Đặc trưng truyện và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn
Khái niệm truyện ngắn
Văn học phản ánh cuộc sống qua các phương thức như tự sự, trữ tình và kịch, trong đó truyện ngắn thuộc phương thức tự sự Theo "Từ điển thuật ngữ văn học", truyện ngắn là tác phẩm tự sự ngắn, thường viết bằng văn xuôi, phản ánh cuộc sống một cách khách quan thông qua con người, hành vi và sự kiện Truyện ngắn khám phá hầu hết các khía cạnh của đời sống con người và xã hội, với đặc trưng nổi bật là sự giới hạn về dung lượng.
Nhân vật
Nhân vật văn học là những hình ảnh con người được tác giả xây dựng qua các tác phẩm, có thể được miêu tả chi tiết hoặc sơ lược, rõ nét hoặc mờ nhạt Họ có thể xuất hiện nhiều lần hoặc chỉ một lần, với vai trò quan trọng khác nhau, từ ảnh hưởng lớn đến tác phẩm cho đến không đáng kể.
2.2 Các phương diện xây dựng nhân vật
Trong tác phẩm tự sự, nhân vật thường được biểu hiện qua các phương diện sau:
Chị Dậu được miêu tả là người phụ nữ xinh đẹp, giống như một bông sen dã ngoại, trong khi Chí Phèo có ngoại hình xấu xí với khuôn mặt đầy sẹo, đầu trọc và răng trắng, đôi mắt dữ dằn, mặc quần nái đen và áo tây vàng.
Hành động của nhân vật là yếu tố quan trọng thể hiện tính cách và sự biến đổi trong tâm lý của họ Ví dụ, Chí Phèo thể hiện những hành động như chửi bới, say xỉn, ăn vạ, đến với Thị Nở, khao khát lương thiện, giết Bá Kiến và cuối cùng là tự sát, tất cả đều phản ánh sự phức tạp trong nhân cách của anh.
Nhà văn tài ba biết cách khai thác "con người bên trong con người", thể hiện qua "phép biện chứng tâm hồn" Ví dụ, diễn biến tâm trạng của Chí Phèo khi gặp Thị Nở và tâm trạng chờ tàu của chị em Liên là những minh chứng rõ nét cho khả năng này.
Mỗi nhân vật trong tác phẩm đều có cách nói riêng, phản ánh tâm hồn và tính cách của họ Chí Phèo, với những câu chửi thề, những lời tỏ tình đầy chân thành với Thị Nở, cùng tiếng nói đòi lương thiện, thể hiện rõ nét sự phức tạp trong nhân cách của mình.
Mối quan hệ giữa các nhân vật trong tác phẩm không chỉ phản ánh địa vị và tính cách của họ mà còn ảnh hưởng đến số phận của từng nhân vật Chí Phèo, qua các mối quan hệ với Bá Kiến, Thị Nở, và hoàn cảnh xã hội tại làng Vũ Đại, thể hiện rõ ràng những xung đột và bi kịch trong cuộc sống của mình Những mối liên kết này góp phần tạo nên bức tranh sinh động về xã hội và con người trong tác phẩm.
Các phương diện này có mối quan hệ biện chứng với nhau, góp phần kiến tạo nên hình tượng nhân vật sống động.
2.3 Ý nghĩa, vai trò của nhân vật:
Nhân vật là yếu tố then chốt trong tác phẩm tự sự, là phương tiện để nhà văn truyền tải hiện thực và tâm tư của mình Trong "Chữ người tử tù," Huấn Cao thể hiện quan niệm về cái đẹp và người nghệ sĩ của Nguyễn Tuân Ông khẳng định rằng ngoài quyền lực của nhà tù, cái đẹp có sức mạnh cảm hóa và "cứu nhân thế." Cái đẹp ở đây không chỉ là nhân cách, tài hoa mà còn là khí phách và thiên lương Người nghệ sĩ cần có tài và tâm trong sáng, dạt dào tình yêu thương con người Khi tài và tâm hòa quyện, họ sẽ tạo ra những tác phẩm nghệ thuật bất hủ, có khả năng hướng thiện Qua cảnh cho chữ, Nguyễn Tuân nhấn mạnh yêu cầu sống lương thiện để tiếp cận nghệ thuật, khẳng định rằng trước khi là nghệ sĩ, mỗi người cần là một con người chân chính với nhân cách cao đẹp.
Nhân vật trong tác phẩm không chỉ đơn thuần là phương tiện truyền tải tư tưởng của tác giả, mà còn có một đời sống độc lập, không thể bị nhà văn áp đặt Hình tượng này thể hiện sự sâu sắc và phong phú trong việc xây dựng nhân vật.
"nhân vật nổi loạn” (Nhân vật vận động vượt ra khỏi ý đồ ban đầu của tác giả:
Nguyên Hồng đã khóc nức nở khi cái chết của Gái đen diễn ra hoàn toàn khác với dự kiến ban đầu của ông Đồng thời, Lép Tônxtôi cũng cảm thấy bất ngờ khi nhân vật An-na Ka-rê-ni-na của ông quyết định lao đầu vào xe tự tử.
2.4 Các loại hình nhân vật
Nhân vật văn học có thể được phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau Dựa vào vai trò trong cốt truyện, nhân vật được chia thành nhân vật chính và nhân vật phụ Theo tính cách, có nhân vật chính diện và nhân vật phản diện, phản ánh lý tưởng của tác giả Ngoài ra, theo thể loại, chúng ta có nhân vật tự sự, trữ tình và kịch Về cấu trúc hình tượng, nhân vật được phân thành nhân vật chức năng, nhân vật loại hình, nhân vật tính cách và nhân vật tư tưởng Nhân vật chức năng như Bụt hay tiên thường đảm nhận vai trò giúp đỡ các nhân vật thiện Ví dụ, Huấn Cao là nhân vật lý tưởng, thể hiện vẻ đẹp của khí phách anh hùng và tài năng nghệ sĩ Các nhân vật tư tưởng như Hộ, Hoàng và Nhĩ được xây dựng để minh họa cho quan điểm và tư tưởng của tác giả, cũng như phản ánh tinh thần của thời đại.
Nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu
Trước năm 1975 - Nguyễn Minh Châu xây dựng những nhân vật lý tưởng
Văn học cách mạng 1945 - 1975 nổi bật với khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn, thể hiện rõ qua hình tượng nhân vật Trong thời kỳ chiến tranh, các nhân vật thường tỏa sáng phẩm chất yêu nước và anh hùng cách mạng, được khắc họa với vẻ đẹp lý tưởng thông qua bút pháp lãng mạn kết hợp với sử thi.
"Mảnh trăng cuối rừng" là một tác phẩm nổi bật của Nguyễn Minh Châu trước 1975, được ví như "trang thơ bằng văn xuôi" Nhân vật Nguyệt hiện lên với vẻ đẹp lý tưởng cả về ngoại hình lẫn tâm hồn Tác giả đã khéo léo đặt Nguyệt vào tình huống đặc sắc, khi cô và Lãm, hai người yêu nhau mà chưa từng gặp mặt, tình cờ cùng đi trên một chuyến xe đến một điểm hẹn mà không hay biết Hành trình ra tiền tuyến cũng chính là hành trình đến với tình yêu Nguyệt bộc lộ vẻ đẹp hồn nhiên, dũng cảm và tình nghĩa, trong khi Lãm quan sát cô với sự tò mò và trái tim đầy mơ hồ.
Nguyệt, với tên gọi gợi nhớ đến vẻ đẹp của ánh trăng, thực sự mang trong mình một vẻ đẹp thi vị và lãng mạn Nhà văn khéo léo không để Nguyệt xuất hiện ngay từ đầu, mà để vẻ đẹp của cô dần dần được khám phá qua cái nhìn và cảm nhận của Lãm, người lính lái xe Giọng nói trong trẻo, bình tĩnh nhưng cũng mạnh mẽ và bạo dạn của Nguyệt đã để lại ấn tượng sâu sắc Cô vừa nữ tính lại vừa kiên cường, thể hiện bản lĩnh vững vàng của mình.
Nguyệt, với nhan sắc rực rỡ và đôi gót chân hồng hồng sạch sẽ, đã chinh phục trái tim Lãm ngay từ cái nhìn đầu tiên Vẻ đẹp của cô như sương núi, nhẹ nhàng và thanh thoát, nổi bật bên chiếc nón trắng Khi được chiếu sáng bởi ánh trăng, Nguyệt trở nên lộng lẫy hơn bao giờ hết, mái tóc dày và thơm ngát tôn lên vẻ trẻ trung của cô Khuôn mặt tươi mát của Nguyệt như một công chúa giữa rừng xanh, khẳng định rằng "vẻ đẹp không nằm ở đôi má hồng của người thiếu nữ, mà ở trong mắt của kẻ si tình." Nguyệt mang đến hình ảnh thanh nhã, quyến rũ và đầy nữ tính, làm xao động trái tim chàng trai.
Nguyệt ngày càng khiến Lãm nể phục bởi vẻ đẹp tâm hồn và sự dũng cảm của mình Là một nữ thanh niên xung phong, cô rời ghế nhà trường để phục vụ Tổ quốc, tự tin dẫn đường cho Lãm trong những tình huống nguy hiểm Dù đối mặt với đạn bom, Nguyệt vẫn kiên cường, sẵn sàng hy sinh để bảo vệ đồng đội Giọng nói trong trẻo của cô như một nốt nhạc giữa khói lửa chiến tranh, thể hiện sức sống mãnh liệt mà kẻ thù không thể tàn phá Dù bị thương, vẻ đẹp và sự tươi trẻ của Nguyệt vẫn rực rỡ, làm Lãm say đắm Tình yêu của Nguyệt dành cho Lãm, mặc dù chưa gặp mặt, cho thấy một tình cảm chân thành và kiên định Cuộc gặp gỡ giữa họ trong đêm trăng tại rừng Trường Sơn trở thành một khoảnh khắc đẹp giữa những khắc nghiệt của chiến tranh Nguyễn Minh Châu khéo léo xây dựng hình ảnh Nguyệt như vành trăng non, mang đến một cái nhìn lãng mạn về chiến tranh, cho thấy rằng trong những đau khổ, con người vẫn có thể tìm thấy tình yêu và hy vọng Thông điệp của tác giả là trong bối cảnh khốc liệt, lòng tin và tình yêu giữa con người trở thành sức mạnh để vượt qua mọi thử thách, tỏa sáng như những viên ngọc quý trong tâm hồn.
Các loại hình nhân vật trong truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu sau 1975 …14 1 Nguyễn Minh Châu tập trung xây dựng những nhân vật bình thường trong cuộc sống đời thường
Trong thời kỳ chiến tranh và cách mạng, văn học tập trung vào con người với tư cách công dân, dân tộc và giai cấp là điều cần thiết Sau năm 1975, văn học Việt Nam đã mở rộng cách tiếp cận con người, nhìn nhận họ không chỉ như những cá thể mà còn là phần của nhân loại Tác phẩm văn học sau 1975 khám phá con người từ nhiều chiều, phản ánh cả những phẩm chất cao cả lẫn những khiếm khuyết, thói xấu và những khía cạnh sâu thẳm của tâm linh Nhận thức mới về con người đã dẫn đến sự thay đổi trong thế giới nhân vật trong văn học.
Nguyễn Minh Châu là một trong những nhà văn tiên phong trong công cuộc đổi mới văn học Việt Nam Ông nổi bật với khả năng sáng tạo những nhân vật phức tạp và đa chiều, đặc biệt là các nhân vật đời thường và những nhân vật tự vấn, mang đến chiều sâu cho câu chuyện và phản ánh chân thực tâm tư con người.
2.1 Nguyễn Minh Châu tập trung xây dựng những nhân vật bình thường trong cuộc sống đời thường
Con người trong văn học Việt Nam sau 1975 được khắc họa như những nhân vật bình thường, phản ánh sự phong phú và phức tạp của đời sống Họ là đại diện cho số đông, mang trong mình những ưu điểm và khuyết điểm, thể hiện cả sức mạnh lẫn yếu điểm của con người trong xã hội.
Sau năm 1975, Nguyễn Minh Châu, một nhà văn tâm huyết, đã nhận thức được sự cần thiết phải đổi mới văn học, chuyển từ cảm hứng sử thi lãng mạn sang triết luận về giá trị nhân bản đời thường Ông tập trung vào những vấn đề cá nhân trong mối quan hệ phức tạp của cuộc sống, đặc biệt là con người trong hành trình mưu sinh và tìm kiếm hạnh phúc Sự nghiệp của ông đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của văn học Việt Nam giai đoạn đổi mới, được coi là một trong những nhà văn xuất sắc nhất hiện nay Châu tin rằng văn học và cuộc sống là hai vòng tròn đồng tâm, với con người là tâm điểm, và nhà văn chân chính luôn mang trong mình tình yêu cuộc sống và con người Tác phẩm của ông là hành trình tìm kiếm những giá trị ẩn giấu trong tâm hồn con người, với những vấn đề về số phận và đạo đức luôn được đặt ra một cách bức thiết, đặc biệt trong giai đoạn sau những năm 80 của thế kỷ XX.
Trong tác phẩm của Nguyễn Minh Châu, hình ảnh người đàn bà hàng chài hiện lên với một cuộc đời bi kịch Xuất hiện trong khung cảnh buổi sáng, chị bước ra từ chiếc thuyền sau một đêm lao động vất vả, với ngoại hình mệt mỏi, khuôn mặt rỗ và bộ trang phục rách rưới Chị là một người phụ nữ bình dị, vô danh, sống trong nghèo khổ và đối mặt với nhiều bi kịch Vẻ ngoài kém sắc và cuộc sống khó khăn cùng với gánh nặng nuôi con đã khiến chị trở thành nạn nhân của bạo lực gia đình Chị không chỉ phải chịu đựng những trận đòn roi dã man từ chồng mà còn phải sống trong lo sợ, luôn nơm nớp vì con cái Dù đã cầu xin chồng không đánh đập trước mặt con, nhưng sự thật đau lòng vẫn khiến chị cảm thấy xấu hổ và nhục nhã.
Câu chuyện về người đàn bà ôm chầm lấy thằng bé thể hiện những xúc cảm sâu sắc và sự gắn kết giữa các số phận nhỏ bé trong cuộc sống Hình ảnh của bà không chỉ là một cá nhân mà còn đại diện cho nhiều cuộc đời khác, những mảnh đời khuất lấp trong xã hội.
Người đàn bà hàng chài là hình ảnh của sự nhẫn nhịn và lòng vị tha, luôn yêu thương con cái vô bờ bến, sẵn sàng hy sinh bản thân để chúng có cuộc sống tốt đẹp hơn Chị chịu đựng mọi đau đớn, không kêu ca, không chấp nhận ly hôn, bởi chị hiểu rằng gia đình cần có một người đàn ông dù có thô lỗ Sự cam chịu của chị không chỉ là phẩm chất mà còn là vẻ đẹp cần thiết cho sự tồn tại của gia đình Niềm hạnh phúc lớn nhất của chị là nhìn thấy con cái được no đủ, và chị đã đánh đổi hạnh phúc ấy bằng nỗi đau của mình Nụ cười hiếm hoi của chị khi kể về những khoảnh khắc hạnh phúc gia đình thể hiện sức mạnh tinh thần giúp chị vượt qua khó khăn Dù bị chồng hành hạ, chị không oán hận mà vẫn thấu hiểu và cảm thông cho hoàn cảnh của ông Chị là biểu tượng của người phụ nữ Việt Nam truyền thống, với tình yêu thương và đức hi sinh, lấy hạnh phúc của chồng con làm hạnh phúc của chính mình Tác phẩm khắc họa vẻ đẹp chân thực của người đàn bà làng chài, một vẻ đẹp chưa từng thấy trong văn học giai đoạn 1945-1975.
Chị là người đàn bà thất học nhưng không tăm tối, sâu sắc hơn nhiều người trí thức, giúp họ nhận ra những nghịch lý đắng đót trong cuộc sống Trước chị, vị chánh án và phóng viên nhiếp ảnh, dù đã trải qua chiến tranh, vẫn tỏ ra nông cạn và hời hợt khi đối diện với thực tại khắc nghiệt của gia đình chị và những người lao động khác Chị đã mở ra cho họ cái nhìn đa chiều về cuộc đời, khiến họ phải suy nghĩ lại về những gì họ đã từng hiểu.
Nhân vật người đàn bà hàng chài trong tác phẩm của Nguyễn Minh Châu không chỉ là hình ảnh đại diện cho những bi kịch cá nhân và số phận nhỏ bé, mà còn phản ánh cái nhìn khám phá sâu sắc về con người và đời sống Tác giả thể hiện rằng để hiểu rõ cuộc sống, cần có cái nhìn đa diện, giúp phát hiện những điều bất ngờ và khuất lấp bên trong Tính cách mâu thuẫn của người phụ nữ làng chài biểu hiện tư tưởng nhân bản của nhà văn, nhấn mạnh rằng con người sống trong một cộng đồng đầy mâu thuẫn, phải chịu đựng và gắn bó với nhau, dù phải trải qua nhiều đau khổ và bất công Những người lao động lương thiện, qua từng thế hệ, vẫn kiên cường nuôi nấng con cái và giữ gìn sự sống bất diệt trong xã hội.
Nguyễn Minh Châu thể hiện tình yêu thương con người sâu sắc, luôn gắn liền với những suy tư nặng trĩu Ông đặc biệt nhạy cảm với những thân phận bé nhỏ, chịu nhiều đau khổ, và thường hướng tới những vẻ đẹp thầm lặng, bền bỉ, đặc biệt là vẻ đẹp của người phụ nữ.
Nhân vật người đàn bà trong tác phẩm của Nguyễn Minh Châu đã góp phần quan trọng tạo nên vẻ đẹp độc đáo của văn xuôi Những trang văn của ông thể hiện tình yêu sâu sắc đối với con người, đồng thời thể hiện khát vọng tìm kiếm, phát hiện và tôn vinh giá trị nhân văn.
Trong cuộc sống, mỗi con người đều mang trong mình những "hạt ngọc ẩn giấu", phản ánh tâm hồn và những khắc khoải, lo âu trước cái xấu, cái ác đang tồn tại Nhân vật Nguyệt trong "Mảnh trăng cuối rừng" đại diện cho viên ngọc sáng, tinh khiết, trong khi người đàn bà làng chài lại là những hạt ngọc ẩn mình giữa những khó khăn, lam lũ của cuộc sống thường nhật.
Văn xuôi Việt Nam sau 1975, đặc biệt trong tác phẩm của Nguyễn Minh Châu, thể hiện rõ xu hướng hướng nội với khát vọng khám phá "con người bên trong con người" Nhân vật trong tác phẩm của ông đối diện với toàn án lương tâm, tự phán xét và ăn năn về những lầm lỗi, từ đó vươn tới những giá trị chân - thiện - mĩ Trong truyện ngắn "Bức tranh", cuộc đấu tranh nội tâm của nhân vật họa sĩ thể hiện khát vọng phục thiện, vượt qua bóng tối của tham vọng và ích kỷ để tìm đến ánh sáng thiện lương Tâm trạng phức tạp của nhân vật được khắc họa qua hai lần thức tỉnh, lần đầu là khi ông xin lỗi người chiến sĩ về việc từ chối vẽ chân dung, và lần hai là khi nhận ra người chiến sĩ trong hiệu cắt tóc Nhân vật đứng trước tòa án lương tâm với hai lựa chọn: bộc lộ nỗi day dứt hoặc biệt tăm không gặp lại người thợ hớt tóc Cuộc tự vấn lương tâm lên đến đỉnh điểm qua đối thoại tưởng tượng, nơi nhân vật tự chỉ trích và bào chữa cho chính mình Cuối cùng, lương tâm lên tiếng và người họa sĩ nhận ra sự lẫn lộn giữa cái tốt và cái xấu trong bản thân Sự thức tỉnh là một quá trình gian nan, nhưng tác phẩm của Nguyễn Minh Châu vẫn thể hiện niềm tin vào khát vọng hướng thiện của con người, là bài ca về sự chiến thắng của chân lý, sự thật, cái đẹp và cái thiện.
Mỗi nghệ sĩ có con đường riêng đến với văn chương, nhưng tư duy nghệ thuật vẫn phải tuân theo các quy luật chân thiện mỹ và nhân bản Nhà văn chân chính có nhiệm vụ khơi nguồn cho dòng chảy văn học, đưa nó hòa vào đại dương nhân bản Đại văn hào Nhật Bản Kawabata trong tác phẩm "Thủy nguyệt" khẳng định rằng con người chỉ có thể nhận diện chính mình qua hình ảnh phản chiếu trong gương.
Quá trình tự vấn của Nhĩ trong "Bến quê" phản ánh hành trình tìm hiểu bản thân và cuộc sống Mặc dù có cơ hội khám phá thế giới, anh lại phải đối mặt với căn bệnh và nhận ra vẻ đẹp gần gũi ngay trước cửa sổ, mà trước đây anh không hề chú ý Qua những ngày tháng nằm liệt giường, Nhĩ cảm nhận được sự hy sinh của vợ và tình yêu thương từ con cái, điều mà anh đã bỏ quên khi mải mê theo đuổi những điều xa xôi Thông điệp mà nhà văn muốn gửi gắm là dù có đi đâu, mỗi người đều cần trở về với quê hương, nơi có những giá trị giản dị nhưng thiêng liêng Nhĩ đã trải qua những chiêm nghiệm quý giá về cuộc sống, nhắc nhở chúng ta hãy trân trọng những điều bình dị, yêu thương gia đình và cộng đồng, để không phải hối tiếc khi quá muộn Hành trình của mỗi người cần hướng tới những mục tiêu cao đẹp, tránh sa lầy vào những điều không cần thiết, để tìm được bến đỗ bình yên trong cuộc sống.
2.3.Nhân vật với đời sống tâm linh phức tạp
Hướng dẫn học sinh thực hành
Một số đề bài luyện tập
1.1 Đề 1: Phân tích nhân vật Phùng trong truyện ngắn "Chiếc thuyền ngoài xa" của Nguyễn Minh Châu.
1.2 Đề 2: Phân tích hình tượng nhân vật người đàn bà hàng chài trong truyện ngắn
Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu thể hiện những khía cạnh sâu sắc của cuộc sống và nhân sinh quan, đồng thời phản ánh tư tưởng nhân đạo của tác giả Hình tượng bà Tú trong bài thơ Thương vợ của Tú Xương cũng góp phần làm nổi bật tình yêu thương và sự hy sinh của người phụ nữ trong xã hội Cả hai tác phẩm đều khắc họa hình ảnh người phụ nữ với những nỗi đau và khát vọng, từ đó thể hiện sự đồng cảm và trân trọng nhân phẩm con người Tư tưởng nhân đạo trong văn học không chỉ giúp người đọc hiểu sâu hơn về những số phận mà còn khơi gợi lòng trắc ẩn và suy ngẫm về giá trị cuộc sống.
1.3 Đề 3: Bàn về truyện ngắn, nhà văn Tô Hoài cho rằng: "Điều cốt yếu của người viết là phải xây dựng được nhân vật sống động, thật hơn cả con người thật ở ngoài".
Anh/ chị hiểu ý kiến trên như thế nào? Qua một số truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu hãy làm sáng tỏ.
1.4 Đề 4: Hình tượng nhân vật được sinh ra từ tâm trí của nhà văn nhưng chỉ thực sự sống bằng tâm trí của người đọc Bằng tri thức của mình về truyện ngắn của
Nguyễn Minh Châu, bạn hãy bình luận ý kiến trên.
1.5 Đề 5: Có ý kiến cho rằng: "Hình tượng nhân vật là phương tiện cơ bản để nhà văn khái quát hiện thực, và ký thác tâm tư, tình cảm của mình."
Anh/ chị hiểu ý kiến trên như thế nào? Qua một số truyện ngắn đặc sắc củaNguyễn Minh Châu hãy làm sáng tỏ.
Hướng dẫn học sinh kĩ năng làm bài nghị luận về hình tượng nhân vật
Anh/ chị hiểu ý kiến trên như thế nào? Qua một số truyện ngắn đặc sắc của Nguyễn Minh Châu hãy làm sáng tỏ.
1.7 Đề 7: Hãy viết một bài văn bình luận về những đổi mới trong nghệ thuật xây dựng nhân vật của Nguyễn Minh Châu trong những truyện ngắn sau 1975.
1.8 So sánh quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Minh Châu và Nguyễn Khải trong "Chiếc thuyền ngoài xa" và "Một người Hà Nội".
2 Hướng dẫn học sinh kỹ năng làm bài nghị luận về hình tượng nhân vật 2.1 Kiểu bài phân tích một nhân vật
2.2.1 Đặc điểm Đây là dạng đề cơ bản, trọng tâm khi ôn thi THPTQG Học sinh cần nắm vững đặc trưng của nhân vật trong tác phẩm tự sự; tức là bám sát vào các chi tiết về: ngoại hình, hành động, ngôn ngữ, tính cách, tâm lý, mối quan hệ với các nhân vật khác… để thấu hiểu được số phận, phẩm chất và ý nghĩa của nhân vật Từ đó, khái quát lên nét độc đáo trong nghệ thuật xây dựng nhân vật và tấm lòng với con người, cuộc đời, những triết lý sâu sắc của nhà văn.
– Giới thiệu vấn đề cần nghị luận.
– Bước 1: Giới thiệu chung: Tác giả, tác phẩm (xuất xứ, hoàn cảnh sáng tác, tóm tắt ngắn gọn cốt truyện, nội dung chủ đạo), nhân vật.
Bước 2: Phân tích nhân vật theo yêu cầu của đề là một bước quan trọng, trong đó học sinh cần linh hoạt áp dụng các phương pháp phù hợp với đặc điểm của từng nhân vật Dưới đây là một số gợi ý giúp học sinh thực hiện phân tích hiệu quả.
– Bước 3: Đánh giá về nhân vật:
• Ý nghĩa của nhân vật trong việc thể hiện tư tưởng chủ đề của tác phẩm
• Nghệ thuật xây dựng nhân vật.
• Thể hiện tấm lòng và tài năng của tác giả.
- Khẳng định sức sống của nhân vật.
2.2.3 Dàn ý minh họa Đề 1: Phân tích nhân vật Phùng trong truyện ngắn "Chiếc thuyền ngoài xa" của Nguyễn Minh Châu
- Giới thiệu vấn đề cần nghị luận.
2.2.3.2 Thân bài a Giới thiệu chung
- Giới thiệu tác giả Nguyễn Minh Châu.
- Nêu những nét khái quát về truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa”: hòan cảnh sáng tác, xuất xứ, tóm tắt ngắn gọn cốt truyện, nội dung chủ đạo
Nhân vật Phùng trong truyện được khắc họa thành công như một nghệ sĩ đam mê khám phá và sáng tạo cái đẹp, đồng thời luôn trăn trở về nhân cách và đời sống con người Sự khao khát này thể hiện rõ nét qua những suy tư và lo lắng của anh, phản ánh một tâm hồn nhạy cảm và sâu sắc.
* Một tâm hồn nhạy cảm và say mê cái đẹp:
Trước vẻ đẹp tuyệt mỹ mà thiên nhiên ban tặng, Phùng cảm nhận sự bối rối, trái tim như bị siết chặt Anh tin rằng mình đã tìm ra chân lý của sự hoàn thiện và khoảnh khắc tinh khiết trong tâm hồn.
Nghệ sĩ Phùng nhanh chóng nhận ra rằng cái đẹp mà anh khám phá chính là biểu hiện của đạo đức Những cảm xúc của anh thể hiện sự thăng hoa của tâm hồn nghệ sĩ trước vẻ đẹp, cho thấy sức mạnh kỳ diệu của nghệ thuật trong việc thanh lọc tâm hồn con người, như một triết gia đã từng khẳng định.
Nghệ sĩ Phùng, qua khoảnh khắc hạnh phúc đầu tiên, thể hiện sự nhạy cảm và tinh tế trước cái đẹp, mang đến cho người đọc cảm nhận sâu sắc về tâm hồn anh Đây là giây phút thăng hoa của một nghệ sĩ, phản ánh sự kết nối mạnh mẽ với thiên nhiên và nghệ thuật.
* Vẻ đẹp sâu xa của nghệ sĩ Phùng chính là một tấm lòng trăn trở, lo âu về thân phận con người:
- Khi chứng kiến cảnh bạo hành trong gia đình hàng chài:
Phùng cảm thấy kinh ngạc khi nhận ra rằng quan niệm về cái đẹp của mình đang bị lung lay Dưới vẻ đẹp tuyệt mỹ của ngoại cảnh, anh phát hiện ra một thực tế xấu xa và phi đạo đức, điều này khiến cho những bức ảnh trở nên ghê sợ và làm cho chiếc thuyền đẹp như mơ cũng bị biến mất.
Phùng sửng sốt và căm phẫn khi thấy người đàn bà hàng chài gặp nạn, anh đã vứt chiếc máy ảnh xuống đất để lao vào cứu giúp Hành động này gửi gắm thông điệp rằng nghệ thuật không chỉ nằm ở xa mà thực tế cuộc sống lại rất gần gũi Người nghệ sĩ chân chính không nên quên đi cuộc đời vì nghệ thuật, bởi cuộc sống mới chính là nguồn cảm hứng cho tác phẩm đích thực Trước khi trở thành nghệ sĩ, mỗi người cần phải là một con người biết rung động, yêu thương và chia sẻ nỗi đau của cuộc sống.
- Phùng lắng nghe, day dứt với chuyện đời người đàn bà hàng chài:
Đẩu, người bạn chiến đấu năm xưa và hiện là chánh án tòa án huyện, đã được Anh nhờ mời người phụ nữ đến tòa án để khuyên chị bỏ chồng, nhằm giải thoát chị khỏi những trận đòn tàn bạo.
Khi người phụ nữ cầu xin tòa án bắt tội con mình và bỏ tù con cũng được, nhưng đừng bắt con bỏ người yêu, Phùng cảm thấy không khí trong phòng như bị hút cạn sinh khí Anh không thể hiểu nổi sự lựa chọn của người phụ nữ này.
→ Phùng cảm thấy lo lắng về thân phận và tương lai của người đàn bà bất hạnh
Phùng nhận ra rằng cuộc sống đầy rẫy những phức tạp và con người cũng vậy; anh cần nhìn sâu hơn để khám phá những nghịch lý trong đời sống Qua đó, anh tìm kiếm hạt ngọc ẩn sâu trong tâm hồn những người lao động Anh phát hiện rằng, ẩn sau vẻ ngoài quê mùa và thất học của người đàn bà là một trái tim đầy yêu thương, giàu đức hy sinh và thấu hiểu lẽ đời.
Những khoảnh khắc quý giá mà cuộc sống mang lại cho người nghệ sĩ thể hiện quan niệm của nhà văn Nguyễn Minh Châu rằng "Văn học và đời sống là hai vòng tròn đồng tâm với tâm điểm là con người." Mỗi tác phẩm văn học chính là một lát cắt, ghi lại một phần cuộc sống của con người trong hành trình dài hướng tới sự hoàn thiện.
Sau khi nhận thức sâu sắc về cuộc sống, trong mắt người nghệ sĩ Phùng, con thuyền không còn là hình ảnh tươi sáng của ánh ban mai mà trở thành biểu tượng cho cuộc chiến đấu gian nan giữa sóng gió của cuộc đời, phản ánh những trăn trở và suy tư của chính mình.
Bức ảnh nghệ thuật của nghệ sĩ Phùng không chỉ đơn thuần là một tác phẩm, mà còn mang giá trị sâu sắc, thể hiện cái nhìn tinh tế của người sành nghệ thuật Trong bức ảnh đen trắng khép lại tác phẩm, Phùng nhận thấy sự hiện diện của ánh hồng ban mai, tượng trưng cho vẻ đẹp tuyệt mỹ Hình ảnh người đàn bà với tấm lưng áo bạc phếch phản ánh những trái ngang và nghịch lý của cuộc đời đầy nắng gió.
Bức ảnh nghệ thuật khép lại tác phẩm, tượng trưng cho mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc sống, cho thấy rằng dù chiếc thuyền nghệ thuật ở xa hay gần, tâm điểm vẫn luôn là con người Như Nguyễn Minh Châu đã từng khẳng định, "Văn học và cuộc sống đều là những vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm là con người" Đây chính là quan điểm nghệ thuật vị nhân sinh tiến bộ của những nghệ sĩ chân chính.
So sánh quan điểm của Nam Cao
Bài viết tham khảo
3.1 Đề 1: Có ý kiến cho rằng: " Hình tượng nhân vật là phương tiện cơ bản để nhà văn khái quát hiện thực, và ký thác tâm tư, tình cảm của mình."
Anh/ chị hiểu ý kiến trên như thế nào? Qua một số truyện ngắn đặc sắc của Nguyễn Minh Châu hãy làm sáng tỏ.
Nguyễn Đình Thi từng cho rằng tác phẩm nghệ thuật được xây dựng từ thực tại, nhưng nghệ sĩ không chỉ ghi lại hiện thực mà còn muốn truyền tải những thông điệp mới mẻ Để thực hiện điều này, hình tượng nhân vật trở thành phương tiện quan trọng giúp nhà văn khái quát hiện thực và thể hiện tâm tư của mình Qua việc phân tích hình tượng nhân vật trong các tác phẩm của Nguyễn Minh Châu, nhận định này được khẳng định một cách rõ ràng.
Hình tượng nghệ thuật trong văn học là những bức vẽ về con người và cuộc sống, được sáng tạo qua liên tưởng và tưởng tượng của nhà văn Nhân vật văn học là hình tượng các cá thể con người mà nhà văn tái tạo và thể hiện bằng nghệ thuật ngôn từ Nhân vật đóng vai trò quan trọng trong việc khái quát hiện thực và thể hiện tư tưởng, tình cảm của tác giả Họ dẫn dắt người đọc vào thế giới riêng của cuộc sống, đồng thời phản ánh những tìm tòi và khám phá độc đáo của nhà văn về con người Qua tài năng của mình, nghệ sĩ truyền cho những ấn tượng ấy một linh hồn và sức sống.
Hình tượng nhân vật trong văn học là phương tiện quan trọng giúp nhà văn khái quát hiện thực và thể hiện tâm tư Văn học phản ánh cuộc sống qua hình tượng nghệ thuật, gần gũi và phát triển cùng nhịp sống Những hình tượng này không chỉ sao chép hiện thực mà còn được tái hiện một cách sáng tạo, thông qua tài năng và trí tưởng tượng của nghệ sĩ Nhờ sự khéo léo và tinh tế, họ biến những điều bình dị thành những hình tượng đẹp, mang lại ấn tượng sâu sắc cho người cảm thụ.
Cuộc sống là bức tranh muôn màu sắc, được tạo thành từ nhiều mảnh ghép gắn bó Nếu nhà văn không thể khái quát bức tranh toàn cảnh và không thể hiện những khám phá mới mẻ, tác phẩm của họ sẽ thiếu giá trị Nguyễn Minh Châu, sinh ra tại một làng quê miền Trung, đã gắn bó sâu sắc với mảnh đất và con người quê hương Qua trang viết, ông tái hiện cuộc sống lam lũ của người nông dân trên mảnh đất cằn cỗi, nơi mà Chế Lan Viên từng ngậm ngùi nhắc đến.
Những ruộng đất khô cằn và đồng cỏ thiếu thốn, những đồi sim không đủ quả để nuôi sống con người, thể hiện cuộc sống gian khó với ít niềm vui và tiếng cười Âm thanh chủ yếu là tiếng gió và tiếng súng vang vọng trong không gian mù mịt.
Hình tượng lão Khúng trong “Phiên chợ Giát” được khắc họa là một nông dân suốt đời vất vả, gắn bó với đất đai, thể hiện qua hình ảnh “một anh nông dân suốt đời đi sau con bò” Giấc mơ hóa thân thành con bò của lão, với hình dạng “nửa người nửa bò”, gợi lên nỗi niềm về kiếp trâu bò và thân phận “nửa người nửa vật” của người nông dân Cuộc đời của bò Khoang phản ánh hình bóng lão Khúng, lăn lộn với cực nhọc trong cuộc sống mưu sinh Lão mong muốn giải thoát con bò về rừng xanh, cũng chính là khát khao thoát khỏi kiếp nô lệ của bản thân Tuy nhiên, lão cuối cùng vẫn chấp nhận số phận nghèo khổ, lam lũ, từ đó Nguyễn Minh Châu đã khắc họa bi kịch của người nông dân trên chính mảnh đất của họ.
Nghệ thuật là sự phản chiếu cuộc sống qua góc nhìn chủ quan của người nghệ sĩ, thể hiện cảm xúc và thái độ của họ đối với thực tại Giáo sư Lê Ngọc Trà đã nhấn mạnh rằng nghệ thuật là tiếng nói của tình cảm con người, là cách để họ bày tỏ tâm tư Qua hình tượng nghệ thuật, nhà văn truyền tải những suy tư, ước mơ và khát vọng về con người và cuộc sống.
Cảm xúc trong văn học bắt nguồn từ tiếng nói cá nhân, nhưng qua sự tự giãi bày và tâm tư của nhân vật, nó trở thành tiếng nói chung, kêu gọi sự đồng cảm từ độc giả Điều này giúp nhiều người tìm thấy chính mình trong từng con chữ của nghệ sĩ.
Nguyễn Minh Châu, trong hành trình tìm kiếm "hạt ngọc" trong mỗi con người, đã mang đến những tác phẩm giàu chất văn và thơ, thể hiện tình người cao đẹp và nỗi xót xa về cuộc sống thường nhật Qua nhân vật Nhĩ trong “Bến quê”, ông gửi gắm triết lý sâu sắc về con người và vẻ đẹp của quê hương, mặc dù Nhĩ chưa bao giờ đặt chân lên bãi bồi bên kia sông Cuối đời, Nhĩ nhận ra vẻ đẹp giản dị nhưng đã muộn, nhấn mạnh rằng con người khó tránh khỏi những vòng vèo trong cuộc sống Nguyễn Minh Châu khuyến khích độc giả hãy thức tỉnh trước cám dỗ để tìm về những giá trị giản dị và bền vững Tương tự, qua hình tượng ông họa sĩ trong “Bức tranh”, ông nhấn mạnh rằng vượt lên cái thấp hèn và ích kỷ sẽ giúp con người tìm thấy cái thiện Thông điệp xuyên suốt trong tác phẩm của ông là hãy tạm ngừng nhịp sống bận rộn để suy nghĩ về bản thân.
Nguyễn Minh Châu, một nhà văn nhạy cảm với số phận của nông dân nghèo, thể hiện tình cảm sâu sắc qua hình tượng nhân vật trong các tác phẩm của mình Dù trong những giây phút cuối đời, ông vẫn trăn trở về cuộc sống lam lũ của họ, điển hình là nhân vật lão Khúng trong “Phiên chợ Giát”, người mang hình mẫu cháu ruột khốn khổ của tác giả Qua lão Khúng, Nguyễn Minh Châu gửi gắm khát vọng hạnh phúc và sự lo lắng về số phận con người trong một vùng đất chịu nhiều thiên tai và chiến tranh Ông đặt ra câu hỏi về cách mà sự tiến bộ xã hội có thể nâng cao đời sống của những con người như Khúng, những người đã cống hiến cho cách mạng và sự phát triển của cộng đồng Từ đó, hình tượng nhân vật trong sáng tác của Nguyễn Minh Châu trở thành phương tiện quan trọng để phản ánh hiện thực và truyền tải tâm tư của nhà văn.
Nguyễn Minh Châu là một trong những nhà văn vĩ đại của Việt Nam, được ca ngợi là người kế thừa xuất sắc những bậc thầy trong văn xuôi và mở đường cho thế hệ nhà văn trẻ Ông đã tạo ra những hình tượng độc đáo và tiêu biểu trong cả hai giai đoạn sáng tác, mang đến cho độc giả những tác phẩm sâu sắc và ý nghĩa.
Trước năm 1975, các tác phẩm của nhà văn đã khắc họa sinh động cuộc sống và chiến đấu của nhân dân trong thời kỳ chống Mỹ Nhân vật trong các sáng tác của ông được miêu tả như những viên ngọc rực rỡ, không có khuyết điểm, thể hiện phẩm chất cao đẹp Họ từ bỏ gia đình, trường học và tương lai tươi sáng để tham gia cuộc chiến với tâm thế lạc quan Nguyễn Minh Châu đã "tắm rửa sạch sẽ" các nhân vật, khiến họ như được bao bọc trong không khí vô trùng Đặc biệt, hình tượng Nguyệt trong "Mảnh trăng cuối rừng" là một ví dụ điển hình, với chất thơ lãng mạn và sự hoàn hảo, vừa là người yêu lý tưởng dưới ánh trăng, vừa là chiến sĩ anh hùng giữa bom đạn.
Tác phẩm khắc họa hiện thực chiến tranh với những đau thương và hy sinh, qua đó, Nguyệt và Lãm trở thành biểu tượng cho thế hệ trẻ trong cuộc kháng chiến chống ngoại xâm.
Nguyệt, trong tác phẩm của Nguyễn Minh Châu, hiện lên với vẻ đẹp mềm mại và thanh thoát, mang hình ảnh của một cô gái trẻ trung, dịu dàng trong bối cảnh chiến tranh đầy gian khổ Cô xuất hiện với chiếc nón trắng, gót chân bóng hồng và bộ trang phục giản dị nhưng tươi sáng, thể hiện sức sống bền bỉ của tuổi thanh xuân Dưới ánh đèn mờ ảo của đoàn xe, vẻ đẹp của Nguyệt như rạng rỡ hơn, hòa quyện với ánh trăng, tạo nên hình ảnh lung linh huyền diệu Nhân vật Nguyệt không chỉ mang tính lãng mạn mà còn thể hiện phong cách trữ tình đặc sắc của Nguyễn Minh Châu trước năm 1975.
Nguyệt càng khiến bạn đọc ấn tượng và yêu mến bởi vẻ đẹp tâm hồn mình.