp đỡ xây dựng cái khác

- Ngoài ra, mồ mả thì căn cứ vào tình hình cụ thể về phong tục tập quán của địa phương mà giúp cho họ một số tiền làm phí tổn di chuyển

Có thể nói, những nguyên tắc cơ bản của việc bồi thường thiệt hại trong Nghị định 151 là đúng đắn, đáp ứng nhu cầu trưng dụng đất đai trong những năm 1960 Việc bồi thường theo những nguyên tắc trên được thực hiện cho đến khi Hiến pháp

1.3.2.3 Thời kỳ từ 1993 đến nay

a Luật đất đai năm 1993

Đây là văn bản pháp luật quan trọng đối với việc thu hồi đất và bồi thường thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất

Ngày 17/8/1994, Chính phủ ban hành Nghị định số 90/NĐ-CP quy định cụ thể các chính sách làm cơ sở để thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ theo quy định khi Nhà nước thu hồi đất vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng Nghị định này mang tính toàn diện cao và cụ thể hóa việc thực hiện chính sách bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất

Nghị định 87/CP ngày 17/8/1994 ban hành khung giá các loại đất

Ngày 24/4/1998, Chính phủ ban hành nghị định số 22/1998/NĐ-CP thay thế Nghị định 90/NĐ-CP và quy định rõ phạm vi, đối tượng áp dụng Đặc biệt, người bị thu hồi đất có quyền lựa chọn một trong ba phương án bồi thường: bằng tiền, bằng nhà ở hoặc bằng đất

Tuy nhiên, trong quá trình triển khai Nghị định 22/1998/NĐ-CP có những hạn chế nhất định Nó chưa đáp ứng hết được yêu cầu thực tế, chưa phù hợp với thực tiễn và gây phát sinh ra nhiều khiếu kiện cho Nhà nước Đặc biệt, chưa giải quyết được những tồn tại do yếu tố lịch sử để lại khi thực hiện chính sách bồi thường thiệt hại cho chủ sử dụng đất có tài sản, nhà cửa nằm trên đất không đủ điều kiện được bồi thường

b Luật đất đai năm 2003

Những đổi mới trong chính sách pháp luật về đất đai hơn 10 năm đã đưa đến một kết quả tích cực, thúc đẩy nền kinh tế thị trường phát triển, hệ thống hạ tầng được xây dựng tạo những tiền đề quan trọng trong công cuộc phát triển đất nước Tuy nhiên, đánh giá dưới góc độ kinh tế, tiềm năng đất đai chưa được sử dụng một cách có hiệu quả, tình trạng đầu cơ đất đai diễn ra phổ biến, đẩy giá đất lên cao, cản trở quá trình đầu tư phát triển Trước tình hình đó, việc đổi mới chính sách quản lý đất đai là rất cần thiết Ủy ban thường vụ Quốc hội ra Nghị quyết về việc xây dựng Luật đất đai và giao nhiệm vụ này cho Bộ Tài nguyên và Môi trường trực tiếp soạn thảo Tại kỳ họp thứ tư Quốc hội Khóa XI đã thông qua Luật đất đai 2003, có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 07 năm 2004 Luật vẫn dựa trên nền tảng đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước là đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý Luật đất đai 2003 có nhiều nội dung mới trong đó có vấn đề bồi thường, hỗ trợ và tái định cư như: khắc phục cơ bản những bất cập trong chính sách pháp luật về bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng và phát triển kinh tế thông qua cơ chế giá đất bồi thường, chính sách tái định cư và hạn chế phạm vi dự án phải thu hồi

Bên cạnh đó, Nhà nước ban hành nhiều văn bản dưới luật như Nghị định, Thông tư nhằm cụ thể hóa các điều luật về bồi thường, thu hồi đất, về giá đất đã góp

phần giải quyết công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư một cách có hiệu quả hơn

c Luật đất đai năm 2013

Sau 10 năm thực hiện, Luật đất đai 2003 đã bộc lộ một số mặt hạn chế như: chưa có cơ chế bắt buộc để bảo đảm có quỹ đất và nguồn vốn xây dựng khu tái định

cư trước khi thu hồi đất; chất lượng các khu tái định cư được xây dựng cũng chưa đáp ứng yêu cầu “có điều kiện phát triển bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ”; chưa chú trọng tạo việc làm mới, chuyển đổi nghề cho người có đất bị thu hồi,…

Do đó Luật đất đai 2013 ra đời nhằm cố gắng khắc phục khó khăn, giải quyết những vướng mắc, bất cập, phục vụ tốt hơn công tác quản lý nhà nước về đất đai Luật đã dành 21 Điều (từ Điều 74 đến Điều 94) để quy định về nhiều vấn đề, như: quy định nguyên tắc bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất; điều kiện được bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, phục vụ lợi ích quốc gia, công cộng, phát triển kinh tế - xã hội; bồi thường chi phí đầu tư vào đất còn lại khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, phục vụ lợi ích quốc gia, công cộng, phát triển kinh tế - xã hội; bồi thường về đất, chi phí đầu tư vào đất còn lại khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp

của hộ gia đình, cá nhân, tổ chức kinh tế, cộng đồng dân cư, cơ sở tôn giáo… Đặc

biệt, Luật đất đai 2013 đã dành một điều quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đối với các trường hợp đặc biệt Hiện nay, Luật đất đai 2013 đang được thực thi đã

có những đóng góp đáng kể trong việc cải thiện tình hình thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư ở nước ta

1.3.3 Công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư ở thành phố Hà Nội

Trong giai đoạn từ năm 2003 đến nay, công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định

cư của thành phố Hà Nội được thực hiện theo các văn bản sau: Quyết định số 18/2008/QĐ-UBND ngày 29/9/2008 của UBND thành phố Hà Nội ban hành quy định về bồi thường, hỗ trợ tái định cư trên địa bàn thành phố Hà Nội, Quyết định số 108/2009/QĐ-UBND ngày 29 tháng 09 năm 2009 của UBND thành phố Hà Nội ban hành quy định về bồi thường, hỗ trợ tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn thành phố Hà Nội; Quyết định số 02/2013/QĐ-UBND ngày 7 tháng 01 năm

2013 của UBND thành phố Hà Nội về việc sửa đổi, bổ sung một số điều của quy

định ban hành kèm theo Quyết định số 108/2009/QĐ-UBND ngày 29 tháng 09 năm

2009 của UBND thành phố Hà Nội ban hành quy định về bồi thường, hỗ trợ tái định

cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn thành phố Hà Nội; Quyết định số 23/2014/QĐ-UBND của UBND Thành phố Hà Nội về việc ban hành quy định các nội dung thuộc thẩm quyền của Ủy ban nhân dân Thành phố do Luật Đất đai 2013

và các Nghị định của Chính phủ giao cho về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn thành phố Hà Nội

Trong giai đoạn 2011 - 2015, thành phố Hà Nội đã thực hiện giải phóng mặt bằng cho 1.160 dự án có với diện tích thu hồi 15.000 ha, bố trí tái địn cư cho 6.300

hộ dân Công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của thành phố Hà Nội trong những năm qua đã thực hiện đúng theo quy định của pháp luật, tuy nhiên cũng còn tồn tại một số hạn chế sau: một số dự án thu hồi chậm triển khai dự án do thiếu vốn; chất lượng nhà tái định cư chưa đảm bảo; chính sách đào tạo, chuyển đổi nghề nghiệp chưa đáp ứng được việc giải quyết việc làm cho người có đất bị thu hồi

Theo Ban chỉ đạo TP Hà Nội, trong năm 2017 các quận, huyện, thị xã đã phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho 22.988 tổ chức, hộ gia đình, cá nhân bị thu hồi đất tại các dự án trên địa bàn TP

Thành phố đã chi trả hơn 6.127 tỷ đồng tiền bồi thường, hỗ trợ; Phê duyệt bố trí tái định cư cho 1.390 hộ gia đình, cá nhân phải di chuyển chỗ ở Đã thu hồi và nhận bàn giao mặt bằng cho hơn 1.033 ha đất đai tại 209 dự án Trong quá trình hỗ trợ, đã có một số địa bàn quận, huyện có kết quả thực hiện công tác thu hồi đất hỗ trợ tốt, với diện tích đất đã thu hồi đạt khối lượng cao như: Cầu Giấy, Từ Liêm, Thạch Thất, Đan Phượng…

Đa số người bị thu hồi đất đều nghiêm chỉnh chấp hành quyết định thu hồi đất của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, nhận tiền bồi thường, hỗ trợ và bàn giao mặt bằng cho dự án

Để giải phóng mặt bằng được thuận lợi, làm tiền đề đẩy nhanh tiến độ các dự

án, Thành phố sẽ tập trung nâng cao năng lực, hiệu quả và kiện toàn bộ máy, đội ngũ cán bộ chuyên trách giải phóng mặt bằng; đẩy nhanh tiến độ xây dựng khu tái định cư, dự án nhà ở tái định cư phục vụ các dự án trọng điểm; đồng thời bố trí đủ

nguồn vốn Ban Chỉ đạo Giải phóng mặt bằng thành phố sẽ nghiên cứu, rà soát các quy định của Luật Thủ đô để tham mưu, đề xuất thành phố ban hành các quy định

có liên quan đến giải phóng mặt bằng…

Một số quyết định liên quan đến công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư ở TP

Hà Nội:

Quyết định số 96/2014/QĐ-UBND ngày 29/12/2014, ban hành quy định về giá các loại đất trên địa bàn thành phố Hà Nội áp dụng từ ngày 01/01/2015 đến ngày 31/12/2019 của UBND thành phố Hà Nội

Quyết định số 95/2014/QĐ-UBND ngày 25/12/2015, về việc ban hành giá xây dựng mới nhà ở, nhà tạm, vật liệu kiến trúc làm cơ sở xác định giá trị bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất trên địa bàn thành phố Hà Nội của UBND thành phố Hà Nội

Quyết định số 02/2017/QĐ-UBND ngày 21/01/2017, về việc ban hành giá xây dựng mới nhà ở, nhà tạm, vật liệu kiến trúc làm cơ sở xác định giá trị bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất trên địa bàn thành phố Hà Nội của UBND thành phố Hà Nội

Quyết định số 23/2014/QĐ-UBND ngày 20/6/2014, ban hành quy định các nội dung thuộc thẩm quyền của UBND thành phố Hà Nội do luật đất đai 2013 và các Nghị định của Chính phủ giao cho về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất trên địa bàn thành phố Hà Nội của UBND thành phố Hà Nội

Quyết định số 15/2017/QĐ-UBND, ngày 20/4/2017 về việc sửa đổi bổ sung một số điều của quy định banh hành kèm theo quyết định số 23/2014/QĐ-UBND ngày 20/6/2014 của UBND thành phố Hà Nội

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Chính sách, quy định, quá trình thực hiện và những người dân bị tác động trực tiếp và cán bộ thực thi công việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư trên địa bàn huyện Thạch Thất

- Phạm vi nghiên cứu: Nghiên cứu trên địa bàn huyện Thạch Thất, thành phố

Hà Nội, trong đó tập trung nghiên cứu sâu 3 dự án là:

+ Dự án 1: Dự án Đầu tư xây dựng khu dân dụng Bắc Phú Cát

+ Dự án 2: Dự án Cải tạo nâng cấp Trạm Bơm Tiêu Săn

+ Dự án 3: Dự án Đường Hòa Lạc - Hòa Bình

2.3 Nội dung nghiên cứu

+ Khái quát điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội tại địa bàn huyện Thạch Thất + Đánh giá tình hình quản lý và sử dụng đất trên địa bàn huyện Thạch Thất + Đánh giá việc thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất tại 03 dự án nghiên cứu

+ Quy trình thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ tại huyện Thạch Thất + Công tác công tác bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất tại 03 dự án trên địa bàn huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội

+ Ý kiến đánh giá người dân bị thu hồi đất tại 3 dự án nghiên cứu

+ Ý kiến đánh giá của cán bộ trực tiếp thực hiện công tác tại 3 dự án

+ Đề xuất giải pháp giúp cho công tác thu hồi bồi thường hỗ trợ tái định cư trên địa bàn huyện Thạch Thất

2.4 Phương pháp nghiên cứu

2 4 1 Phương pháp điều tra

2.4.1.1 Phương pháp chọn điểm nghiên cứu

Đề tài chọn nghiên cứu chính sách, quy định quá trình thực hiện và những người dân bị tác động trực tiếp và cán bộ thi công thực thi công việc bồi thường hỗ trợ và tái định cư trên địa bàn Thạch Thất qua 03 dự án như sau:

Dự án công trình phục vụ cho mục đích công cộng (đường giao thông, nhà văn hóa, đất giáo dục ): đề tài chọn Dự án Đường Hòa Lạc – Hòa Bình và Dự án Cải tạo nâng cấp Trạm Bơm Tiêu Săn

Dự án công trình phục vụ cho phát triển dân sinh (khu đô thị, khu đấu giá đất, giãn dân ): Đề tài chọn Dự án Đầu tư xây dựng khu dân dụng Bắc Phú Cát

- Thu thập các số liệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội; tình hình quản

lý và sử dụng đất của huyện Thạch Thất tại Phòng Tài nguyên và Môi trường, Phòng Thống kê huyện Thạch Thất

- Thu thập các số liệu về thực trạng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư của 3

dự án nghiên cứu tại Trung tâm phát triển quỹ đất huyện Thạch Thất

2.4.1.3 Điều tra số liệu sơ cấp

- Khảo sát, điều tra, phỏng vấn đối với các đối tượng bị thu hồi đất về chính sách đền bù, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất qua các phiếu khảo sát, phiếu điều tra đã chuẩn bị sẵn

- Khảo sát 30 cán bộ thực thi công tác đền bù, hỗ trợ, tái định cư và người dân trực tiếp bị thu hồi, hưởng chính sách

Dự án Đầu tư xây dựng hạ tầng khu dân dụng Bắc Phú Cát thu hồi đất của

572 hộ; Dự án Cải tạo nâng cấp trạm bơm Tiêu Săn thu hồi đất của 448 hộ; Dự án Đường Hòa Lạc - Hòa Bình thu hồi đất của 348 hộ Tổng số hộ có liên quan tới 3