Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sỹ khoa học Kinh tế…… ……………………… i BỘ GIÁO DỤC VÀ ðÀO TẠO TRƯỜNG ðẠI HỌC NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI -------       ------- PHAN XUÂN DIỆN ðÁNH GIÁ TÁC ðỘNG CHƯƠNG TRÌNH 134 Ở HUYỆN CON CUÔNG, TỈNH NGHỆ AN LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp Mã số : 60.31.10 Người hướng dẫn khoa học: TS. Mai Thanh Cúc HÀ NỘI – 2009 Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sỹ khoa học Kinh tế…… ……………………… i LỜI CAM ðOAN Tôi xin cam ñoan luận văn Thạc sĩ kinh tế “ðánh giá tác ñộng Chương trình 134 ở huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An” là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng ñược ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tôi xin cam ñoan mọi sự giúp ñỡ cho việc thực hiện luận văn này ñã ñược cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn này ñã ñược chỉ rõ nguồn gốc. Nghệ An, tháng 9 năm 2009 Tác giả luận văn Phan Xuân Diện Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sỹ khoa học Kinh tế…… ……………………… ii LỜI CẢM ƠN ðể thực hiện và hoàn thành luận văn này, ngoài sự nỗ lực và cố gắng của bản thân, tác giả ñã nhận ñược sự quan tâm, giúp ñỡ tận tình về nhiều mặt của các tổ chức và cá nhân. Trước tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc ñến TS. Mai Thanh Cúc, người thầy ñã tận tình chỉ dạy, hướng dẫn và giúp ñỡ tôi hoàn thành luận văn này. Tôi cũng xin ñược cảm ơn Viện ñào tạo Sau ñại học; Khoa kinh tế và Phát triển nông thôn; Bộ môn Phát triển nông thôn ñã tạo ñiều kiện ñể tôi học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn. Xin chân thành cảm ơn: Lãnh ñạo UBND huyện Con Cuông ñã tạo ñiều kiện về vật chất và tinh thần cho tôi ñược học tập và nghiên cứu trong suất 2 năm vừa qua; phòng Dân tộc, phòng Thống kê, phòng NN&PTNN, UBND các xã Môn Sơn, Lục Dạ và Chi Khê, các Phòng, Ban trên ñịa bàn huyện Con Cuông và các hộ gia ñình nơi tôi nghiên cứu ñã dành thời gian quý báu ñể tiếp chuyện và cung cấp các số liệu, tư liệu khách quan ñể tôi hoàn thành luận văn này. Xin chân thành cảm ơn những người thân trong gia ñình, bạn bè và các em sinh viên lớp kinh tế K50B - Khoa KT&PTNT ñã ñộng viên, giúp ñỡ tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận văn. Nghệ An, tháng 9 năm 2009 Tác giả luận văn Phan Xuân Diện Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sỹ khoa học Kinh tế…… ……………………… iii MỤC LỤC Lời cam ñoan i Lời cảm ơn ii Mục lục iii Danh mục các chữ viết tắt v Danh mục các bảng vi Danh mục các sơ ñồ, biểu ñồ và hình ảnh vii Danh mục các hộp viii 1. MỞ ðẦU .1 1.1 Tính cấp thiết của ñề tài nghiên cứu .1 1.2 Mục tiêu của ñề tài . 2 1.2.1 Mục tiêu chung 2 1.2.2 Mục tiêu cụ thể 2 1.3 ðối tượng và phạm vi nghiên cứu .3 1.3.1 ðối tượng nghiên cứu 3 1.3.2 Phạm vi nghiên cứu .3 2.1 Cơ sở lý luận 4 2.1.1 ðặc ñiểm về miền núi và dân tộc . 4 2.1.2 Chương trình và ñánh giá tác ñộng chương trình .9 2.1.3 Chính sách và bản chất của chính sách nông nghiệp 13 2.1.4 Tổng quan về Chương trình 134 . 18 2.1.5 Nghèo ñói 19 2.2 Cơ sở thực tiễn . 23 2.2.1 Chủ trương chính sách của ðảng và Nhà Nước . 23 2.2.2 Kinh nghiệm phát triển kinh tế xã hội ở vùng khó khăn trên thế giới 23 Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sỹ khoa học Kinh tế…… ……………………… iv 3. ðẶC ðIỂM ðỊA BÀN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 37 3.1 ðặc ñiểm ñịa bàn nghiên cứu . 37 3.1.1 ðặc ñiểm tự nhiên 37 3.1.2 ðặc ñiểm kinh tế - xã hội 41 3.2 Phương pháp nghiên cứu . 51 3.2.1 Chọn ñiểm nghiên cứu 51 3.2.2 Phương pháp thu thập thông tin và số liệu 54 3.2.3 Phương pháp tổng hợp và phân tích thông tin . 56 3.2.4 Hệ thống các chỉ tiêu nghiên cứu . 57 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 61 4.1 ðánh giá tác ñộng của chương trình 134 ñến phát triển KT-XH . 61 4.1.1 ðối tượng thụ hưởng, huy ñộng và sử dụng vốn của chương trình 134 61 4.1.2 Kết quả thực hiện chương trình 134 (2005 - 2007) . 72 4.1.4 Thuận lợi, khó khăn trong việc thực hiện chương trình 134 . 96 4.1.5 Các yếu tố ảnh hưởng ñến hiệu quả thực thi chương trình 134 . 98 4.2 Một số giải pháp kinh tế - xã hội chủ yếu nhằm thực hiện hiệu quả chương trình 134 tại huyện Con Cuông trong thời gian tới . 102 4.2.1 Tổ chức thực hiện Chương trình 102 4.2.2 Huy ñộng và phân bổ nguồn vốn ñầu tư 106 4.2.3 Quản lý hoạt ñộng ñầu tư…………………………………………….108 4.2.4 Thực hiện chương trình 110 4.2.5 Lồng ghép các Chương trình, dự án trên ñịa bàn huyện Con Cuông 116 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 117 5.1 Kết luận 117 5.2 Kiến nghị 118 TÀI LIỆU THAM KHẢO 121 Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sỹ khoa học Kinh tế…… ……………………… v DANH MỤC BẢNG Bảng 2.1 Hai loại người nghèo: Nghèo kinh tế và cực nghèo 20 Bảng 2.2 Tổng hợp kết quả ñạt ñược từ CT134 28 Bảng 3.1 Diện tích, cơ cấu các loại ñất qua 3 năm (2005 - 2007) 44 Bảng 3.2 Tình hình dân số, lao ñộng 46 Bảng 3.3 Giá trị sản xuất của huyện 48 Bảng 3.4 Thông tin về 3 xã nghiên cứu 51 Bảng 3.5 Hiện trạng ñất ñai của 3 xã nghiên cứu 52 Bảng 3.6 Tình hình dân số, lao ñộng của 3 xã nghiên cứu 53 Bảng 3.7 Giá trị sản xuất của 3 xã nghiên cứu 54 Bảng 3.8 Nội dung thu thập thông tin 54 Bảng 4.1 Bảng tổng hợp ñối tượng thụ hưởng CT 134 của huyện 63 Bảng 4.2 Vốn ñầu tư thực hiện mục tiêu hỗ trợ nhà ở huyện 67 Bảng 4.3 Vốn ñầu tư thực hiện mục tiêu hỗ trợ nước sinh hoạt 70 Bảng 4.4 Kết quả ñạt ñược về mặt tài chính 72 Bảng 4.5 Kết quả hoạt ñộng ñối với nhà ở 73 Bảng 4.6 Kết quả hoạt ñộng ñối với nước sinh hoạt phân tán 75 Bảng 4.7 Kết quả hoạt ñộng ñối với nước tập trung 77 Bảng 4.8 Tình hình nhà ở sau khi có CT134 84 Bảng 4.9 Tác ñộng của mục tiêu hỗ trợ nhà ở ñến xoá ñói, giảm nghèo 86 Bảng 4.10 Tác ñộng của mục tiêu hỗ trợ nhà ở tới môi trường 87 Bảng 4.11 Tích luỹ vốn ñầu tư cho phát triển kinh tế 89 Bảng 4.12 Khoảng cách từ nhà ñến nguồn nước 89 Bảng 4.13 Tác ñộng ñến phong tục tập quán của ñồng bào dân tộc 92 Bảng 4.14 Tác ñộng ñến sức khỏe của ñồng bào dân tộc 93 Bảng 4.15 Tác ñộng ñến quy mô ñất ñai của hộ 94 Bảng 4.16 Tác ñộng ñến xóa ñói, giảm nghèo 96 Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sỹ khoa học Kinh tế…… ……………………… vi DANH MỤC HÌNH ẢNH VÀ ðỒ THỊ ðồ thị 2.1 Kết quả ñạt ñược từ chương trình 134 29 Hình 3.1 Bản ñồ hành chính huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An 37 ðồ thị 4.1 Cơ cấu nguồn vốn CT134 ở huyện Con Cuông 65 ðồ thị 4.2 Tỷ lệ hoàn thành các mục tiêu so với kế hoạch 71 ðồ thị 4.3 Tỷ lệ hộ nghèo sau khi thực hiện CT134 80 Ảnh 4.1 Nhà ở ñược hỗ trợ từ nguồn vốn CT134 85 Ảnh 4.2 Công trình nước tập trung xây dựng từ nguồn vốn CT134 91 Ảnh 4.3 Nguồn nước tự chảy gây ô nhiễm môi trường từ CT134 93 Ảnh 4.4 Ruộng lúa nước ñược khai hoang từ nguồn vốn CT134 95 Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sỹ khoa học Kinh tế…… ……………………… vii DANH MỤC CÁC HỘP Hộp 4.1 Làm nhà còn phải phụ thuộc vào mùa vụ sản xuất 66 Hộp 4.2 Ở ñây làm gì có nhà kiên cố 68 Hộp 4.3 Có rất ít ñất ñể trồng trọt 65 Hộp 4.4 Làm gì có nước sạch 69 Hộp 4.5 Bây giờ ñã có nhà rồi 84 Hộp 4.6 Có nhà rồi, các cháu có ñiều kiện học hành . 86 Hộp 4.7 Không còn phải lấy nước ở khe, suối nữa 90 Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sỹ khoa học Kinh tế…… ……………………… 1 1. MỞ ðẦU 1.1 Tính cấp thiết của ñề tài nghiên cứu Vùng dân tộc và miền núi nước ta chiếm 75% diện tích, là nơi có nhiều nguồn tài nguyên khoáng sản quý, nguồn ñất rừng to lớn của cả nước. Song vùng dân tộc và miền núi nước ta cũng là nơi có ñiều kiện ñịa hình và khí hậu khắc nghiệt, nơi sinh sống của ñồng bào các dân tộc thiểu số với các phong tục tập quán lạc hậu và trình ñộ dân trí thấp [5]. Theo báo cáo phát triển con người Việt Nam năm 2001 của UNDP (United Nations Development Program), vùng dân tộc và miền núi có trình ñộ phát triển thấp nhất trong cả nước về tất cả các phương diện: ðời sống kinh tế – văn hóa – xã hội. Công cuộc ñổi mới ñất nước do ðảng khởi xướng và lãnh ñạo ñã ñưa nước ta vượt qua khủng hoảng và giành ñược những thành tựu to lớn trên tất cả các mặt, ñó là ñiều kện tiên quyết ñể ðảng và Nhà nước chăm lo ñến ñời sống vật chất, tinh thần cho nhân dân. Một trong những chính sách ñược thực hiện thành công trong thời gian qua tại các vùng khó khăn, miền núi, dân tộc ñó là Chương trình 134 ñược Thủ tướng Chính phủ phê duyệt theo quyết ñịnh số 134/2004/Qð – TTg ngày 20/7/2004. Nội dung chính của Chương trình 134 là thực hiện một số chính sách hỗ trợ ñất sản xuất, ñất ở, nhà ở và nước sinh họat cho hộ ñồng bào dân tộc thiểu số nghèo, ñời sống khó khăn nhằm mục ñích cùng với việc thực hiện các chương trình kinh tế - xã hội, nhà nước trực tiếp hỗ trợ ñồng bào dân tộc thiểu số nghèo ñể có ñiều kiện phát triển sản xuất, cải thiện ñời sống, sớm thoát nghèo. Thông qua chương trình này, Chính phủ hy vọng sẽ ñẩy nhanh tốc ñộ phát triển kinh tế - xã hội ở các vùng khó khăn, rút ngắn khoảng cách giàu nghèo, góp phần từng bước nâng cao ñời sống vật chất và tinh thần cho ñồng bào các dân tộc, tăng cường ñại ñoàn kết dân tộc, phát triển kinh tế - xã hội, ñảm bảo quốc phòng an ninh. Qua một thời gian ñi vào thực hiện, Chương Trường ðại học Nông nghiệp Hà Nội – Luận văn thạc sỹ khoa học Kinh tế…… ……………………… 2 trình 134 ñã ñạt ñược một số kết quả nhất ñịnh, ñặc biệt là những tác ñộng của các mục tiêu như nhà ở, nước sinh hoạt, ñất sản xuất ñã góp phần ổn ñịnh tình hình chính trị trong khu vực và tạo ñiều kiện cho các hộ ñồng bào dân tộc thiểu số ổn ñịnh cuộc sống, từng bước xoá ñói giảm nghèo và ñi lên làm giàu. Nhằm mục ñích ñánh giá lại những tác ñộng và ảnh hưởng của Chương trình 134 ñến phát triển kinh tế - xã hội của huyện Con Cuông ñồng thời qua ñó cũng phát hiện ñược những hạn chế của chương trình, từ ñó ñề xuất những giải pháp và kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả và tác ñộng tích cực của Chương trình 134 tại huyện Con Cuông giai ñoạn 2. Con Cuông là một trong những huyện nghèo, nằm ở phía Tây của tỉnh Nghệ An. Với tổng diện tích tự nhiên là 174.456 ha. Dân số năm 2008 là 67.387 người (tỷ lệ hộ nghèo 36%), trong ñó dân tộc Thái là 45.531 người chiếm 67,56%. Kinh tế chậm phát triển, nguồn thu ngân sách của huyện còn thấp. Một trong những nguyên nhân chính làm ảnh hưởng ñến sự phát triển kinh tế xã hội của huyện Con Cuông là hạ tầng nông thôn kém phát triển, giao thông ñi lại khó khăn, phong tục tập quán lạc hậu, diện tích ñất canh tác ít, chủ yếu là ñất lâm nghiệp với 157.800,94 ha chiếm 90,45%. Xuất phát từ thực tế ñó, tôi tiến hành nghiên cứu ñề tài “ðánh giá tác ñộng Chương trình 134 ở huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An” 1.2 Mục tiêu của ñề tài 1.2.1 Mục tiêu chung ðánh giá tác ñộng của Chương trình 134 trong thời gian qua tại huyện Con Cuông, xác ñịnh các yếu tố ảnh hưởng, từ ñó ñề xuất những giải pháp kinh tế - xã hội chủ yếu nhằm nâng cao tác ñộng tích cực của Chương trình 134 tại huyện Con Cuông. 1.2.2 Mục tiêu cụ thể - Hệ thống hoá cơ sở lý luận và thực tiễn về ñánh giá tác ñộng của Chương trình 134 ñến phát triển kinh tế - xã hội