PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ TRONG QUÁ TRÌNH TÁI CƠ CẤU NGÀNH CÔNG NGHIỆP TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH.

PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ TRONG QUÁ TRÌNH TÁI CƠ CẤU NGÀNH CÔNG NGHIỆP TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH.PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ TRONG QUÁ TRÌNH TÁI CƠ CẤU NGÀNH CÔNG NGHIỆP TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH.PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ TRONG QUÁ TRÌNH TÁI CƠ CẤU NGÀNH CÔNG NGHIỆP TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH.PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ TRONG QUÁ TRÌNH TÁI CƠ CẤU NGÀNH CÔNG NGHIỆP TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH.PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ TRONG QUÁ TRÌNH TÁI CƠ CẤU NGÀNH CÔNG NGHIỆP TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH.

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ THỊ MINH THY

PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ TRONG QUÁ TRÌNH TÁI CƠ CẤU NGÀNH CÔNG NGHIỆP

TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

Hà Nội - năm 2021

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÊ THỊ MINH THY

PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ TRONG QUÁ TRÌNH TÁI CƠ CẤU NGÀNH CÔNG NGHIỆP

TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Ngành: Kinh tế chính trị

Mã số: 9.31.01.02

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

Người hướng dẫn khoa học: 1 TS Dương Đình Giám

2 PGS.TS Nguyễn Tấn Phát

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả trình bày trong Luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tôi cam đoan Luận án được tiến hành nghiên cứu một cách nghiêm túc và kết quả nghiên cứu của các nhà nghiên cứu đi trước đã được tiếp thu một cách chân thực, cẩn trọng, có trích dẫn nguồn cụ thể trong luận án

TP Hồ Chí Minh, ngày 02 tháng 3 năm 2021

TÁC GIẢ LUẬN ÁN

Lê Thị Minh Thy

LỜI CẢM ƠN

Với tấm lòng chân thành và biết ơn sâu sắc, Em xin được cảm ơn TS Dương Đình Giám, PGS.TS Nguyễn Tấn Phát là những người Thầy vô cùng tận tâm và nhiệt huyết đã định hướng, giúp đỡ Em trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu để hoàn thành Luận án Tiến sĩ này

Em xin chân thành cảm ơn quý Thầy, Cô tại Khoa Kinh tế - Học viện Khoa học xã hội đã truyền đạt cho Em kiến thức nền tảng trong suốt thời gian học tập Tôi xin được cảm ơn Ban giám hiệu Trường Cao đẳng Kinh tế đối ngoại đã tạo điều kiện tốt nhất để tôi được học tập và hoàn thành Luận án của mình

Tôi xin cảm ơn các Anh Chị Em đồng nghiệp trong Bộ môn chung - Trường Cao đẳng Kinh tế đối ngoại, những người đã cùng Tôi chia sẻ công việc cũng như động viên Tôi về tinh thần để Tôi vượt qua những khó khăn vất vả trong suốt thời gian nghiên cứu và học tập

Đặc biệt, Tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất tới toàn thể những người thân trong gia đình và bạn bè Mọi người không chỉ là nguồn động lực mà còn là chỗ dựa vật chất và tinh thần, là nguồn tiếp sức mạnh lớn nhất giúp Tôi vượt qua mọi khó khăn để hoàn thành Luận án này

Luận án không tránh khỏi những thiếu sót Kính mong nhận được những ý kiến đóng góp quý báu từ phía hội đồng và quý Thầy, Cô để Luận án của NCS được hoàn thiện hơn

Tôi xin trân trọng cảm ơn!

TP Hồ Chí Minh, ngày 02 tháng 03 năm 2021

TÁC GIẢ LUẬN ÁN

Lê Thị Minh Thy

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN ii

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT viii

DANH MỤC BẢNG x

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ xi

DANH MỤC CÁC HÌNH xi

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN NỘI DUNG LUẬN ÁN 9

1.1 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU NGOÀI NƯỚC 9

1.1.1 Các nghiên cứu mang tính lý luận chung về phát triển Công nghiệp hỗ trợ 9

1.1.2 Các nghiên cứu liên quan đến giải pháp và chính sách cho phát triển công nghiệp hỗ trợ trong các giai đoạn phát triển 11

1.1.3 Các nghiên cứu liên quan đến kinh nghiệm của các nước về phát triển công nghiệp hỗ trợ gắn với quá trình tái cơ cấu kinh tế, tái cơ cấu công nghiệp 12

1.2 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC 13

1.2.1 Các nghiên cứu mang tính lý luận chung về phát triển công nghiệp hỗ trợ 13

1.2.2 Các nghiên cứu về giải pháp và chính sách cho phát triển công nghiệp hỗ trợ 14

1.2.3 Các nghiên cứu về kinh nghiệm của các quốc gia, địa phương trong phát triển công nghiệp hỗ trợ gắn với quá trình tái cơ cấu kinh tế, tái cơ cấu công nghiệp 15

1.2.4 Các nghiên cứu về phát triển công nghiệp hỗ trợ cho Thành phố Hồ Chí Minh 18

1.3 CÁC LÝ THUYẾT NỀN TẢNG LÀM CƠ SỞ CHO NGHIÊN CỨU

1.4 KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ ĐẶT RA

CHO LUẬN ÁN 20

1.5 CÂU HỎI VÀ GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU 21

1.5.1 Câu hỏi nghiên cứu 21

1.5.2 Giả thuyết nghiên cứu 22

1.6 KHUNG PHÂN TÍCH CỦA LUẬN ÁN 22

Tiểu kết chương 1 23

Chương 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ TRONG QUÁ TRÌNH TÁI CƠ CẤU NGÀNH CÔNG NGHIỆP CỦA MỘT QUỐC GIA, VÙNG LÃNH THỔ 24

2.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ VÀ TÁI CƠ CẤU NGÀNH CÔNG NGHIỆP 24

2.1.1 Các khái niệm cơ bản 24

2.1.2 Các giai đoạn phát triển công nghiệp hỗ trợ 32

2.1.3 Vai trò của công nghiệp hỗ trợ trong phát triển kinh tế xã hội 33

2.1.4 Nội dung phát triển công nghiệp hỗ trợ 35

2.1.5 Các nội dung cơ bản của tái cơ cấu kinh tế và tái cơ cấu ngành công nghiệp 38

2.2 PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ TRONG QUÁ TRÌNH TÁI CƠ CẤU NGÀNH CÔNG NGHIỆP 40

2.2.1 Mối quan hệ giữa tái cơ cấu ngành công nghiệp và phát triển công nghiệp hỗ trợ 41

2.2.3 Các tiêu chí đánh giá phát triển công nghiệp hỗ trợ trong quá trình tái cơ cấu ngành công nghiệp 45

2.2.4 Các điều kiện phát triển công nghiệp hỗ trợ trong quá trình tái cơ cấu ngành công nghiệp 49

2.3 KINH NGHIỆM PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ TRONG QUÁ TRÌNH TÁI CƠ CẤU NGÀNH CÔNG NGHIỆP VÀ BÀI HỌC CHO THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 55

2.3.1 Kinh nghiệm của một số quốc gia 55

2.3.3 Bài học cho Thành phố Hồ Chí Minh 62

Tiểu kết chương 2 64

Chương 3 PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ TRONG QUÁ TRÌNH TÁI CƠ CẤU NGÀNH CÔNG NGHIỆP TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH GIAI ĐOẠN 2012 – 2019 65

3.1 KHÁI QUÁT TÌNH HÌNH TÁI CƠ CẤU KINH TẾ VÀ TÁI CƠ CẤU NGÀNH CÔNG NGHIỆP TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH GIAI ĐOẠN 2012 – 2019 65

3.1.1 Các kết quả về tái cơ cấu kinh tế 65

3.1.2 Các kết quả về tái cơ cấu ngành công nghiệp 72

3.2 THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ TRONG QUÁ TRÌNH TÁI CƠ CẤU NGÀNH CÔNG NGHIỆP TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH GIAI ĐOẠN 2012 - 2019 76

3.2.1 Thực trạng phát triển về số lượng 76

3.2.2 Thực trạng phát triển về chất lượng 82

3.2.3 Thực trạng thay đổi về cơ cấu 86

3.3 ĐÁNH GIÁ CÁC ĐIỀU KIỆN PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ TRONG QUÁ TRÌNH TÁI CƠ CẤU NGÀNH CÔNG NGHIỆP TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH GIAI ĐOẠN 2012 – 2019 90

3.3.1 Vai trò của Nhà nước 90

3.3.2 Các điều kiện thuộc về nền kinh tế 99

3.3.3 Các điều kiện thuộc về hội nhập 101

3.3.4 Năng lực của doanh nghiệp 103

3.4 ĐÁNH GIÁ KHÁI QUÁT PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ TRONG QUÁ TRÌNH TÁI CƠ CẤU NGÀNH CÔNG NGHIỆP TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 106

3.4.1 Các thành công chính 106

3.4.2 Các hạn chế 107

3.4.3 Nguyên nhân của các hạn chế 111

Tiểu kết chương 3 115

Chương 4 ĐỊNH HƯỚNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ TRONG QUÁ TRÌNH TÁI CƠ CẤU

NGÀNH CÔNG NGHIỆP TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 117

4.1 BỐI CẢNH QUỐC TẾ VÀ TRONG NƯỚC ẢNH HƯỞNG ĐẾN PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ TRONG QUÁ TRÌNH TÁI CƠ CẤU NGÀNH CÔNG NGHIỆP TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ĐẾN NĂM 2025, TẦM NHÌN ĐẾN NĂM 2030 117

4.1.1 Bối cảnh quốc tế 117

4.1.2 Bối cảnh trong nước 122

4.1.3 Phân tích SWOT phát triển công nghiệp hỗ trợ trong quá trình tái cơ cấu ngành công nghiệp tại Thành phố Hồ Chí Minh 125

4.2 QUAN ĐIỂM VÀ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ TRONG QUÁ TRÌNH TÁI CƠ CẤU NGÀNH CÔNG NGHIỆP TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ĐẾN NĂM 2025, TẦM NHÌN ĐẾN NĂM 2030 128

4.2.1 Quan điểm về phát triển công nghiệp hỗ trợ 128

4.2.2 Định hướng phát triển công nghiệp hỗ trợ phù hợp với tái cơ cấu ngành công nghiệp tại Thành phố Hồ Chí Minh đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030 130

4.3 MỘT SỐ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ TRONG QUÁ TRÌNH TÁI CƠ CẤU NGÀNH CÔNG NGHIỆP TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ĐẾN NĂM 2025, TẦM NHÌN ĐẾN NĂM 2030 131

4.3.1 Nâng cao vai trò quản lý nhà nước trong phát triển công nghiệp 131

4.3.2 Phát triển cơ sở hạ tầng 137

4.3.3 Đào tạo nhân lực cho phát triển công nghiệp hỗ trợ 139

4.3.4 Phát triển các quan hệ liên kết 141

4.3.5 Giải pháp đối với cộng đồng doanh nghiệp 143

4.4 MỘT SỐ KIẾN NGHỊ 145

4.4.1 Về thuế nhập khẩu linh kiện, phụ tùng 146

4.4.2 Điều hành tỷ giá linh hoạt 147

4.4.3 Khuyến khích phát triển khu vực kinh tế tư nhân 147

Tiểu kết chương 4 150

KẾT LUẬN 151

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ 153

PHỤ LỤC 169

Công nghệ cao Công nghiệp hóa, hiện đại hóa Công nghiệp hỗ trợ

Công nghệ thông tin Chế tạo, chế biến Doanh nghiệp nhà nước Doanh nghiệp nhỏ và vừa Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài

Hồ Chí Minh Khoa học công nghệ Kinh tế - xã hội Liên kết ngành Năng suất lao động Sản xuất công nghiệp

Ủy ban nhân dân

Association of South East Nations

European-Vietnam Free Trade Agreement

Free Trade Agreement Comprehensive and Progressive Agreement for Trans-Pacific Partnership

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á

Hiệp định thương mại tự do Liên minh Châu Âu- Việt Nam

Hiệp định thương mại tự do Hiệp định hợp tác toàn diện

và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương

Giá trị sản xuất Ban Quản lý các khu Chế xuất

và Công nghiệp Thành phố

Hồ Chí Minh Công ty đa quốc gia Nghiên cứu và phát triển Công ty xuyên quốc gia Giá trị gia tăng

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1: Cơ cấu GDP trên địa bàn Tp Hồ Chí Minh giai đoạn 2012 – 2019 66

(Theo giá thực tế) 66

Bảng 3.2: Một số chỉ tiêu kinh tế 9 tháng đầu năm 2020 69

Bảng 3.3: Cơ cấu thu hút vốn FDI của Tp Hồ Chí Minh theo đối tác đầu tư giai đoạn 2011-2018 71

Bảng 3.4: Số lượng và cơ cấu DN của 4 ngành công nghiệp trọng yếu trong tổng số lượng DN CTCB của Thành phố giai đoạn 2012-2019 77

Bảng 3.5: Tổng hợp kết quả khảo sát về tiếp cận thị trường 101

Bảng 3.6: Tổng hợp các khó khăn trong SXKD của doanh nghiệp hiện nay 105

Bảng 3.7: Tổng hợp kết quả khảo sát về liên kết giữa DN nội địa và DN FDI 109

Bảng 3.8: Tổng hợp kết quả khảo sát về kênh tiếp cận thông tin chính sách 111

Bảng 3.9: Tổng hợp kết quả khảo sát về tác động của các cơ chế, chính sách 112

Bảng 4.1: Ma trận SWOT phát triển CNHT trong quá trình tái cơ cấu ngành Công nghiệp tại Tp Hồ Chí Minh 125

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 3.1: Số liệu cơ cấu vốn đầu tƣ theo quốc gia/vùng lãnh thổ tính đến

tháng 9/2019 tại các KCX, KCN Tp.HCM 72

Biểu đồ 3.2: Số liệu cơ cấu vốn đầu tƣ theo ngành nghề đầu tƣ tính từ đầu năm 2019 đến tháng 9/2019 tại các KCX, KCN Tp HCM 72

Biểu đồ 3.3: Xuất, nhập khẩu của Thành phố giai đoạn 2013 – 2019 (triệu USD) 75

Biểu đồ 3.4: Chỉ số sản xuất công nghiệp (IIP) - % 75

Biểu đồ 3.5: Chỉ số phát triển sản xuất của 4 ngành trọng yếu 76

Biểu đồ 3.6: Tỷ trọng của 4 ngành công nghiệp trọng yếu trong tổng giá trị SXCN của Thành phố giai đoạn 2000-2016 (giá hiện hành, %) 80

Biểu đồ 3.7: Cơ cấu giá trị SXCN phân theo thành phần kinh tế (%) 89

DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1.1: Khung phân tích của Luận án 22

Hình 2.1: Khái niệm công nghiệp hỗ trợ của Nhật Bản 25

Hình 2.2: Các lớp cung ứng trong công nghiệp hỗ trợ 26

Hình 2.3: Các phạm vi của Công nghiệp hỗ trợ 28

Hình 2.4: CNHT theo nghĩa rộng 29

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài luận án

Tái cơ cấu ngành công nghiệp chiếm vị trí quan trọng trong chiến lược tái cơ cấu kinh tế Tp Hồ Chí Minh Tái cơ cấu ngành công nghiệp, với việc thực hiện đồng bộ các chính sách, từ thu hút đầu tư, các chính sách tài chính tiền tệ, chính sách lao động tiền lương… sẽ khuyến khích phát triển các ngành công nghiệp có giá trị gia tăng cao, s dụng ít tài nguyên, năng lượng, giảm thiểu ô nhiễm, phát triển theo chiều sâu Với tư cách là đầu tàu của vùng Kinh tế trọng điểm phía Nam, việc tái cơ cấu kinh tế nói chung, tái cơ cấu ngành công nghiệp nói riêng của Tp Hồ Chí Minh có tác động to lớn đến quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng của cả vùng Nam bộ và cả nước

Công nghiệp hỗ trợ CNHT , ngành công nghiệp sản xuất các loại nguyên vật liệu, phụ tùng, linh kiện bán thành phẩm để cung cấp cho các ngành công nghiệp sản xuất, là nền tảng phát triển cho mọi ngành công nghiệp Thực tế cho thấy, phát triển CNHT đúng hướng có vai trò quan trọng, giúp cho nền kinh tế tham gia được vào chuỗi giá trị toàn cầu, là nhân tố quan trọng thu hút FDI, tác nhân khuyến khích thu hút công nghệ cao Phát triển CNHT còn tạo nền tảng để hình thành, phát triển các cụm liên kết ngành, tăng tính chủ động của nền kinh tế, giúp cho quá trình tái cơ cấu kinh tế, đặc biệt là tái cơ cấu ngành công nghiệp nhanh chóng đạt được các mục tiêu đề ra

Ngược lại, trong quá trình tái cơ cấu kinh tế và tái cơ cấu ngành công nghiệp, phát triển CNHT tuy chiếm vị trí quan trọng, song, chính mục tiêu và các bước đi của quá trình tái cơ cấu kinh tế và tái cơ cấu ngành công nghiệp lại quyết định sự phát triển của CNHT cả về chiều rộng và chiều sâu

Hiện tại, trong chiến lược tái cơ cấu ngành công nghiệp của mình, Tp Hồ Chí Minh tập trung vào 4 ngành công nghiệp trọng yếu, bao gồm các ngành: điện t

- công nghệ thông tin, cơ khí, hóa chất – nhựa, cao su và chế biến tinh lương thực, thực phẩm Đây là các ngành được xác định là mũi nhọn phát triển, nh m tăng cường lợi thế so sánh của Thành phố trong chuỗi liên kết vùng

Trong những năm vừa qua, phát triển CNHT ở Tp Hồ Chí Minh đã đạt được

một số kết quả tích cực, góp phần nâng cao giá trị xuất khẩu, thay đổi cơ cấu công nghiệp theo hướng công nghệ cao, giá trị kinh tế cao thức được vai trò của CNHT trong chiến lược phát triển và tái cơ cấu kinh tế của Thành phố, bên cạnh các DNNVV sản xuất CNHT, đã hình thành các KCN, KCX chuyên về lĩnh vực này, thu hút được nhiều nhà đầu tư nước ngoài có tầm cỡ về nguồn lực tài chính và công nghệ

Tuy nhiên, x t về tổng thể, CNHT của Thành phố cũng như cả nước v n đang ở giai đoạn đầu của sự phát triển và hiệu quả chưa cao, thể hiện ở cả các khía cạnh số lượng, chất lượng và cơ cấu Tỷ trọng nội địa hóa sản phẩm ở hầu hết các ngành còn thấp, d n tới sản xuất nhiều ngành công nghiệp của Thành phố chủ yếu

là gia công; CNHT chưa thực sự “hỗ trợ” được các ngành công nghiệp hạ nguồn lắp ráp

Ngoài những nguyên nhân bất cập về cơ chế, chính sách trong thu hút vốn và chuyển giao công nghệ phát triển CNHT; những yếu k m trong hệ thống quản lý, đào tạo nguồn nhân lực… chưa được khắc phục một cách đồng bộ và hiệu quả, thì quá trình tái cơ cấu kinh tế nói chung và tái cơ cấu ngành công nghiệp nói riêng của Thành phố cũng đặt ra những vấn đề cần được điều chỉnh trong phát triển CNHT cho giai đoạn tới

Đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về phát triển CNHT của quốc gia nói chung và Tp Hồ Chí Minh nói riêng Tuy nhiên, các nghiên cứu trước đó được đặt trong bối cảnh cũ, chưa có sự xuất hiện của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới CP-TPP và EVFTA được ký kết giữa Việt Nam với các quốc gia và vùng lãnh thổ và xu hướng bảo hộ thương mại của một số quốc gia gần đây Bối cảnh mới cũng khiến cho các nội dung của tái cơ cấu ngành công nghiệp và tư duy phát triển CNHT cần được điều chỉnh cho phù hợp, nh m tận dụng hiệu quả các cam kết quốc tế đã được ký kết

Hơn nữa, các nghiên cứu trước đó chủ yếu xem x t đối tượng nghiên cứu dưới góc độ quản lý kinh tế hoặc kinh tế phát triển Việc nghiên cứu sự phát triển của CNHT trong quá trình tái cơ cấu ngành công nghiệp của Thành phố với cách

tiếp cận kinh tế chính trị còn ít được tiến hành

Dưới góc độ lý thuyết, với cách tiếp cận nghiên cứu này, Luận án sẽ góp phần làm rõ vai trò của chủ thể quản lý Nhà nước , điều kiện quan trọng, quyết định sự phát triển của kinh tế - xã hội nói chung và công nghiệp, CNHT nói riêng, thông qua việc định hướng phát triển và có các cơ chế, chính sách hợp lý thúc đẩy phát triển Bên cạnh đó, vai trò của các chủ thể khác ngoài Nhà nước , cũng được xác định; từ đó khẳng định vai trò to lớn của khu vực kinh tế tư nhân trong mọi lĩnh vực phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia, địa phương

Với lý do đó, NCS chọn đề tài “Ph t tri n c n n hi p h tr tron qu

tr nh t i c c u n nh c n n hi p t i Tp Hồ Chí Minh làm đề tài luận án tiến

sĩ kinh tế chuyên ngành Kinh tế chính trị học tại Học viện Khoa học Xã hội

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục tiêu chun

Mục tiêu của Luận án là đề xuất giải pháp phát triển CNHT Tp Hồ Chí Minh trong quá trình tái cơ cấu ngành công nghiệp phù hợp với mô hình tăng trưởng mới

và bối cảnh hội nhập

2.2 Nhi m vụ n hiên cứu cụ th

Để đạt được mục tiêu trên, Luận án cần thực hiện các nhiệm vụ cơ bản sau:

Thứ nhất, hệ thống hóa và góp phần làm rõ những vấn đề lý luận và kinh

nghiệm thực tiễn về phát triển CNHT trong quá trình tái cơ cấu ngành công nghiệp;

Thứ hai, làm rõ thực trạng phát triển CNHT trong quá trình tái cơ cấu ngành

công nghiệp tại Tp Hồ Chí Minh trong giai đoạn 2012 – 2019 và những vấn đề đặt

ra cho những năm sắp tới;

Thứ ba, đề xuất quan điểm, phương hướng và các giải pháp phát triển CNHT

phù hợp với tái cơ cấu ngành công nghiệp đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030; góp phần vào quá trình phát triển kinh tế của Thành phố một cách có hiệu quả

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 i t n n hiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là phát triển CNHT trong quá trình tái cơ cấu ngành

công nghiệp của Tp Hồ Chí Minh

- Về thời gian: Luận án chủ yếu s dụng hệ thống số liệu giai đoạn 2012 –

2019 một số số liệu được s dụng cho năm 2020 , đồng thời đề xuất giải pháp phát triển cho giai đoạn đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030, gắn với quá trình thực hiện chiến lược tái cơ cấu, đổi mới mô hình tăng trưởng của cả nước nói chung và

Tp Hồ Chí Minh nói riêng

- Về không gian: Luận án nghiên cứu các kết quả phát triển CNHT trên địa bàn Tp Hồ Chí Minh không phân biệt các thành phần kinh tế, kể cả kết quả hoạt động của các doanh nghiệp trung ương đóng trên địa bàn Tp Hồ Chí Minh ; có so sánh, liên hệ với các tỉnh, thành thuộc vùng Kinh tế trọng điểm phía Nam và các địa phương khác có liên quan về mặt liên kết cụm ngành

4 Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

4.1 C ch tiếp cận n hiên cứu

Luận án s dụng cách tiếp cận kinh tế chính trị cho nghiên cứu của mình Điều đó được thể hiện qua những nội dung sau:

Thứ nhất, Luận án sẽ tiến hành nghiên cứu trên cơ sở làm rõ các chủ thể tác

động và đối tượng chịu tác động Trong đó, công cụ tác động chủ yếu của chủ thể là

hệ thống chính sách

Trong nghiên cứu của Luận án này, chủ thể chính tác động tới quá trình phát triển CNHT của một vùng lãnh thổ là chính quyền địa phương Chính quyền đề ra các mục tiêu cho quá trình tái cơ cấu kinh tế nói chung, trong đó có tái cơ cấu ngành công nghiệp; từ đó, có hệ thống chính sách phù hợp khuyến khích/hạn chế đi kèm

để quá trình phát triển CNHT đạt được các mục tiêu đã đề ra Do vậy, Luận án sẽ rà

soát và làm rõ tác động của hệ thống chính sách

Thứ hai, Luận án sẽ tiếp cận nghiên cứu b ng cách làm rõ lợi ích của các bên

tham gia, bao gồm cộng đồng doanh nghiệp bao gồm cả FDI và nhà nước Trong đó:

- Lợi ích của Nhà nước là phát triển của CNHT sẽ góp phần làm cho các mục tiêu phát triển KT - XH đạt được nhanh hơn và bền vững hơn, theo đúng các mục tiêu đề ra

Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, không tránh khỏi hiện tượng duy ý chí, thậm chí lợi ích nhóm lợi ích giữa các ngành, các địa phương, kể cả lợi ích cá nhân trong triển khai các chủ trương về phát triển công nghiệp nói chung và CNHT nói riêng, không phù hợp với bối cảnh mới; làm cho sự phát triển của CNHT bị m o

mó, lệch lạc

- Lợi ích của cộng đồng doanh nghiệp được xem x t ở hai góc độ: i Doanh nghiệp sản xuất CNHT và ii Doanh nghiệp nhận sản phẩm CNHT Hai nhóm doanh nghiệp này có mối quan hệ “cộng sinh” nhau Lợi ích của doanh nghiệp sản xuất CNHT thì đã rõ, khi đầu tư vào phát triển CNHT, thì giá trị gia tăng sẽ nhiều hơn, thị trường sẽ rộng mở hơn do tham gia được vào chuỗi giá trị toàn cầu … Trong khi đó, với doanh nghiệp nhận sản phẩm CNHT, với nguồn cung dồi dào hơn, thì quyền được lựa chọn cũng sẽ nhiều hơn; từ đó chi phí sản xuất có cơ hội giảm hơn… Tuy nhiên, cũng như nhiều lĩnh vực khác, phát triển CNHT có sự tham gia của nhiều thành phần kinh tế, trong đó có lực lượng FDI Sự phụ thuộc vào đầu

tư nước ngoài trong phát triển CNHT cũng cảnh báo những yếu tố bất lợi, lệ thuộc

về kinh tế

Thứ ba, Luận án sẽ tiếp cận theo hướng làm rõ vai trò của kinh tế tư nhân

trong nước trong phát triển KT - XH quốc gia nói chung và công nghiệp nói riêng, đặc biệt là trong phát triển CNHT

Không thể ngồi chờ các nhà đầu tư nước ngoài đến làm giàu cho mình Nhà nước cần chủ động và tạo cơ hội cho các lực lượng sản xuất trong nước thông qua

hệ thống các cơ chế, chính sách phù hợp Đó sẽ là một trong các cách tiếp cận để

giải quyết vấn đề của Luận án

4.2 Ph n ph p n hiên cứu

Luận án s dụng các phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau:

- Phương pháp nghiên cứu lý luận kết hợp với thực tiễn và phương pháp nghiên cứu logic và lịch sử: Đây được coi là những phương pháp nghiên cứu cơ bản

trong kinh tế chính trị học Các phương pháp này được s dụng chủ yếu trong

chương 2 và chương 3

- Phương pháp phân tích, t ng hợp: Các phương pháp này được s dụng chủ

yếu để phân tích, đánh giá, nhận x t thực trạng của đối tượng nghiên cứu trong quá trình phát triển Trong Luận án, chúng được s dụng nhiều nhất trong nghiên cứu các chương 1, 2 và 3

- Phương pháp chuyên gia: Được thực hiện b ng hình thức trao đổi trực tiếp

với một số nhà khoa học, nhà quản lý và đại diện các doanh nghiệp… về các nội dung liên quan đến đề tài Luận án, nh m tiếp nhận quan điểm và các ý kiến tuy có tính cá nhân, nhưng là những gợi mở quan trọng trong việc đánh giá, nhận định và

đề xuất giải pháp

Chuyên gia được lựa chọn là các cán bộ quản lý có kinh nghiệm đang làm việc tại các cơ quan quản lý nhà nước của trung ương và địa phương, như Bộ Công Thương; Sở Công Thương, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Ban Quản lý KCN, KCX…

Phương pháp này được s dụng nhiều cho nghiên cứu của chương 2, 3 và 4

- Phương pháp phân tích SWOT: Là một công cụ hữu dụng được s dụng

nh m làm rõ Điểm mạnh, Điểm yếu, Cơ hội và Thách thức của đối tượng nghiên cứu; qua đó giúp nhìn rõ các vấn đề trong việc đạt tới mục tiêu cả ở tầm nhìn ngắn, trung và dài hạn Phương pháp này được s dụng trong nghiên cứu nội dung của

chương 4

Ngoài ra, Luận án còn s dụng phương pháp phân tích thống kê thống

kê mô tả, thống kê suy luận trong thu thập, x lý số liệu thống kê kinh tế; phương pháp trừu tượng hóa để làm rõ bản chất của các quan hệ kinh tế trong phát triển CNHT và xây dựng những khái niệm, phạm trù cơ bản của luận án; và một số phương pháp khác

Để có thêm tư liệu xác thực cho việc đánh giá hiện trạng và cơ sở thực tiễn cho việc đề xuất các giải pháp, Luận án đã tiến hành một khảo sát nhỏ với 24 doanh nghiệp, được chia thành 4 nhóm; i Nhóm các doanh nghiệp Cơ khí; ii Nhóm các doanh nghiệp Điện t - Công nghệ thông tin; iii Nhóm các doanh nghiệp Cao su - Nhựa; iv Nhóm các doanh nghiệp Dệt may - Da giày

Nội dung khảo sát được xây dựng b ng Phiếu hỏi để đảm bảo sự thống nhất trong các nội dung được khảo sát Sau khi thông tin được thu thập sẽ được x lý

Phiếu hỏi và kết quả khảo sát này được tổng hợp tại phần Phụ lục của Luận án

6 Những đóng góp mới của Luận án

Dự kiến, Luận án sẽ có những đóng góp mới trên các phương diện sau:

6.1 ón óp mới về khoa học

Thứ nhất, Luận án luận giải được các điều kiện/nhân tố tác động tới sự phát

triển CNHT trong bối cảnh một vùng lãnh thổ quốc gia/địa phương tiến hành quá trình tái cơ cấu ngành công nghiệp Ngoài những tác động thông thường của môi trường phát triển đến sự phát triển CNHT, Luận án còn làm rõ được những tác động

từ quá trình tái cơ cấu ngành công nghiệp đến sự phát triển CNHT

Thứ hai, Luận án xây dựng được bộ tiêu chí đánh giá phát triển CNHT trong

quá trình tái cơ cấu ngành công nghiệp cho một vùng lãnh thổ quốc gia/địa phương , mà theo tác giả là phù hợp trên cơ sở kế thừa bộ tiêu chí đánh giá sự phát triển chung của CNHT và bổ sung những tiêu chí phản ánh tác động của phát triển

CNHT đến kết quả của quá trình tái cơ cấu ngành công nghiệp; thông qua các thay đổi về cơ cấu: sản phẩm, ngành, vùng, sở hữu…)

Thứ ba, Luận án đề xuất được các giải pháp phát triển CNHT trong quá trình

tái cơ cấu ngành công nghiệp cho đối tượng nghiên cứu cụ thể là Tp Hồ Chí Minh cho giai đoạn tiếp theo, đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030 với cách tiếp cận kinh tế chính trị

6.2 Ý n hĩa lý luận v thực tiễn của luận n

Luận án đã góp phần bổ sung và hoàn thiện hệ thống cơ sở lý luận về phát triển CNHT trong quá trình tái cơ cấu ngành công nghiệp của một địa phương/vùng lãnh thổ Cơ sở lý luận này có thể được áp dụng cho việc nghiên cứu phát triển CNHT cho quốc gia hoặc bất kỳ địa phương nào trong cả nước và là tài liệu giảng dạy cho các chuyên đề liên quan

Các kết quả nghiên cứu, đặc biệt là hệ thống giải pháp của Luận án, có thể được s dụng làm tài liệu tham khảo cho các nhà quản lý và hoạch định chính sách

về phát triển CNHT của các địa phương của Việt Nam nói chung

7 Cấu trúc của Luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung chính của Luận án được cấu trúc thành 4 chương

Chương 1 Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến nội dung

luận án

Chương 2 Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển công nghiệp hỗ trợ trong

quá trình tái cơ cấu ngành công nghiệp của một quốc gia, vùng lãnh thổ

Chương 3 Thực trạng phát triển công nghiệp hỗ trợ trong quá trình tái cơ

cấu ngành công nghiệp tại Tp Hồ Chí Minh giai đoạn 2012 – 2019

Chương 4 Định hướng và một số giải pháp chủ yếu phát triển công nghiệp

hỗ trợ trong quá trình tái cơ cấu ngành công nghiệp tại Tp Hồ Chí minh đến năm

2025, tầm nhìn đến năm 2030

Chương 1

TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU

CÓ LIÊN QUAN ĐẾN NỘI DUNG LUẬN ÁN

Trên thế giới và trong nước đã có nhiều nghiên cứu liên quan tới CNHT, mối quan hệ giữa CNHT với các ngành khác trong sự phát triển kinh tế, kể cả các nghiên cứu về phát triển CNHT trong quá trình tái cơ cấu kinh tế, tái cơ cấu ngành công nghiệp trong phạm vi một quốc gia Các nghiên cứu đó có thể được tổng hợp dưới đây:

1.1 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU NGOÀI NƯỚC

1.1.1 Các nghiên cứu mang tính lý luận chung về phát triển Công nghiệp hỗ trợ

- Bộ Công thương Nhật Bản MITI, nay là Bộ Kinh tế, Công nghiệp và

Thương mại, METI 1985 “White paper on Industry and Trade” Sách trắng về

hợp tác kinh tế , Tokyo [117]

Cuốn sách lần đầu tiên đưa ra thuật ngữ CNHT để chỉ lực lượng DNNVV có đóng góp cho việc phát triển cơ sở hạ tầng công nghiệp ở các nước châu Á trong trung và dài hạn; hay đó chính là các công ty sản xuất linh, phụ kiện Các tác giả đã đánh giá vai trò của các công ty sản xuất linh, phụ kiện trong quá trình CNH, HĐH

và phát triển các DNNVV ở các nước ASEA, nhất là Thái Lan và Malaysia

- Cơ quan hợp tác quốc tế Nhật Bản JICA 1995 , “Investigation report for

industrial development: Supporting industry sector”, Tokyo [114] Tài liệu đã đưa

ra báo cáo điều tra phát triển công nghiệp về: “Ngành công nghiệp hỗ trợ”, báo cáo

đã đánh giá vai trò quan trọng và thực trạng CNHT trong các ngành công nghiệp Nhật Bản; và kết luận về mối liên hệ, tính liên kết trong sản xuất sản phẩm cũng như những yêu cầu và điều kiện thúc đẩy CNHT Nhật Bản phát triển phục vụ cho ngành công nghiệp nói riêng, nền kinh tế Nhật Bản nói chung

- Goh Ban Lee (1998), “Linkage between the Multinational Corporations

and Local Supporting Industries” Liên kết giữa các tập đoàn đa quốc gia và các

ngành CNHT nội địa , Đại học Sains, Malaysia [108] Tác giả phân tích mối quan

hệ chặt chẽ trong hợp tác, phân công lao động với các tập đoàn đa quốc gia trong việc thúc đẩy nền kinh tế Malaysia phát triển, chỉ rõ tầm quan trọng của chính sách phát triển nguồn nhân lực và các chính sách hỗ trợ liên kết của chính phủ Malaysia

- Ratana E (1999), “The role of small and medium supporting industries in

Japan and Thailand” Vai trò của CNHT vừa và nhỏ ở Nhật Bản và Thái Lan , Trung

tâm Nghiên cứu IDE APEC, Working Paper Series 98/99 Tokyo [122] Trong cuốn sách, tác giả đi sâu phân tích mối quan hệ giữa DNNVV với CNHT tại Nhật Bản và Thái Lan, từ đó chỉ ra mối liên hệ mật thiết giữa DNNVV với CNHT, khẳng định vai trò quan trọng của CNHT trong thúc đẩy hệ thống các DNNVV phát triển

- Cục Xúc tiến Ngoại thương Nhật Bản JETRO 2003 , “Japanese -

Affiliated Manufactures in Asia” Các nhà sản xuất Nhật Bản tại châu Á [111] Báo

cáo phân tích tình hình thuê ngoài và các nhà cung ứng sản phẩm hỗ trợ cho các doanh nghiệp của Nhật Bản ở châu Á ASEAN và Ấn Độ Từ đó, chỉ ra những cơ hội thách thức, những thuận lợi khó khăn của các nhà sản xuất Nhật Bản tại châu Á

- Ngân hàng Hợp tác quốc tế Nhật Bản JBIC 2004 , Báo cáo: “Survey

report on overseas business operations by Japanese manufacturing companies”

Báo cáo khảo sát các bộ phận ở nước ngoài của các công ty lắp ráp Nhật Bản [113] Báo cáo phân tích thực tế quá trình sản xuất của chi nhánh thuộc các tập đoàn Nhật Bản ở châu Á, đã s dụng hệ thống thầu phụ được hình thành với vai trò của các doanh nghiệp sản xuất linh kiện có vốn đầu tư từ Nhật Bản, tức ngành CNHT

- Goodwill Consultant JSC và Diễn đàn phát triển Việt Nam VDF 2011 ,

“Survey on comparision of backgrounds, polycy measuares and outcomes for development of supporting industries in ASEAN (Malaysia and Thailand in comparion with VietNam)” Điều tra so sánh bối cảnh, biện pháp, chính sách và kết

quả phát triển CNHT ở ASEAN , Publishing House of Communication and Transport, Nxb Giao thông Vận tải [17] Trong tài liệu này, các tác giả đi sâu phân tích một số các nước ASEAN đã có rất nhiều chương trình dành cho CNHT từ những năm 1980, qua đó đưa ra những tham chiếu bổ ích cho Việt Nam

1.1.2 Các nghiên cứu liên quan đến giải pháp và chính sách cho phát triển công nghiệp hỗ trợ trong các giai đoạn phát triển

- Tổ chức Năng suất châu Á APO, 2002 trong nghiên cứu “Strengthening

of supporting Industries: Asian Experiences” (Đẩy mạnh CNHT: Kinh nghiệm của

nước châu Á đã đúc kết kinh nghiệm phát triển CNHT, tập trung phân tích chính sách phát triển CNHT qua các thời kỳ ở Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan [105] Đặc biệt, thông qua việc phân tích tình hình phát triển CNHT và các chính sách thúc đẩy CNHT phát triển ở các quốc gia này, các tác giả đã chỉ rõ vai trò quan trọng của các chính sách thu hút đầu tư nước ngoài vào phát triển CNHT, cũng như những quy định về tỷ lệ nội địa hoá sản phẩm trong phát triển CNHT ở các nước châu Á

- Halim Mohd Noor, Roger Clarke, Nigel Driffield (2002), “Multinational

cooperation and technological effort by local firm: a case study of the Malaysia Electronics and Electrical Industry” Tập đoàn đa quốc gia và các nỗ lực công nghệ

của doanh nghiệp địa phương: trường hợp nghiên cứu ngành công nghiệp điện và điện t Malaysia [110] Trong nghiên cứu này, các tác giả đã chỉ ra những giải pháp phát triển CNHT cho ngành công nghiệp điện t và đặc biệt nhấn mạnh vai trò quan trọng từ phía Chính phủ trong việc hỗ trợ đổi mới và phát huy sáng tạo của các doanh nghiệp nội địa nh m cung ứng hỗ trợ cho ngành điện t phát triển

- Junichi Mori thực hiện 2005), “Development of Supporting Indestries For

Vietnam’s Industrialization – Increasing positive vertical externalities through collaborative training” (Sự phát triển công nghiệp h trợ phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa t i Việt Nam - Tăng cường các yếu tố khách quan tích cực thông qua huấn luyện kĩ năng hợp tác, Đại học Tufts) [112] Đây là sự tổng hợp kết quả

nghiên cứu và khảo sát trong quá trình thâm nhập thực tế tại CLB Nhà kinh tế Việt – Nhật nay là VDF Tokyo và Diễn đàn Phát triển Việt Nam Trong đó, tác giả đã làm rõ mối quan hệ giữa phát triển CNHT với thu hút FDI, giữa Việt Nam và các nước ASEAN, đưa ra những khuyến nghị về chính sách để tháo gỡ khó khăn về nguồn cung, về chính sách công; nâng cấp công nghệ, thúc đẩy hợp tác chương

trình đào tạo; hình thành cái gọi là “chính sách cứng” đối với phát triển CNHT

- Do Manh Hong (2008), “Promotion of Supporting Industries - The key for

attracting FDI in developing countries” Xúc tiến CNHT - chìa khóa cho thu hút

FDI ở các nước đang phát triển [107] Trong kết quả nghiên cứu, tác giả đã chỉ ra vai trò ngày càng quan trọng của CNHT trong quá trình phát triển kinh tế ở các nước đang phát triển, nhấn mạnh chính sách thu hút FDI, từ đó từng bước xây dựng một nền CNHT mạnh, bền vững

1.1.3 Các nghiên cứu liên quan đến kinh nghiệm của các nước về phát triển c ng nghiệp hỗ trợ gắn với quá trình tái cơ cấu kinh tế, tái cơ cấu công nghiệp

- Ryuichiro, Inoue (1999) “Future prospects of Supporting Industries in

Thailand and Malaysia” Tương lai của ngành CNHT Thái Lan và Malaysia) [121]

Trong nghiên cứu này, các tác giả đã khảo sát tình hình phát triển CNHT ở Thái Lan và Malaysia sau cuộc khủng hoảng kinh tế châu Á 1997, chỉ ra sự cần thiết phải điều chỉnh chiến lược, giải pháp phát triển các ngành công nghiệp cho phù hợp…

- Công trình Building Supporting Industries in Vietnam, vol.1 (Xây dựng

công nghiệp h trợ t i Việt Nam, bản tiếng Anh, t 1, Kenichi Ohno chủ biên, Diễn

đàn Phát triển Việt Nam, 2007) [115] Công trình tập hợp một số bài viết theo các chủ đề về CNHT, đặt nó trong mối quan hệ đa chiều với các lĩnh vực khác, và với quá trình chuyển hướng, tái cơ cấu kinh tế, trình bày kinh nghiệm và bài học phát triển vùng, trong đó có vị trí đầu tàu của Tp Hồ Chí Minh

- Trong cuốn Development of Small and Medium Enterprises in ASEAN

Countries (2009), tác giả đưa ra cái nhìn tổng quan về sự phát triển các DNNVV,

khả năng cạnh tranh, thu hút đầu tư nước ngoài, đẩy mạnh CNHT… và xu hướng phát triển của chúng tại một số nước, chỉ ra những hạn chế, thách thức, bài học đối với các nước ASEAN trong quá trình hội nhập quốc tế, tăng sức cạnh tranh của nền kinh tế, trong đó có CNHT để cạnh tranh có hiệu quả với các nền kinh tế đi trước

- Peter Larkin (2011), “Comprehensive Supporting Industries” ThaiLand

Board of Investment North America”, Supporting industries in Thailand [120] Báo

cáo phân tích kinh nghiệm phát triển CNHT của Thái Lan, một quốc gia đã thể hiện năng lực cạnh tranh nh m thu hút FDI của Thái Lan so với các nước

- Kenichi Ohno, Routledge, N Y (2013) “Learning to Industrialize from

given to policy – aided value creation” (Học cách công nghiệp hóa b ng chính sách

h trợ từ phát triển hiện t i đến sáng t o giá trị mới) [116] Công trình gồm hai

phần chính, trong đó phần 2 tập trung phân tích bức tranh tổng thể và mô hình phát triển tại một số quốc gia Nhật Bản, Singapore, Đài Loan, Malaysia, Vietnam, Ethiopia , từ đó đưa ra những gợi mở về phát triển ngành công nghiệp tại Việt Nam; đầu tư cho CNHT một cách căn cơ, đúng hướng, gắn với quá trình tái cơ cấu ngành công nghiệp

- Thomas Brandt (2012), “Industries in Malaysia engineering Supporting

Industry”, CNHT cơ khí tại Malaysia , Malaysian Investment Development

Authority (MIDA) [124]

Bài viết phân tích thực trạng CNHT ngành cơ khí tại Malaysia, trên các tiêu chí về khuôn m u, gia công, công nghiệp chế tạo máy, cán kim loại, công nghiệp đúc, x lý nhiệt, x lý bề mặt…, từ đó khẳng định hướng đi đúng của nước này trong phát triển CNHT ngành cơ khí

1.2 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC

1.2.1 Các nghiên cứu mang tính lý luận chung về phát triển công nghiệp

hỗ trợ

- Trần Văn Thọ (2005) Nguyễn Thị Xuân Thúy (2007), là một trong những người tiên phong trong nghiên cứu về CNHT ở Việt Nam [75, 86] Các tác giả đã khảo sát những định nghĩa khác nhau về CNHT, khẳng định vai trò quan trọng của phát triển CNHT ở Việt Nam hiện nay, coi CNHT như bước đột phá phát triển ngành công nghiệp nội địa

- Lê Thế Giới 2009 “Tiếp cận lý thuyết cụm công nghiệp và hệ sinh thái

kinh doanh trong nghiên cứu chính sách thúc đẩy công nghiệp h trợ ở Việt Nam”

Tạp chí Khoa học và công nghệ, Đại học Đà Nẵng, số 1 30 [23] Bài viết đã chú trọng đến vấn đề phát triển CNHT trong sự tương tác với các điều kiện bên ngoài,

từ đó đưa ra ý tưởng về một chiến lược cho ngành này phù hợp với điều kiện địa phương trong quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng

- Lê Xuân Sang và Lê Thị Thu Huyền 2011 “Chính sách thúc đẩy phát triển

công nghiệp h trợ: lý luận, thực tiễn và định hướng cho Việt Nam” Kỷ yếu Hội thảo

“Chính sách tài chính h trợ phát triển công nghiệp h trợ Việt Nam”, Bộ Công

Thương và Bộ Tài Chính [58] Bài viết đã chỉ ra nguồn gốc, vị trí, vai trò và quá trình phát triển CNHT, những bài học hữu ích từ phát triển CNHT tại một số nước, phân tích thực trạng CNHT tại Việt Nam, đồng thời đưa ra những cách tiếp cận mới, những yếu tố mang tính định hướng chiến lược cho phát triển CNHT tại Việt Nam,

nh m đạt mục tiêu đưa nước ta căn bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại

- Nguyễn Trường Sơn 2014 “Phát triển doanh nghiệp nh và vừa” Nxb

Chính trị quốc gia – Sự thật, Hà Nội là một gợi ý tốt trong việc xác định đối tượng phát triển CNHT, cũng như vị trí của nó trong cơ cấu ngành công nghiệp [62]

- Tiếp tục nhấn mạnh đến vai trò của CNHT, các luận án tiến sĩ của Nguyễn Văn Trịnh 2012 và Hà Thị Hương Lan 2014 đều khẳng định: CNHT là một nhân

tố quan trọng góp phần thu hút FDI, từ đó góp phần phát triển kinh tế nói chung Mỗi tác giả tiếp cận CNHT từ các khía cạnh khác nhau, s dụng một số lý thuyết và

mô hình kinh tế học [31], làm rõ vai trò của CNHT đối với phát triển kinh tế, chủ yếu là gắn với việc tham gia vào chuỗi giá trị và mạng sản xuất toàn cầu của Việt Nam, đồng thời đưa ra các giải pháp và kiến nghị nh m phát triển CNHT của Việt Nam đến năm 2020 [89]

1.2.2 Các nghiên cứu về giải pháp và chính sách cho phát triển công nghiệp hỗ trợ

- Trương Thị Chí Bình 2015 đi sâu nghiên cứu về CNHT ngành điện t gia dụng, từ đó đưa ra quan điểm hợp lý về phát triển CNHT cho Việt Nam là dựa trên

mạng lưới của “lý thuyết trò chơi” với vai trò tích cực của các MNC, đưa ra nguyên

nhân CNHT ngành điện t gia dụng Việt Nam chưa phát triển và tham gia vào các

chuỗi cung ứng cho mạng lưới sản xuất của các MNC [4]

- Nguyễn Văn Trịnh 2015 , luận án tiến sĩ “Phát triển công nghiệp h trợ ở

Việt Nam trong đi u kiện hội nhập kinh tế quốc tế” [90] Luận án đã làm rõ một số

khái niệm cơ bản liên quan đến CNHT, phân tích khá thuyết phục thực trạng phát triển CNHT của Việt Nam trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế, đề xuất các giải pháp phát triển, trong đó có giải pháp cơ chế, chính sách, phát triển vùng, phát triển ngành, nguồn nhân lực, sự phối hợp của các công ty đa quốc gia tỏ ra thiết thực và

có tính sáng tạo

- Các luận án tiến sĩ chuyên ngành Kinh tế phát triển, Quản lý kinh tế và

Kinh tế chính trị, như Công nghiệp h trợ ngành giày dép – nghiên cứu đối với

ngành giày dép ở Hải Phòng (Đỗ Minh Thụy, Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế

trung ương, Hà Nội, 2013 ; Công nghiệp h trợ trong một số ngành công nghiệp ở

Việt Nam Hà Thị Hương Lan, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội,

2014); Phát triển công nghiệp h trợ ngành xây dựng dân dụng ở Việt Nam Phan Văn Hùng, Trường Đại học kinh tế quốc dân, Hà Nội, 2015); Phát triển doanh

nghiệp nh và vừa trong các ngành công nghiệp h trợ Nguyễn Thị Bích Liên,

Viện Kinh tế, Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam, Hà Nội, 2015 …; với nội dung phong phú và nhiều cách tiếp cận khác nhau là những nguồn tài liệu bổ ích để NCS tham khảo cho Luận án của mình

1.2.3 Các nghiên cứu về kinh nghiệm của các quốc gia, địa phương trong phát triển công nghiệp hỗ trợ gắn với quá trình tái cơ cấu kinh tế, tái cơ cấu công nghiệp

- Trần Văn Thọ (2005) “Biến động kinh tế ông và con đường công

nghiệp hóa Việt Nam”, Nxb Trẻ và Công ty Văn hóa Phương Nam, Tp Hồ Chí

Minh [75] Mặc dù công bố cách đây đã gần 15 năm, song một số nội dung của nó

v n đáng được quan tâm ở khía cạnh lý luận nền tảng Trong cuốn sách này, tác giả phân tích các vấn đề CNH, bài học về cải cách tại Nhật Bản, gợi mở chiến lược, chính sách, giải pháp nh m tăng sức cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam Tác giả

đã chỉ ra mối quan hệ giữa CNHT với doanh nghiệp FDI, phân tích các nguyên nhân của tình trạng yếu k m trong phát triển CNHT tại Việt Nam, nguyên nhân của

các yếu k m

- T Hoshino (2006) “Doanh nghiệp nh và vừa Nhật Bản tiến vào ngành

CNHT của Việt Nam và các nước ASEAN” Kỷ yếu Hội nghị bàn tròn Việt Nam –

Nhật Bản về chính sách đối với DNNVV Việt Nam trước tác động của toàn cầu hóa; Hà Nội Tác giả bài viết cho r ng, để CNHT Việt Nam thực sự cất cánh, Chính phủ cần vận dụng mô hình của các nước tiên tiến, đồng thời “tháo gỡ” chính sách đối với các doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp vừa và nhỏ, vì đó là những đơn vị năng động, luôn nhạy b n với thị trường và tiếp cận công nghệ cao trong sản xuất CNHT

- Nguyễn Thị Thu Huyền 2010 , “Liên kết gi a các doanh nghiệp có vốn

đ u tư nước ngoài và doanh nghiệp nội địa trong phát triển công nghiệp h trợ Việt Nam – một số vấn đ chính sách” Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ, Viện Nghiên

cứu quản lý kinh tế Trung ương [29] Ngoài việc làm rõ một số khái niệm liên quan đến CNHT, tác giả đã phân tích liên kết dọc và liên kết ngang trong phát triển CNHT, gợi mở một số điểm nhấn trong phát triển CNHT phù hợp với tái cơ cấu kinh tế và chuyển đổi mô hình tăng trường

- Lê Xuân Sang 2010 “Công nghiệp h trợ: Kinh nghiệm từ các nước và

giải pháp cho Việt Nam”, Nxb Thông tin và Truyền thông; Hà Nội [57] Bài viết

được thực hiện sau khi khảo sát một số mô hình phát triển tại các nước Trong bài viết, tác giả đã đưa ra nhiều ý tưởng có giá trị về phát triển CNHT tại Việt Nam, phục vụ quá trình công nghiệp hóa, tái cơ cấu nền kinh tế và hội nhập

- Cuốn sách “ i mới mô hình tăng trưởng cơ cấu l i n n kinh tế” Vũ Văn

Phúc chủ biên; Nxb Chính trị Quốc gia-Sự thật, Hà Nội, 2012 [53] tập hợp các tham luận về tính cấp thiết phải đổi mới mô hình tăng trưởng, cơ cấu lại nền kinh tế, phương hướng và giải pháp đột phá để đổi mới mô hình tăng trưởng, đổi mới cách tiếp cận về nguồn nhân lực cho các ngành kinh tế mũi nhọn Những ý tưởng trong nhiều bài viết có giá trị tham khảo về phát triển CNHT trong quá trình tái cơ cấu nội ngành và tái cơ cấu nền kinh tế nói chung

- Tô Trung Thành (2012) “Từ bất n vĩ mô tới con đường tái cơ cấu”, Nxb

Tri thức, Hà Nội [65] Nghiên cứu chỉ rõ, sau hơn 2 thập niên chuyển đổi nền kinh

tế, Việt Nam đã có những bước tăng trưởng khá ổn định, song đã bộc lộ những khiếm khuyết của mô hình tăng trưởng kinh tế “kiểu Việt Nam” Đã đến lúc cần thay đổi tư duy kinh tế và cải cách thể chế kinh tế, trong đó có lĩnh vực công nghiệp

- Hội thảo “Chiến lược công nghiệp và phát triển cụm liên kết ngành”

Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam và Qu Nghiên cứu kinh tế Nhật Bản; Hà Nội, 28/3/2013 [52]

Kỷ yếu gồm nhiều bài viết về liên kết cụm ngành trong tái cơ cấu công nghiệp, cách tổ chức CNHT phù hợp với quá trình này Kỷ yếu có nhiều gợi ý tốt cho Luận án

- Hoàng Văn Hải 2013 “Một số luận cứ khoa học và thực tiễn cho xây

dựng chiến lược phát triển Cụm liên kết ngành ở Việt Nam đến năm 2020” Kỷ yếu

Hội thảo khoa học “Xây dựng chiến lược phát triển Cụm liên kết ngành ở Việt Nam

đến năm 2020, t m nhìn 2030”; CIEM-GTZ, Hà Nội, 29/10/2013 [24] Bài viết đưa

ra cách tiếp cận về triển vọng phát triển cụm liên kết ngành với những thông điệp khá lạc quan, song, cũng lưu ý những thách thức và bất lợi trên con đường hình thành chiến lược phù hợp với điều kiện Việt Nam

- Hội thảo “Thực tr ng, định hướng và giải pháp phát triển công nghiệp h

trợ Việt Nam” do Ban Kinh tế Trung ương và Trường Đại học Kinh tế Tp Hồ Chí

Minh tổ chức vào ngày 30/7/2014 [1] Các bài viết trong kỷ yếu hội thảo trên đã đưa

ra nhiều ý tưởng khả thi về phát triển CNHT, gắn kết với các vùng kinh tế trọng điểm, với đặc điểm của ngành công nghiệp tại các địa phương, trong đó có Tp Hồ Chí Minh

- Cuốn “Kinh tế Việt Nam nh ng vấn đ của khu vực doanh nghiệp” PGS

TS Trần Đình Thiên chủ biên, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 2014 [74] Cuốn sách phân tích thực trạng của kinh tế Việt Nam, trong đó có thực trạng phát triển doanh nghiệp và thể chế kinh tế, một số “nút thắt” và điểm sáng; đồng thời chú trọng đặc biệt đến thực trạng phát triển doanh nghiệp, trong đó có cấu trúc doanh nghiệp

- Diễn đàn Việt Nam – Nhật Bản về phát triển CNHT với chủ đề “Key

Success for Supporting Industries; Towards the Hub of Production After AEC”

(Thành công cơ bản của công nghiệp h trợ: Hướng tới trở thành trung tâm sản

xuất sau AEC , tổ chức tại Hà Nội ngày 20/5/2015 [18] Diễn đàn cung cấp các ví

dụ và kinh nghiệm tốt nhất từ các chính phủ và tư nhân nh m chuẩn bị đón nhận các

cơ hội kinh doanh và phát triển nền công nghiệp Việt Nam, đồng thời trở thành hình

m u cho công nghiệp Việt Nam thông qua mạng lưới vững chắc cùng với sự hợp tác của các ngành CNHT

- Lê Dương Quang 2015 “Tái cơ cấu công nghiệp Việt Nam: định hướng

chiến lược và các giải pháp căn cơ” Tạp chí Tuyên giáo, số 5/2015 [54] Bài viết

đưa ra một số đề xuất theo hướng “điều chỉnh mô hình tăng trưởng công nghiệp”,

“lựa chọn và phát triển các ngành công nghiệp ưu tiên”, “điều chỉnh phân bố không gian công nghiệp theo các vùng lãnh thổ”…

- Kỷ yếu diễn đàn “Phát triển các ngành công nghiệp h trợ Việt Nam trong

bối cảnh các hiệp định thương m i tự do thế hệ mới” Viện Nghiên cứu chiến lược,

chính sách công nghiệp, Bộ Công Thương 30/3/2016, Hà Nội [101] Các bài viết trong Kỷ yếu đã đặt sự phát triển của CNHT trong quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng và tái cơ cấu nền kinh tế theo hướng mở, tích cực hội nhập và tăng khả năng cạnh tranh của các sản phẩm công nghiệp, tăng tỷ trọng nội địa hóa

- Dương Đình Giám 2016 “Các nhân tố ảnh hưởng đến thu hút đ u tư vào

khu công nghiệp công nghệ cao, một vài gợi ý cho à N ng” Kỷ yếu Hội thảo

Khoa học “Giải pháp thực hiện ba đột phá phát triển kinh tế - xã hội à N ng giai

đo n 2016 – 2020”; UBND TP Đà Nẵng, Đà Nẵng [21], là một gợi ý tốt để vận

dụng vào việc phát triển CNHT trong quá trình tái cơ cấu ngành công nghiệp tại Tp

Hồ Chí Minh

1.2.4 Các nghiên cứu về phát triển công nghiệp hỗ trợ cho Thành phố

Hồ Chí Minh

- Nguyễn Tấn Phát (2013) “Tái cấu trúc sản phẩm công nghiệp để cất cánh

n n kinh tế Việt Nam” Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ [50]

Đề tài bàn nhiều vấn đề liên quan đến Luận án như: làm rõ các khái niệm tái cấu trúc kinh tế, cấu trúc và tái cấu trúc sản phẩm công nghiệp, nhận diện cấu trúc kinh tế Việt Nam, đề tài nghiên cứu đã bàn sâu về CNHT tại Tp Hồ Chí Minh, trong đó phân tích vị trí, vai trò của Tp Hồ Chí Minh trong phát triển CNHT

- Hội thảo “Thu hút đ u tư công nghệ cao và công nghiệp h trợ Tp Hồ Chí

Minh” HEPZA, Tp HCM, 27/6/2014) [2]

Các bài viết trong kỷ yếu đều tập trung phân tích những “điểm nghẽn” trong phát triển CNHT Tp Hồ Chí Minh, trong đó có vấn đề nhận thức, cơ chế, chính sách phát triển CNHT, vốn và công nghệ; gợi mở kế hoạch đầu tư các khu công nghiệp chuyên biệt về CNHT, xây dựng mạng liên kết dọc và liên kết ngang, chuyển giao công nghệ, đổi mới cơ chế, hệ thống quản lý, đào tạo nguồn nhân lực, cải thiện môi trường

- Các bài viết “ ộng lực nâng cao chất lượng phát triển ngành công nghiệp

điện tử Tp Hồ Chí Minh” Dương Thị Bình Minh và Huỳnh Thanh Điền; T/c Phát

triển kinh tế, Trường Đại học kinh tế Tp Hồ Chí Minh, số tháng 11/2015 [40];

“Chính sách phát triển công nghiệp h trợ ngành cơ khí Tp Hồ Chí Minh: Tiếp cận cấu trúc ngành và nhận d ng nhân tố tác động” Nguyễn Trọng Nam và Huỳnh

Thanh Điền; T/c Phát triển kinh tế, Trường Đại học kinh tế Tp Hồ Chí Minh, số tháng 4/2016 [41]… đều tập trung phân tích cơ hội và thách thức trong việc phát triển những ngành CNHT cụ thể của Tp Hồ Chí Minh, trong đó chỉ ra lợi thế so sánh, các vướng mắc về cơ chế, chính sách cần được giải quyết, nhất là chính sách đối với các doanh nghiệp tư nhân

1.3 CÁC LÝ THUYẾT NỀN TẢNG LÀM CƠ SỞ CHO NGHIÊN CỨU LUẬN ÁN

Nghiên cứu của Luận án dựa trên nền tảng của những lý thuyết căn bản sau: (i) Lý thuyết về lợi thế so sánh; ii Lý thuyết về lợi thế cạnh tranh quốc gia; iii Lý thuyết về chuỗi giá trị; iv Lý thuyết về cụm liên kết ngành; v Lý thuyết về chuyển dịch cơ cấu; vi Lý thuyết cực tăng trưởng

Các lý thuyết vừa nêu, ở các mức độ khác nhau, đã tác động đến hướng

nghiên cứu cơ bản của Luận án và là cơ sở quan trọng để NCS thực hiện Luận án

Tác động của các lý thuyết này đến các nội dung nghiên cứu của Luận án được luận giải k trong phần Phụ lục Phụ lục 1

1.4 KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ ĐẶT RA CHO LUẬN ÁN

X t tổng thể, các công trình nghiên cứu nêu trên đã cung cấp cho NCS một khối lượng thông tin và cách tiếp cận cần thiết để tham khảo trong quá trình thực

hiện Luận án Song, các khoảng trống nghiên cứu còn khá nhiều, đó là:

- Thứ nhất, các công trình nghiên cứu chuyên sâu về CNHT tại Tp Hồ Chí

Minh trong quá trình tái cơ cấu công nghiệp, những vấn đề về chuỗi giá trị và liên kết cụm ngành nh m làm cho công nghiệp Thành phố cất cánh trong quá trình tái cơ cấu, chuyển đổi mô hình tăng trưởng chưa nhiều và chưa mang tính hệ thống Đề tài luận án, với mục đích và nhiệm vụ đã xác định, sẽ đào sâu phân tích khía cạnh này, trong đó có việc tìm hiểu, tham chiếu kinh nghiệm của các nước và một số địa phương trong nước

- Thứ hai, cơ chế chính sách cho phát triển CNHT, nhất là CNHT tại một địa

phương năng động như Tp HCM còn lạc hậu, chưa thay đổi kịp với đà tăng trưởng

và tình hình thực tế của Thành phố Cho đến nay, Thành phố v n thiếu những công

cụ đòn bẩy phù hợp để tạo điều kiện cho các doanh nghiệp tư nhân phát triển mạnh CNHT, tham gia chuỗi giá trị toàn cầu Vì thế, trên cơ sở phân tích thực trạng phát triển CNHT trong quá trình tái cơ cấu ngành công nghiệp, Luận án sẽ đề xuất các giải pháp liên quan đến đổi mới nhận thức và tư duy, cơ chế và chính sách… phù hợp với xu thế hiện nay ở Việt Nam, trong đó coi kinh tế tư nhân là động lực của phát triển

- Thứ ba, các công trình nghiên cứu mới đã đem đến nhiều luận giải bổ ích

để NCS thực hiện Luận án Song, đến nay còn chưa có nhiều những công trình nghiên cứu sâu về tác động của các hiệp định tự do thương mại đối với sự phát triển CNHT tại Tp HCM Luận án sẽ phân tích một cách có hệ thống cơ hội và thách thức của AEC, CP-TPP và EVFTA, là các FTA thế hệ mới, đối với sự phát triển

CNHT tại Thành phố;

Và đặc biệt, còn ít công trình tìm hiểu mối quan hệ giữa phát triển CNHT

Tp Hồ Chí Minh với liên kết vùng Song, đây lại là một trong các yêu cầu của phát triển, tạo nên chuỗi liên kết để CNHT Việt Nam vươn lên, gia nhập vào chuỗi liên kết toàn cầu

- Thứ tư, như đã nói, đã có khá nhiều luận án tiến sĩ chuyên ngành kinh tế

phát triển, quản lý kinh tế và kinh tế chính trị học đề cập đến vấn đề phát triển CNHT tại các địa phương hay trên phạm vi quốc gia Tuy nhiên, còn ít các công trình viết về tái cơ cấu và phát triển CNHT trong quá trình tái cơ cấu kinh tế nói chung và tái cơ cấu ngành công nghiệp của Tp Hồ Chí Minh nói riêng; đặc biệt là các công trình nghiên cứu mà đối tượng nghiên cứu được nhìn dưới góc độ “Kinh tế chính trị” thì càng ít hơn

- Thứ năm, như trên đã nói, cách tiếp cận kinh tế chính trị để nghiên cứu và

luận giải sự phát triển của CNHT Tp Hồ Chí Minh trong quá trình tái cơ cấu ngành công nghiệp còn ít được thực hiện Do vậy, Luận án sẽ mong muốn góp phần hoàn thiện hơn khung lý thuyết theo cách tiếp cận này

Từ những vấn đề nêu trên, Luận án sẽ nỗ lực phân tích các nội dung về phát triển CNHT trong quá trình tái cơ cấu ngành công nghiệp tại Tp Hồ Chí Minh, đào sâu những vấn đề còn chưa được làm rõ và chưa có hệ thống, cũng như tìm kiếm những khả năng đóng góp mới vào sự phát triển của Thành phố trong điều kiện hiện nay

1.5 CÂU HỎI VÀ GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU

1.5.1 C u hỏi nghiên cứu

- Thực trạng phát triển CNHT trong quá trình tái cơ cấu ngành công nghiệp tại Tp Hồ Chí Minh trong những năm vừa qua thế nào

- Những tiêu chí nào đánh giá sự phát triển CNHT của một vùng lãnh thổ trong quá trình tái cơ cấu ngành công nghiệp

- Những điều kiện nhân tố ảnh hưởng nào quyết định sự phát triển CNHT tại Tp Hồ Chí Minh trong quá trình tái cơ cấu công nghiệp

- Cần có những định hướng và triển khai những giải pháp nào để phát triển CNHT phù hợp với quá trình tái cơ cấu ngành công nghiệp tại Tp Hồ Chí Minh trong điều kiện mới

1.5.2 Giả thuyết nghiên cứu

- Phát triển CNHT có tác động đến tái cơ cấu ngành công nghiệp;

- Hệ thống cơ chế chính sách phù hợp sẽ quyết định thành công sự phát triển CNHT trong quá trình tái cơ cấu ngành công nghiệp tại Tp Hồ Chí Minh

1.6 KHUNG PHÂN TÍCH CỦA LUẬN ÁN

Khung phân tích của Luận án được trình bày dưới đây:

Tái cơ cấu ngành c ng nghiệp

Các điều kiện phát triển CNHT (Các nh n tố tác động)

Vai trò của

Nhà nước

Hệ thống

hạ tầng và nguồn nhân lực

Các điều kiện thuộc về hội nhập kinh tế quốc tế

Năng lực của doanh nghiệp

Hình 1.1: Khung ph n tích của Luận án

Thực trạng phát triển CNHT (Số lượng, Chất lượng, Cơ cấu)

Thành công Hạn chế

Nguyên nh n của các thành c ng và hạn chế

Hệ thống giải pháp

Quy luật

phát triển CNHT

(Các giai đoạn phát triển)

Tiểu kết chương 1

Qua tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước, có liên quan đến đề tài Luận án, đã rút ra khoảng trống nghiên cứu cho Luận án là:

- Thứ nhất, các công trình nghiên cứu chuyên sâu về CNHT tại Tp Hồ Chí

Minh trong quá trình tái cơ cấu công nghiệp, những vấn đề về chuỗi giá trị và liên kết cụm ngành nh m làm cho công nghiệp Thành phố cất cánh trong quá trình tái cơ cấu, chuyển đổi mô hình tăng trưởng chưa nhiều và chưa mang tính hệ thống

- Thứ hai, cơ chế chính sách cho phát triển CNHT tại một địa phương năng

động như Tp HCM còn lạc hậu, chưa thay đổi kịp với đà tăng trưởng và tình hình thực tế của Thành phố Vì thế, trên cơ sở phân tích thực trạng phát triển CNHT trong quá trình tái cơ cấu ngành công nghiệp, Luận án sẽ đề xuất các giải pháp liên quan đến đổi mới nhận thức và tư duy, cơ chế và chính sách… phù hợp với xu thế hiện nay ở Việt Nam, trong đó coi kinh tế tư nhân là động lực của phát triển

- Thứ ba, cho đến nay, chưa có nhiều những công trình nghiên cứu sâu về tác

động của các hiệp định tự do thương mại đối với sự phát triển CNHT tại Tp HCM Luận án sẽ phân tích một cách có hệ thống cơ hội và thách thức của AEC, CPTPP

và EVFTA, là các FTA thế hệ mới, đối với sự phát triển CNHT tại Thành phố;

Và đặc biệt là còn ít công trình tìm hiểu mối quan hệ, sự tác động giữa phát triển CNHT Tp Hồ Chí Minh với liên kết vùng Song, đây lại là một trong các yêu cầu của phát triển, tạo nên chuỗi liên kết để CNHT Việt Nam vươn lên, gia nhập vào chuỗi liên kết toàn cầu

- Thứ tư, như đã nói, đã có khá nhiều luận án tiến sĩ chuyên ngành kinh tế

phát triển, quản lý kinh tế và kinh tế chính trị học đề cập đến vấn đề phát triển CNHT tại các địa phương hay trên phạm vi quốc gia Tuy nhiên, còn ít các công trình viết về tái cơ cấu và phát triển CNHT trong quá trình tái cơ cấu kinh tế nói chung và tái cơ cấu ngành công nghiệp của Tp Hồ Chí Minh nói riêng; đặc biệt là các công trình nghiên cứu mà đối tượng nghiên cứu được nhìn dưới góc độ “Kinh tế chính trị” thì càng ít hơn

Chương 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP

HỖ TRỢ TRONG QUÁ TRÌNH TÁI CƠ CẤU NGÀNH CÔNG NGHIỆP

CỦA MỘT QUỐC GIA, VÙNG LÃNH THỔ

2.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP HỖ TRỢ VÀ TÁI CƠ CẤU NGÀNH CÔNG NGHIỆP

2.1.1 Các khái niệm cơ bản

2.1.1.1 Khái ni m về công nghi p h tr

Thuật ngữ công nghiệp hỗ trợ CNHT đã được s dụng rộng rãi trên thế giới Tuy nhiên, cho đến nay, v n chưa có một cách hiểu thống nhất về CNHT và mỗi quốc gia có thể đưa ra những cách hiểu theo nghĩa rộng, hẹp khác nhau Theo nghĩa rộng, CNHT bao gồm toàn bộ các ngành công nghiệp cung cấp đầu vào, còn theo nghĩa hẹp là ngành công nghiệp chỉ cung cấp linh kiện, phụ tùng và công cụ cho một số ngành công nghiệp nhất định Hiểu theo nghĩa rộng – hẹp hoàn toàn phụ thuộc vào người s dụng

Thuật ngữ CNHT xuất hiện lần đầu trong “Sách trắng về Hợp tác kinh tế” năm 1985 của Bộ Công Thương Nhật Bản MITI, nay là METI [117] Hiện nay ở Nhật Bản, CNHT được hiểu là “một nhóm các hoạt động công nghiệp cung ứng các đầu vào trung gian không phải là nguyên vật liệu thô và các sản phẩm hoàn chỉnh cho các ngành công nghiệp hạ nguồn” METI 2001 Nói cách khác, CNHT n m ở phần giữa của quá trình sản xuất, từ thượng nguồn xuống đến hạ nguồn Đặc biệt là, CNHT nên dựa vào một số công đoạn sản xuất nhất định, phục vụ một số ngành công nghiệp nhất định tương đối tương đồng nhau

Hiểu đơn giản và thực tiễn hơn, CNHT là hệ thống các doanh nghiệp chế tạo, cung cấp phụ tùng, linh kiện cho các doanh nghiệp lắp ráp các sản phẩm như ô tô, xe máy, điện

t , thiết bị chính xác, máy công nghiệp…

Do phụ tùng, linh kiện chiếm một phần lớn trong cơ cấu chi phí của các sản phẩm công nghiệp lắp ráp thường từ 80-90% , CNHT ngay trong một quốc gia phát triển mạnh

sẽ giúp các ngành công nghiệp ở hạ nguồn đạt được hiệu quả cao Và ngược lại, CNHT thường chỉ phát triển khi mà dung lượng thị trường của các ngành hạ nguồn lớn

Hình 2.1: Khái niệm c ng nghiệp hỗ trợ của Nhật Bản

Nguồn: K Ohno (2006) [46]

Thực tế phát triển CNHT cho thấy, một nhà sản xuất lắp ráp có thể có nhiều đối tượng cung ứng các sản phẩm phụ trợ, thường được chia theo các lớp cung ứng Hình 2.2 trang sau mô tả các lớp cung ứng của một tập đoàn đa quốc gia

Cung ứng lớp 1, là các cơ sở sản xuất tin cẩn nhất, được đầu tư vốn và chỉ

chuyên sản xuất các sản phẩm riêng của chính hãng thiết kế, đặt hàng, thường gọi là phụ trợ “ruột” Phần lớn các tập đoàn đa quốc gia thành lập và phát triển cho mình một mạng lưới các nhà cung ứng dưới hình thức công ty mẹ - công ty con, thực hiện sản xuất linh kiện phụ tùng quan trọng, hàm chứa các bí quyết công nghệ theo yêu cầu của công ty lắp ráp trong tập đoàn

Cung ứng lớp 2, thường bao gồm cả các công ty lớn và các DNNVV độc lập,

chuyên cung cấp các chi tiết, linh kiện quan trọng cho các nhà cung ứng ở đối tượng thứ nhất, hoặc cung ứng thẳng cho các nhà lắp ráp theo một hợp đồng tương đối thường xuyên, đây là liên kết khá gắn bó và được đảm bảo b ng thời gian hợp tác,

uy tín, quyền lợi cho cả hai bên

Cung ứng lớp 3, là các cơ sở sản xuất các sản phẩm hỗ trợ hàng loạt, mua

Ôtô Xe máy Đồ gia dụng Đồ điện t …

Công nghiệp hỗ trợ

đơn giản, rẻ tiền, có giá trị gia tăng thấp với hàm lượng nguyên, vật liệu trong sản phẩm cao, thường được các công ty lắp ráp đa quốc gia đặt hàng ngay tại quốc gia

sở tại mà họ lắp ráp hoặc tiêu thụ sản phẩm cuối cùng

Hình 2.2: Các lớp cung ứng trong c ng nghiệp hỗ trợ

Nguồn: Abonyi G.2007

Các nhà lắp ráp có tới 3-4 lớp doanh nghiệp hỗ trợ hoặc nhiều tầng lớp hỗ trợ hơn nữa Điều đó phụ thuộc vào đặc thù ngành công nghiệp, thị trường tiêu thụ, chuỗi giá trị sản xuất, cung ứng ra sản phẩm, hoặc đặc điểm về quốc tịch của doanh nghiệp lắp ráp Trong hệ thống đa cấp của CNHT, các nhóm cung ứng, hỗ trợ ở các lớp 1, 2, 3… luôn phụ thuộc và tạo tiền đề cho nhau phát triển hướng đến phục vụ ngành lắp ráp Từ đó xuất hiện phổ biến trong các hình thức tổ chức sản xuất công nghiệp theo kiểu thầu phụ, vệ tinh, liên doanh, liên kết trong một mạng lưới tổ chức sản xuất phối hợp, thống nhất và có tính hợp tác cao giữa các doanh nghiệp chính

và các doanh nghiệp sản xuất hỗ trợ Chính mối liên hệ này khiến cho các ngành công nghiệp nội địa cũng như ngành công nghiệp trong và ngoài nước gắn bó chặt chẽ với nhau trong chuỗi giá trị, chuỗi phân công lao động không thể tách rời dựa trên mối quan hệ lợi ích và hiệu quả kinh tế

Sản xuất lắp ráp của TĐĐQG A

Cung ứng lớp 1 (C ng ty lớn, TĐĐQG)

Cung ứng lớp 1 (C ng ty lớn)

Cung ứng lớp 2 (DNNVV)

Cung ứng lớp 3 (C ng ty lớn)

Cung ứng lớp 4 (DNNVV)

Cung ứng lớp 4 (DNNVV)

Ở Thái Lan, định nghĩa CNHT của một số cơ quan, tổ chức cũng khác nhau Điểm chung trong định nghĩa CNHT của Bộ Công nghiệp Thái Lan MOI , Văn phòng phát triển CNHT Thái Lan, Cục Phát triển CNHT Thái Lan, Ủy ban Đầu tư Thái Lan (BOI) là hướng đến các nhà chế tạo linh phụ tùng và các nhà gia công trong

lĩnh vực ô tô, điện, điện t

Tại M CNHT được xem là các ngành cung cấp nguyên vật liệu, linh kiện và thực hiện quá trình hỗ trợ việc sản xuất các nguyên vật liệu và linh kiện đó nh m phục vụ việc lắp ráp các sản phẩm công nghiệp cuối cùng

Các nước châu Âu không s dụng cụm từ CNHT mà thường gọi lĩnh vực này

là “các ngành cung ứng” Supplier Industries , chỉ việc cung cấp sản phẩm từ các doanh nghiệp bên ngoài Thực chất, tính chất phụ trợ, hỗ trợ thường bị che lấp bởi mối quan hệ trao đổi nội bộ giữa các ngành công nghiệp với nhau, vì thế sẽ có

những quan niệm khác nhau về CNHT, trong đó có việc xem CNHT là ngành sản

xuất sản phẩm trung gian có vai trò hỗ trợ cho việc sản xuất một loại sản phẩm cuối cùng nhất định CNHT không phải là một ngành kinh tế cụ thể, mà do thúc đẩy của phân công lao động và chuyên môn hóa sản xuất, nên nó bao hàm toàn bộ những

lĩnh vực sản xuất sản phẩm trung gian cung cấp cho ngành công nghiệp lắp ráp

Thực tế, việc lựa chọn phạm vi CNHT tùy thuộc chủ yếu vào mục đích chính sách mà chính phủ của mỗi nước đưa ra, chính sách sẽ quyết định phạm vi của

CNHT Thông thường, có ba cách phân biệt phạm vi của CNHT Hình 2.3 :

(i) Ph m vi chính: Những ngành công nghiệp cung cấp phụ tùng, linh kiện và

công cụ để sản xuất các phụ tùng, linh kiện này

(ii) Ph m vi rộng 1: Những ngành công nghiệp cung cấp phụ tùng, linh kiện

và công cụ để sản xuất các phụ tùng, linh kiện này và các dịch vụ sản xuất như hậu cần, kho bãi, phân phối và bảo hiểm

(iii) Ph m vi rộng 2: Những ngành công nghiệp cung cấp toàn bộ hàng hóa

đầu vào gồm phụ tùng, linh kiện, công cụ máy móc và cả các nguyên vật liệu như

th p, hóa chất cho ngành công nghiệp lắp ráp

Như vậy, có thể thấy, mỗi quốc gia đều căn cứ vào lợi thế của mình để xác định phạm vi CNHT một cách phù hợp Nhật Bản, với lợi thế về công nghệ, tiếp