SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM “ĐỊNH HƯỚNG HỌC SINH LỚP 10 HỌC MÔN VẬT LÝ THEO NĂNG LỰC”.

Phân tích, minh họa kiến thức trong tiết học vật lý 10 để học sinh liên hệ, vận dụng trong đời sống, tạo động lực học không chỉ vì mục đích thi.. Năng lực tự học là khả năng xác định đượ

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỊNH HƯỚNG HỌC SINH LỚP 10 HỌC MÔN VẬT LÝ

THEO NĂNG LỰC

Lĩnh vực / Môn: Vật Lý Cấp học: THPT

Tên tác giả: Trương Thị Hiền Đơn vị công tác: Trường THPT Lưu Hoàng Chức vụ: Giáo viên

NĂM HỌC 2019 -2020

I – ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lý do chọn đề tài

Trong quá trình giảng dạy bộ môn vật lý ở trường THPT Lưu Hoàng, tôi nhận thấy đa phần học sinh đều nhận thức và tiếp thu môn vật lý còn hạn chế Qua điều tra tìm hiểu của mình, tôi biết được phần lớn các em không thích học, hay rất sợ vì môn vật lý khó Dẫn đến những tiết học vật lý thật căng thẳng không hiệu quả Đối với trò thì áp lực, chán Đối với giáo viên dạy thì kém nhiệt tình, hào hứng Nguyên nhân thứ nhất là khả năng nhận thức và tư duy của các

em học sinh chưa tốt vì điểm đầu vào lớp 10 ở trường THPT Lưu Hoàng khá thấp như năm học 2018 – 2019 nguyện vọng một là 21 điểm, năm 2019 – 2020

là 16 điểm Nguyên nhân thứ hai là ở bậc THCS các em chưa chú trọng đếm môn vật lý vì đây không phải là môn thi vào lớp 10 Việc định hướng và giúp học sinh lớp 10 có một phương pháp và kĩ năng để bắt đầu nền tảng cho môn vật

lý ở cấp THPT là rất cần thiết Với tinh thần đó tôi chọn đề tài : “ĐỊNH HƯỚNG HỌC SINH LỚP 10 HỌC MÔN VẬT LÝ THEO NĂNG LỰC”

2 Mục đích nghiên cứu

Tìm hiểu năng lực, nhận thức của người học để đưa ra tiết dạy chuyển từ tiếp cận nội dung sang hướng đến hình thành năng lực Đưa ra các phương pháp,

kĩ năng kĩ thuật để học sinh lớp 10 bắt đầu tìm hiểu, học tập môn vật lý Phân tích, minh họa kiến thức trong tiết học vật lý 10 để học sinh liên hệ, vận dụng trong đời sống, tạo động lực học không chỉ vì mục đích thi

3 Đối tượng

Đối tượng chủ yếu của SKKN này là học sinh bắt đầu học vật lý 10 và trong quá trình học các tiết vật lý sao cho hiệu quả và hứng thú Nhất là với những học sinh có nhận thức còn chậm đối với các lớp thường của nhà trường Nhưng để làm việc tốt, bản thân người viết đã phải chuẩn bị từ lâu, lồng ghép, nhìn nhận kết quả, hạn chế nảy sinh,…

4 Phạm vi

Tôi có ý tưởng từ lâu, song để thực tế làm việc và áp dụng, bắt đầu từ năm học 2018 – 2019 và tiếp tục năm học 2019 – 2020 tại trường THPT Lưu Hoàng, đối tượng áp dụng là hai lớp 10A2, 10A8 năm 2018 – 2019, và lớp 10A2 năm học 2019 – 2020 Kết quả thu được sau khi áp dụng cách làm việc này, chưa thật hoàn hảo, vẫn còn học sinh có kết quả chưa tốt theo ý muốn, song so sánh với thời kỳ trước khi áp dụng, nhìn nhận tổng thể từ khi học sinh bước chân vào học tại trường sở tại, tôi thấy đó cũng là kết quả thành công ban đầu

5 Phương pháp

- Phương pháp điều tra và thống kê

- Phương pháp nghiên cứu khái niệm

- Phương pháp nghiên cứu sản phẩm giáo dục

- Phương pháp phân tích – tổng hợp kinh nghiệm

- Phương pháp minh họa xây dựng tiết học vật lý

II – GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

PHẦN I : TÌM HIỂU NĂNG LỰC, NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH

1 Năng lực là gì ?

Năng lực là khả năng thực hiện thành công hoạt động trong một bối cảnh nhất định nhờ sự huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí… Năng lực của cá nhân được đánh giá qua phương thức và khả năng hoạt động của cá nhân đó khi giải quyết các vấn

đề của cuộc sống.

2 Năng lực tự học là gì ?

Năng lực tự học là khả năng xác định được nhiệm vụ học tập một cách tự giác, chủ động ; tự đặt được mục tiêu học tập để đòi hỏi sự nỗ lực phấn đấu thực hiện ; thực hiện các phương pháp học tập hiệu quả ; điều chỉnh những sai sót, hạn chế của bản thân khi thực hiện các nhiệm vụ học tập thông qua tự đánh giá hoặc lời góp ý của giáo viên, bạn bè; chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp khó

khăn trong học tập.

3 Nhận thức

Hành động hay quá trình tiếp thu kiến thức và những am hiểu thông qua suy nghĩ, kinh nghiệm và giác quan, bao gồm các qui trình như tri thức, sự chú

ý, trí nhớ, sự đánh giá, sự ước lượng, sự lí luận, sự tính toán, việc giải quyết vấn

đề, việc đưa ra quyết định, sự lĩnh hội và việc sử dụng ngôn ngữ Quá trình nhận thức sử dụng tri thức có sẵn và tạo ra tri thức mới

4 Đánh giá thực trạng học sinh tại trường THPT Lưu Hoàng

Khả năng nhận thức và tư duy của người học rất quan trọng cho việc đưa ra mục tiêu và phương pháp trong quá trình soạn bài, giảng dạy của giáo viên Là một giáo viên tôi mong muốn những tiết dạy của mình theo hướng tích cực và đạt hiệu quả cao, hữu ích cho học sinh Vì vậy ngoài quan tâm đến nội dung bài dạy, phương pháp và cách thức thực hiện tôi còn chú trọng tới đối tượng học sinh Qua quá trình công tác tại trường và điều tra khảo sát, thống kê, tôi có bảng thống kê như sau :

Đối với lớp10A2 và 10A8 năm học 2018 – 2019 :

Điểm 0 → 2 2 → 3,5 3,5 → 5 5 → 6,5 6,5 → 8 8 → 10

10A8 (43 hs) 8 10 15 8 2 0

Đối với lớp10A2 năm học 2019-2020:

Điểm 0 → 2 2 → 3,5 3,5 → 5 5 → 6,5 6,5 → 8 8 → 10

Thực tế, tôi còn muốn đề cập một thực trạng gặp phải là yếu tố tinh thần,

sự hứng thú, yêu thích và mục đích học bộ môn vật lý của học sinh, sự liên hệ kiến thức vật lý với đời sống ở mức độ đơn giản (giải thích các hiện tượng hay ứng dụng của vật lý trong đời sống), được thể hiện bằng bảng số liệu như sau :

Kết quả điều tra với lớp 10A2 và 10A8 năm học 2018 – 2019

Lớp

Mức độ vận dụng

Vào đời sống

10A2 (46 HS) Thực nghiệm

10A8 (43 HS) Đối chứng

PHẦN II : ĐỊNH HƯỚNG DỰA VÀO NĂNG LỰC, NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH

1 Khó khăn của học sinh trong quá trình tìm hiểu môn vật lý

Qua tìm hiểu và điều tra tôi nhận thấy các khó khăn của các em học sinh

thường gặp phải là :

- Khả năng nhận thức, tư duy của các em

- Phương pháp và kỹ năng, cách tiếp cận môn học

- Mục tiêu, định hướng cho môn học

- Chưa tìm được hứng thú trong môn học

- Chưa tìm ra sự liên hệ giữa kiến thức môn học và thực tế trong đời sống

- Kiến thức nền tảng rất ít (không có)

- Chưa gắn kết được với giáo viên dạy

2 Một số giải pháp giúp học sinh lớp 10 tìm hiểu môn vật lý

2.1 Đưa ra bài kiểm tra đánh giá năng lực của học sinh

Một bài kiểm tra đánh giá năng lực của học sinh là rất cần thiết khi bắt đầu vì nó giúp cho học sinh nhìn nhận đúng về khả năng của mình, để từ đó đặt

ra cho mình mục tiêu và phương pháp, kỹ năng phù hợp, hiệu quả hơn

KHUNG KIẾN THỨC KIỂM TRA KHẢO SÁT ĐẦU LỚP 10 Môn : Vật lí

(Thời gian kiểm tra : 45 phút )

Phạm vi kiểm tra : Kiến thức vật lý THCS theo chương trình cơ bản

Tên

chủ đề

Nhận biết

(Cấp độ 1)

Thông hiểu

(Cấp độ 2)

ộ n

g

Cấp độ thấp

(Cấp độ 3)

Cấp độ cao

(Cấp độ 4)

Chủ đề 1 : Các đại lượng vật lý Đơn vị

Độ dài Đơn vị Dụng cụ đo Cách đo Cách đổi giữa các

đơn vị Diện

tích

Kí hiệu,

đơn vị

Công thức tính

Cách đổi giữa các đơn vị

Xác định diện tích 1 số vật có hình dạng đặc biệt Thể

tích

Kí hiệu, đơn vị Công thức

tính

Cách đổi giữa

các đơn vị

Xác định thể tích

1 số vật có hình dạng đặc biệt

Khối

lượng

đơn vị Lực Kí hiệu, đơn vị Tác dụng

của lực

VD: 2 Lực cân bằng

Biểu diễn các lực trong trường hợp

cụ thể

Áp suất Kí hiệu, đơn vị Dụng cụ đo Yếu tố ảnh hưởng

Thời

gian

Kí hiệu, đơn vị Dụng cụ đo Cách đổi giữa

các đơn vị

Cách xác định thời gian

Công

suất

Kí hiệu, đơn vị Công thức thiết bị điện gia

đình Nhiệt

lượng

Kí hiệu, đơn vị Công thức Phương trình

cân bằng nhiệt

Liên hệ thực tế thiết bị điện gia đình

Vận tốc Kí hiệu, đơn vị Công thức

vận tốc trung bình

Cách đổi giữa các đơn vị

Bài tập vận dụng

Công

cơ học

Kí hiệu, đơn vị Công thức Bài tập vận dụng

Động Kí hiệu, đơn vị Công thức Bài tập vận dụng

năng

Thế

năng

Kí hiệu, đơn vị Công thức Yếu tố ảnh

hưởng

Bài tập vận dụng

Cơ

năng

Kí hiệu, đơn vị Công thức Bài tập vận dụng

Năng

lượng

năng lượng

Định luật

Chủ đề 2 : Các hiện tượng vật lý

Chuyển

động cơ

Định nghĩa Ví dụ Vị trí vật Bài tập vận dụng

Sự nở về

nhiệt

Mô tả hiện

tượng

dài

Sự nóng

chảy và

đông đặc

đời sống

Chủ đề 3 : Các dụng cụ, thiêt bị , máy đơn giản

Ròng

rọc

Cấu tạo đơn

giản

Nguyên lý hoạt động

Ứng dụng trong đời sống

đời sống Lực kế Cấu tạo Tác dụng

Nhiệt kế Cấu tạo Tác dụng Nguyên lý

hoạt động

Khung kiến thức trên là tổng quát kiến thức trung học cơ sở Khi làm đề kiểm tra tùy vào từng lớp được nhận giáo viên có thể lựa chọn chủ đề và cấp độ, hình thức sao cho phù hợp

2.2 Xây dựng một số kiến thức cơ bản

Trong các khó khăn mà học sinh gặp phải thì việc các em không nắm được hay là có rất ít kiến thức cũ về môn vật lý đã học ở THCS Đó cũng là một trong các vấn đề cần được giải quyết vì nó ảnh hưởng tới năng lực tự học của

học sinh Quan trọng hơn là về mặt tinh thần, học sinh luôn cho rằng mình mất

gốc nên không học được dẫn đến khi học không tạo được động lực Vì vậy trong

quá trình giảng dạy, tôi nhận thấy mình cần đưa ra giải pháp giúp học sinh của mình có thể học môn vật lý tốt hơn khi vào THPT bằng cách xây dựng lại cho các em khung kiến thức cơ bản trọng tâm các kiến thức THCS có liên hệ đến khi học vật lý 10 để các em có tâm thế tốt khi học

Bước 1 : Nhắc lại một số đại lượng vật lý hay gặp và đơn vị của các đại

lượng vật lý đó Hướng dẫn cách đổi giữa các đơn vị của cùng một đại lượng

Thực ra việc này nghe thì rất đơn giản nhưng học sinh khi làm lại không hay chú

ý dẫn đến kết quả sẽ sai

+ Thời gian (t) : Có các đơn vị thường gặp : năm, tháng, ngày, giờ (h), phút (p),

giây (s) Nhưng trong hệ SI đơn vị của thời gian là giây (s)

Cách đổi giữa các đơn vị :

Ví dụ 1 : Điền số thích hợp vào chỗ chấm

1 giờ = ….………… giây

2 giờ = ……… phút = ………… = giây

1 giây = ……… phút 1 phút = ………… giờ 1 giây = ………… giờ

1 giờ 10 phút = ……… giây 2 phút 5 giây = ……… giây

Hướng dẫn đổi :

1 giờ = 60 x 60 = 3600 giây

2 giờ = 2 x 60 = 120 phút = 2 x 60 x 60 = 7200 giây

1 giây = 1

60 phút 1 phút = 1

60 giờ 1 giây = 1

3600 giờ

1 giờ 10 phút = 3600 + 10 x 60 = 4200 giây

2 phút 5 giây = 2 x 60 + 5 = 125 giây

+ Quãng đường hay độ dài (s) các đơn vị là : Km, hm, dam, m, dm, cm, mm

Các đơn vị lớn liền kề gấp 10 lần đơn vị sau

Nhưng trong hệ SI đơn vị của độ dài là mét (m)

Ví dụ 2: Điền số thích hợp vào chỗ chấm

2 km =……… m 10 km = ……… m

5 m =……… dm 8 m = ……… cm

5 cm =……… m 30 cm = ……… m

1 mm =……… m 10 mm = ………m

600 mm = ……… m 200c m = ………m

Hướng dẫn đổi :

2 km = 2 x 1000 = 2000m 10 km = 10 x 1000 = 10000 m

5 m = 5 x 10 = 50 dm 8 m = 8 x 100 = 800 cm

5 cm = 5/100 = 5 10−2 m 30 cm = 30/100 = 3/10m

1mm = 1/1000 = 10−3 m 10 mm = 10/1000 = 1/100 =10−2m

600 mm = 600/1000 = 6/10 m 200 cm = 200/100 = 2 m

Chú ý : Dựa vào cách đổi đơn vị độ dài giáo viên có thể hướng dẫn học sinh đổi

các đơn vị của đại lượng diện tích và thể tích bằng cách :

Diện tích : Các đơn vị trước gấp sau liền kề 100 lần

Theo thứ tự : 𝑘𝑚2 → ℎ𝑚2 → 𝑑𝑎𝑚2 → 𝑚2 → 𝑑𝑚2 → 𝑐𝑚2 → 𝑚𝑚2

Ví dụ : Điền số thích hợp vào chỗ chấm

1 𝑚2 = ……… 𝑐𝑚2 5 𝑚2 = ……… 𝑐𝑚2

1 𝑐𝑚2 = ……… 𝑚2 10 𝑐𝑚2 = ……… 𝑚2

Hướng dẫn :

1 𝑚2 = 1002 =10000 𝑐𝑚2 = 104𝑐𝑚2 5𝑚2 = 50000 𝑐𝑚2 = 5 104 𝑐𝑚2

1 𝑐𝑚2 = 1/10000 = 10−4 𝑚2 10 𝑐𝑚2 = 10/10000 𝑚2 = 10.10−4 𝑚2

Thể tích : Các đơn vị trước gấp sau liền kề 1000 lần

Theo thứ tự: 𝑚3 → 𝑑𝑚3 → 𝑐𝑚3 → 𝑚𝑚3 Ngoài thể tích còn có đơn vị lít(l) đối với chất lỏng hay chất khí Giáo viên hướng dẫn học sinh cách đổi từ lít ra 𝑚3 1lít = 1𝑑𝑚3 → 1 lít= 1/1000 𝑚3= 10−3 𝑚3

+ Vận tốc (v) hay tốc độ có đơn vị thường gặp là km/h hoặc m/s

Chú ý : v = s/t nên đơn vị của vận tốc hay tốc độ xác định bằng đơn vị của quãng đường/đơn vị của thời gian

Ví dụ 3 : Điền số thích hợp vào chỗ chấm

1 km/h = ………… m/s 54 km/h = ……… m/s

36 km/h = ………… m/s 72 km/h = ……… m/s

1 m/s = ……… km/h 5 m/s = ……… km/h

Hướng dẫn đổi :

1km/h=1×1000𝑚

1×3600𝑠 = 1

3,6m/s 54km/h=54×1000𝑚

1×3600𝑠 = 54

3,6= 15m/s 36km/h=36

3,6 = 10m/s 72km/h=72

3,6= 20m/s

1m/s=

1

1000

1

3600

= 3,6km/h 5m/s=

5 1000 1 3600

= 5 × 3,6 = 18km/h Chú ý: Phần đổi đơn vị vận tốc( tốc độ)này có thể dùng máy tính để đổi

Cụ thể nếu dùng máy tính casio Fx570Esplus để đổi đơn vị từ m/s sang km/h

Ví dụ :10 m/s=……… km/h

Thao tác bằng máy tính như sau : 10shift8 20 = cho ra kết quả 36 km/h

(Bấn số cần đổi shift 8 20 =)

Ngược lại đổi từ km/h sang m/s ví dụ 54 km/h = ……… m/s

Thao tác máy tính như sau : 54shift8 19 = kết quả 15m/s

(Bấn số cần đổi shift 8 19 =)

+ Khối lượng (m) có đơn vị : tấn, tạ ,yến, kg, hg, dag, g

Nhưng trong hệ SI đơn vị của khối lượng là kilogam(kg)

Trên thực tế khi đi chợ mua đồ các em còn hay nghe nói một đơn vị của khối lượng gọi là lạng 1 lạng = 100g 1kg = 10 lạng Ngoài ra còn có các đơn vị nhỏ hơn gam (g) như là miligam (mg) 1g = 1000 mg

Ví dụ 4 : Điền số thích hợp vào chỗ chấm

1 tấn = ……… kg 5 tấn = ……… kg

2 tạ = ……… kg 4 yến = ……… kg

1 kg =……… g 0,5 kg = ……… g

2 kg 40 g = ……… g 0,2 kg 30 g = ……… g

1 g = ……… kg 100 g = ……… kg

Hướng dẫn giải

1 tấn = 1000 kg = 103 kg 5 tấn = 5 x 1000 = 5000 kg = 5 103 kg

2 tạ = 2 x 100 = 200 kg 4 yến = 4 x 10 = 40 kg

1kg = 1 x 1000 = 1000 g = 103 g 0,5 kg = 0,5 x 1000 = 500 g

2kg40g = 2 x 1000 + 40 = 2040 g 0,2 kg 30 g = 0,2 x 1000 + 30 = 230 g

1 g = 1/1000 kg = 10−3 kg 100 g = 100/1000 = 1/10 kg

Bước 2 : Đưa ra một số đại lượng vật lý cơ bản có liên quan tới nhau Ví dụ :

+ Chương 1 : Quãng đường (s), vận tốc (v), thời gian (t) : s = v t hay v = s/t + Chương 2 : Đặc điểm véctơ lực : lực là đại lượng véctơ (điểm đặt, phương chiều, độ lớn) Khối lượng (m) Trọng lực (P) : P = m g

+ Chương 3 : 2 lực cân bằng

+ Chương 4 : Định luật bảo toàn chuyển hóa năng lượng

+ Chương 5 : Chương 6 : Cách tính thể tích một số hình

Chú ý : Với phần này giáo viên có thể nhắc lại cho học sinh vào các bài có nội

dung liên quan tới kiến thức cũ hoặc bắt đầu vào các chương giúp các em tự tin

hơn Nếu có tiết học tự chọn giáo viên có thể hướng dẫn học sinh tìm hiểu các kiến thức đó

2.3 Xây dựng tiết học dựa trên năng lực của người học

2.3.1 Nghiên cứu lí thuyết về các tiết học tích cực, hiệu quả

2.3.1.1 Phương pháp dạy học tích cực là gì ?

Nói đến phương pháp dạy học tích cực chính là nói đến cách dạy học mà

ở đó, giáo viên là người đưa ra những gợi mở cho một vấn đề và cùng học sinh bàn luận, tìm ra mấu chốt vấn đề cũng như những vấn đề liên quan Phương pháp này lấy sự chủ động tìm tòi, sáng tạo, tư duy của học sinh làm nền tảng, giáo viên chỉ là người dẫn dắt và gợi mở vấn đề

2.3.1.2 Cách tiến hành phương pháp dạy học tích cực

Những nguyên tắc, hay còn được gọi là đặc trưng cơ bản của phương pháp học tích cực chính là :

a Dạy học thông qua hoạt động của học sinh là chủ yếu

Tức là trong tiết học, học sinh chính là đối tượng chính để khai phá kiến thức Chính vì thế, giáo viên phải làm sao đó, với những cách thức gợi mở vấn

đề ở một mức độ nhất định sẽ tác động đến tư duy của học sinh, khuyến khích học sinh tìm tòi và cùng bàn luận về vấn đề đó

b Chú trọng đến phương pháp tự học

Với phương pháp dạy học tích cực, giáo viên sẽ chú trọng cho học sinh

cách thức rèn luyện và tự học, tự tìm ra phương pháp học tốt nhất để có thể tự nắm bắt kiến thức mới Tất nhiên, kiến thức mới sẽ được giáo viên kiểm định và đảm bảo chắc chắn đấy là kiến thức chuẩn

c Ưu tiên phương pháp học nhóm, học tập thể

Với phương pháp học tích cực, giáo viên phải biết cách chia đội, nhóm và giúp các học sinh phối hợp cùng với nhau để tìm ra phương pháp học tốt nhất

d Chốt lại kiến thức học

Cuối mỗi buổi học giáo viên sẽ cùng học sinh tổng hợp lại những kiến thức tìm hiểu được, đồng thời giải đáp những vấn đề học còn thắc mắc, cùng trao đổi

và chốt lại kiến thức cho cả buổi học

2.3.2 Vận dụng lý thuyết xây dựng tiết học vật lý hiệu quả và phù hợp theo năng lực học sinh trường THPT Lưu Hoàng

Là một giáo viên tôi luôn mong muốn học hỏi và đưa ra các tiết dạy sao cho phù hợp và hiệu quả với học sinh mặc dù học sinh trường tôi nhận thức còn hạn chế, tư duy chưa cao, khả năng tính toán còn chậm Nhưng tôi nghĩ các em vẫn cần có những kỹ năng và kiến thức để phục vụ trong đời sống mà môn vật lý

có thể đen lại cho các em Vì vậy dựa vào đổi mới đồng bộ phương pháp dạy