Ảnh hưởng của nhân chính ở một số nhà tư tưởng việt nam tiêu biểu

Phải thừa rằng, học thuyết chính trị - xã hội của Nho giáo, đặc biệt là học thuyết “nhân chính”, sự biểu hiện của tư tưởng “nhân nghĩa” trên lĩnh vực chính trị của Mạnh Tử, có một

VIỆN TRIẾT HỌC – INSTITUTE OF PHILOSOPHY HỘI THẢO KHOA HỌC “NHO GIÁO Ở VIỆT NAM,

TRUYỀN THỐNG VÀ ĐỔI MỚI”

ĐẠI HỌC HUẾ BỘ CÔNG THƯƠNG

TRƯỜNG ĐHKH HUẾ TRƯỜNG CĐCNTUY

HÒA KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

GVC ThS Hoàng Ngọc Vĩnh – ĐHKH Huế

ThS Trần Viên - CĐCN Tuy Hòa

Địa chỉ liên hệ: hngocvinh@gmail.com

ẢNH HƯỞNG CỦA “NHÂN CHÍNH”

ĐỐI VỚI MỘT SỐ

NHÀ TƯ TƯỞNG VIỆT NAM TIÊU BIỂU

Nho giáo ra đời ở Trung Quốc từ thế kỷ VI trước công nguyên và từ lâu đã ảnh hưởng rất mạnh ở Châu Á, nhất là Đông Nam Á Phải thừa rằng, học thuyết chính trị - xã hội của Nho giáo, đặc biệt là học thuyết “nhân chính”, sự biểu hiện của tư tưởng

“nhân nghĩa” trên lĩnh vực chính trị của Mạnh Tử,

có một vị trí rất quan trọng trong xã hội Trung Quốc nói riêng, một số nước châu Á nói chung và ngày nay đang rất được nhiều nước phương Tây quan tâm

Hiện nay, khi mà Chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và Đông Âu đã tan rã, các học giả triết học phương Tây cho rằng chủ nghĩa xã hội sẽ mất hẳn một khi chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam sụp đổ, thì vẫn có nhiều học giả triết học phương Tây tìm đến với phương Đông, muốn tiếp cận với triết học Phật giáo và Nho giáo như một sự tìm lại bản chất của con người - để tìm ra lối thoát cho sự hòa nhập Đông-Tây.

Nho giáo du nhập vào Việt Nam thời kỳ Bắc thuộc, là Hán nho, Tống nho, Minh nho, đã biến tướng tư tưởng của Khổng Tử - Mạnh Tử cho thích hợp với chế độ phong kiến Trung ương tập quyền Nho giáo chỉ mới được coi trọng ở thời kỳ Lý - Trần và phát triển mạnh trở nên địa vị độc tôn thời Tiền Lê Ở thế kỷ XVI, XVII đặc biệt là thế kỷ XVIII Nho giáo bị suy yếu hẳn Dưới triều đại phong kiến nhà Nguyễn ở thế XIX, Nho giáo mới trở lại chiếm địa vị độc tôn Cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, Nho giáo đã bị thực dân Pháp lợi dụng qua phong kiến để nô dịch dân tộc Việt Nam

Thời kỳ nào nhân dân Việt Nam, dân tộc Việt Nam cũng đã tiếp thu Nho giáo một cách có chọn lọc Bên cạnh những ảnh hưởng tiêu cực của Nho giáo nói chung, của tư tưởng Khổng - Mạnh nói riêng trong đời sống xã hội Việt Nam - trọng nam khinh nữ, bè phái, lộng quyền, hách dịch, tham ô, v.v - thì phải thấy rằng không thời nào không có những nho sỹ Việt Nam chỉ chịu những ảnh hưởng tích cực của Nho giáo mà tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ.

Học thuyết chính trị xã hội của Mạnh Tử trước hết là sự phát triển phạm trù “nhân” của Khổng Tử thành học thuyết “nhân chính”, một đường lối chính

đối với hiện tại.

Giới hạn của bài viết này chỉ là ảnh hưởng của

“Nhân chính” đối với một số nhà tư tưởng Việt Nam tiêu biểu.

1 Những nội dung cơ bản trong đường lối “Nhân chính” của

b “Nhân chính” là vương đạo phải bảo vệ dân Trong bảo dân cần phải dạy dân làm ăn, dạy dân lập nghiệp, phải cho nhân dân có tài sản Thực hiện điều “nhân chính” trước hết, phải sửa sang chia lại các giới hạn đất đai chỉnh đốn lại giới hạn ruộng đất theo phép tỉnh điền Đề cao kinh tế của dân đồng thời kịch liệt phản đối chủ nghĩa công lợi cá nhân.

c “Nhân chính” là không dùng sức mạnh mượn tiếng

“nhân nghĩa” để xưng bá, mà phải lấy đức để thực hành

“nhân nghĩa” Người làm vương không cần sức mạnh, không ỷ sức mạnh mà chỉ cần thu phục nhân tâm Vua phải biết trọng hiền tài và sử dụng hiền tài giúp nước Công kích chiến tranh và công kích những ai vì danh vị vì lợi lộc làm hại dân

d “Nhân chính” còn là giáo dân, phải dạy dỗ cho dân, để dân khỏi làm những điều bậy bạ Chỉ trung với vua hiền có

“nhân nghĩa”, chứ không phải gặp vua nào cũng trung Dân

có quyền cách mạng, nổi lên truất phế vua bất nhân

Loại trừ các yếu tố duy tâm, thần bí xuyên tạc tính duy vật thô sơ, chất phác của học thuyết ngũ hành vào đồ thuyết đạo đức; nhận thức luận là duy tâm, tiên nghiệm; tách rời nhận thức cảm tính với nhận thức lý tính; Thì đường lối “nhân chính” của Mạnh Tử có cơ sở là:

- Coi bản chất con người là thiện, bản chất con người được toát ra từ hành vi xử sự lấy nhân, nghĩa,

lễ, trí làm gốc

- Dùng bạo lực thì mau thắng nhưng không bền, muốn trị quốc lâu dài phải dùng đức.

- Khi thực hiện “nhân chính” thì chính là thực hành điều nhân: bảo vệ dân, giáo dân, dưỡng dân, coi dân là gốc nước; chú trọng lợi ích chung; kêu gọi mọi người trở về với bản tính thiện, quan tâm giúp đỡ lẫn nhau và trọng người hiền tài

Tóm lại, tuy trong nội dung “nhân chính” có những hạn chế như duy tâm, siêu hình, hạ thấp vai trò của dân, về cơ bản vẫn là đường lối chính trị phục vụ giai

chính các yếu tố nói trên đã chứa đựng nhiều cái mới, tích cực, cách mạng: bảo dân, dưỡng dân, giáo dân dựa trên nền tảng của sự thực hành “nhân nghĩa”, lấy dân làm gốc; là sự mong muốn, hướng dẫn, khuyên răn con người, phải ăn ở, phải cư xử có nghĩa có tình tuân thủ những luân thường đạo lý làm người, có phân biệt thân sơ, căn cứ vào một điểm khi nhìn người “bất nhẫn nhân chi tâm”.

Những nội dung tích cực của “nhân chính” đã nêu trên luôn có những ý nghĩa nhất định cho ta suy nghĩ và hành động trong giai đoạn xây dựng đất nước ngày nay: thực hiện một nền kinh tế thị trường định hướng lên Chủ nghĩa xã hội với bài học kinh nghiệm quan trọng bậc nhất “lấy dân làm gốc”.

2 Ảnh hưởng của “Nhân chính” ở một số nhà tư tưởng tiêu

biểu của Việt Nam

a Ảnh hưởng của “Nhân chính” ở Trần Quốc Tuấn

Hưng ĐạoVương Trần Quốc Tuấn là nhà tư tưởng nhà chính trị xuất sắc, là tướng giỏi trong cuộc đấu tranh chống Nguyên-Mông giành độc lập cho dân tộc Việt Nam Ông đã được nhân loại bầu chọn là một trong mười vị tướng tài của thế giới cho đến thế kỷ XX Trưởng thành trong một gia đình nhà Nho, tư tưởng của Trần Quốc Tuấn nhất định có sự ảnh hưởng tư tưởng “Nhân chính” của Mạnh Tử

Điểm nổi bật trong tư tưởng của Trần Quốc Tuấn là tư tưởng “khoan thư sức dân làm kế sâu gốc bền rễ” “Khoan thư sức dân” là đoàn kết với dân, tổ chức dân, dưỡng dân Trong tất cả các tư tưởng của ông thì được lòng dân mới là tất cả, dân là gốc nước.

Ở Trần Quốc Tuấn, dân là chính trị, đường lối chính trị phải lấy giữ nước làm gốc Mọi chiến lược của chiến thuật phải căn cứ ở lợi ích của dân, thắng hay thua, tiến lên hay lùi bước đều phải căn cứ vào lợi ích của dân Quần chúng nhân dân quyết định đối với sự phát triển tài năng của những vị anh hùng xuất chúng Thiếu sự giúp đỡ và ủng hộ của quần chúng nhân dân thì không có được những anh hùng xuất chúng.

Trần Quốc Tuấn rất tinh tế trong sự quý trọng người tài Trần Quốc Tuấn cũng là người rất chăm

lo cho các tướng sĩ, cùng các tướng sĩ vượt qua mọi khó khăn Chủ trương đoàn kết nhân dân trước hết triều đình phải đoàn kết

Ông nêu ra một loạt các khái niệm đạo đức như anh hùng, vinh dự, sĩ nhục, gắn liền với nền độc lập của dân tộc, đó là sự cải biến các phạm trù

“Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí” của Mạnh Tử cho phù hợp với hoàn cảnh đất nước và con người Việt Nam

Tư tưởng, đường lối chính trị mang đậm chất nhân văn của Trần Quốc Tuấn là sự kết hợp tài tình của tài năng của bản thân, thực tiễn của đất nước và của các trào lưu tư tưởng khác trong đó có tư tưởng “Nhân chính” của Mạnh Tử Đường lối chiến lược của Trần Quốc Tuấn đã được cuộc kháng chiến chống ngoại xâm của dân tộc ta trong hàng chục thế kỷ vừa qua xác nhận là hoàn toàn đúng đắn

b Ảnh hưởng của “Nhân chính” ở Nguyễn Trãi

Nguyễn Trãi (1380–1442) là nhà yêu nước vĩ đại, nhà quân sự và chính trị kiệt xuất, nhà ngoại giao lỗi lạc, nhà văn hóa lớn, và là anh hùng dân tộc Việt Nam trong lịch sử nước ta đầu thế kỷ XV Là người văn võ song toàn, tài năng của ông bộc lộ rất sớm Nhân kỷ niệm 600 năm sinh của ông, nhân loại đã bình chọn Nguyễn Trãi là danh nhân văn hóa thế giới

Tư tưởng Nguyễn Trãi qua những tác phẩm bất hủ ông để lại cho đời như “Bình Ngô Đại Cáo”, “Quân trung từ mệnh tập”, “Ức trai thi tập”, “Quốc âm thi tập”, “Dư địa chí”, là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa các trào lưu tư tưởng khác, với thực tế đất nước, truyền thống, bản sắc của con người Việt Nam Trong các trào lưu tư tưởng đó nổi bật lên là

tư tưởng Nho giáo mà cụ thể là ảnh hưởng của phạm trù “Nhân chính”

Nguyễn Trãi đã là sự tiếp thu tư tưởng

“Nhân nghĩa” của Mạnh Tử một cách không máy móc, giáo điều, mà có sự sáng tạo và phát triển, thể hiện lòng yêu nước thiết tha, thương dân sâu sắc của một anh hùng dân tộc Ông đã tạo ra một sức mạnh khá đặc biệt trong lịch sử của các cuộc chiến tranh, sử dụng “Nhân nghĩa” để đánh địch

Tư tưởng “Dân vi quý” của Mạnh Tử ở Nguyễn Trãi là nỗi lòng thương xót nhân dân, là niềm tin yêu nhân dân, nhân dân là sức mạnh cuồn cuộn như nước triều dâng Nhân dân là định hướng cho toàn bộ tư tưởng của Nguyễn Trãi Hết lòng thương dân, Nguyễn Trãi thực sự “Dân vi bản” Dân của Nguyễn Trãi là toàn thể nhân dân lao động, bao gồm cả “Con đen”, “Con đỏ”,

“Manh lệ tứ phương”.

Nguyễn Trãi thấy được sức mạnh to lớn của dân “Dân như nước” Vì thế, ông luôn thấy mình phải có trách nhiệm “Nuôi dân”,

“Chăm dân”, “Huệ dân” Do vậy, mọi chủ trương, mọi đường lối của triều đình đều phải căn cứ vào lòng thương dân, đều phải căn cứ vào lòng người mà hoạch định.

Nếu như ở Mạnh Tử “Lòng trắc ẩn là đầu mối của nhân”, thì ở Nguyễn Trãi “Nhân” không chỉ là lòng trắc ẩn mà còn

vì độc lập của dân tộc, vì hạnh phúc của nhân dân, vì hòa bình của đất nước Với Nguyễn Trãi, nhân nghĩa vừa là đường lối đánh giặc giữ nước, vừa là phần thưởng để tuyên dương công trạng, vừa là luật pháp nghiêm trị kẻ phạm tội, vừa là tài sản quý giá để chăm sóc cho hạnh phúc của muôn dân.

Yêu hòa bình là nét tiêu biểu thể hiện trong nhiều chiến lược, sách lược đánh giặc giữ nước của Nguyễn Trãi Trong đường lối chính trị ấy của Nguyễn Trãi mang đậm chủ nghĩa nhân đạo

Với ông, trung với vua là phải khuyên vua thực hành nhân nghĩa cùng vua cứu dân giúp nước, thực hành lý tưởng “Lo trước, vui sau”, để dân giàu nước mạnh Nhân cách này còn thể hiện việc trọng dụng người tài của Nguyễn Trãi Trong đối nhân xử thế với tất cả các mối quan hệ trong xã hội, Nguyễn Trãi luôn là người “Có nhân, có trí, có anh hùng” Trong gia đình ông là người con có hiếu Với bạn

bè, Nguyễn Trãi luôn quan tâm, giúp đỡ với mọi người, đồng cam cộng khổ với họ

Nói tóm lại, Nguyễn Trãi người anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa của thế giới đã kế thừa được nhiều truyền thống quý báu của dân tộc, tình nghĩa, tương thân tương ái, yêu nước thương dân, bất khuất chống giặc ngoại xâm, trên tinh thần của bậc đại nho Sự tiếp thu có chọn lọc một cách tài tình phạm trù “Nhân chính” của Mạnh Tử ở anh hùng Nguyễn Trãi đã góp phần làm nên chiến thắng lẫy lừng của dân tộc chống giặc Minh, góp phần to lớn cho sự ổn định và phát triển hưng thịnh triều Lê Sơ Những tư tưởng tiến bộ của ông mãi mãi còn được các thế hệ sau của Việt Nam và nhân loại lưu truyền.

c Ảnh hưởng của “Nhân chính” ở Hồ Chí Minh

Chủ tịch Hồ Chí Minh sinh ra trong một gia đình có truyền thống Nho giáo, lớn lên trên 2 quê hương cách mạng Nam Đàn của Nghệ An và Huế của Thừa Thiên Huế Từ truyền thống văn hóa dân tộc Việt Nam, bằng những phẩm chất cách mạng đặc biệt của bản thân, Hồ Chí Minh đã tiếp thu có chọn lọc những tinh hoa văn hóa thế giới, kế thừa, phát triển thành tư tưởng Hồ Chí Minh Người đã được tổ chức văn hóa thế giới UNESCO phong tặng cùng lúc hai danh hiệu “Anh hùng giải phóng của dân tộc Việt Nam”,

“Danh nhân văn hóa kiệt xuất của dân tộc Việt Nam” nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Người.

Cái vĩ đại của Hồ Chí Minh là ở chỗ Người đã khéo gạn lọc được trong đó những yếu tố tích cực, những điều có ích để vận dụng cho mục đích cách mạng Vị lãnh tụ, người cha già của dân tộc Việt Nam đã tìm đến được với chủ nghĩa Mác-Lênin Kể từ đó, chủ nghĩa Mác-Lênin là ánh sáng soi đường cho mọi hoạt động của Người Hồ Chí Minh đã kế thừa tư tưởng “Nhân chính” dưới sự chỉ dẫn của ánh sáng đó.

Suốt cả cuộc đời Người là vì “Độc lập dân tộc”, vì “Tự do, hạnh phúc” của nhân dân Tiếp thu “Dân vi quý” của Mạnh Tử nhưng phạm trù “Dân” của Hồ Chí Minh rộng hơn của Mạnh Tử “Dân” ở đây được gọi hết sức

kịch “Rồng tre”, Bác đã mượn quan niệm

“Mệnh trời tức lòng dân” để cảnh cáo Khải Định “Dân có quyền truất phế vua bất minh”

Nếu Mạnh Tử đã nói về phẩm cách của đại trượng phu, đại nhân, quân tử là “Phú quý bất năng dâm, bần tiện bất năng di, uy vũ bất năng khuất” thì Bác Hồ đã khái quát phẩm chất của người cộng sản Việt Nam phải là “Giàu sang không thể quyến rũ, nghèo khó không thể chuyển lay, uy lực không thể khuất phục” Nếu như Mạnh Tử chủ trương “Hằng sản hằng tâm” thì Bác Hồ luôn nhấn mạnh đến vấn

đề tầm quan trọng của lao động sản xuất và rèn luyện phẩm chất đạo đức cá nhân Bác thường dạy chúng ta “Không sợ thiếu, chỉ sợ không đều”, đây chính là cách diễn đạt về tư tưởng “Bần bất hoặc nhi hoặc bất quân” của Khổng – Mạnh

Nếu Nho giáo nói chung, Mạnh Tử nói riêng rất nhấn mạnh mối quan hệ biện chứng giữa các khâu cách vật, tri trí, thành ý, chính tâm, tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ Thì Bác Hồ thường dạy chúng ta “Muốn cải tạo thế giới trước hết phải cải tạo bản thân chúng ta”, phải “Cần, Kiệm, Liêm, Chính, Chí công, Vô tư” phải trung với nước hiếu với dân

Phát huy truyền thống dân tộc với việc sử dụng những yếu tố hợp lý trong đường lối

“Nhân chính” của Mạnh Tử dưới ánh sáng soi đường của chủ nghĩa Mác-Lênin, đã tạo nên một nét đặc sắc nhất trên diện mạo văn hóa của bậc danh nhân văn hóa Hồ Chí Minh Trong lịch sử đã có rất nhiều nhà tư tưởng chịu ảnh hưởng bởi phạm trù “Nhân chính” của Mạnh Tử, nhưng đến Hồ Chí Minh mới là người chịu ảnh hưởng tích cực, khoa học, đúng đắn và cách mạng nhất.