(Sáng kiến kinh nghiệm) phương pháp giảng dạy các bài thực hành trong môn sinh học lớp 7 ở trường THCS nga lĩnh, huyện nga sơn, tỉnh thanh hoá

Khi học sinh được tự mình làm các thí nghiệm và quan sát động vật, các em sẽ tăng cường chú ý, hứng thú với những kết quả thực hành được, giúp các em có những biểu tượng cụ thể về cấu tạ

MỤC LỤC

7 Phần 2: Nội dung của sáng kiến kinh nghiệm 4

9 2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 5

10 3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 6

13 3.3 Quá trình thực hiện sáng kiến kinh nghiệm 7

Phần 1: Mở đầu

1 Lí do chọn đề tài:

Trong những thập niên gần đây, xã hội đã có nhiều chuyển biến theo hướng

văn minh hiện đại để đáp ứng với trình độ phát triển ngày càng cao, đặc biệt trong

lĩnh vực công nghệ sinh học Do đó đòi hỏi con người phải có kiến thức về khoa

học trong đó có bộ môn sinh học Lĩnh vực công nghệ sinh học ngày càng được

phát triển mạnh mẽ và ứng dụng sâu rộng trên phạm vi toàn cầu Để có thể tiến kịp

với sự phát triển trong lĩnh vực sinh học công nghệ của các nước trên thế giới thì

ngay ở những khâu mở đầu chúng ta phải tạo được nền tảng và trang bị một cách

vững chắc, biết sử dụng kiến thức áp dụng đạt hiệu quả cao, muốn áp dụng có hiệu

quả thì phải có sự luyện tập, thực hành nhiều, thường xuyên

Như chúng ta đã biết, môn Sinh học nói chung và môn Sinh học 7 nói riêng là

môn khoa học thực nghiệm, lấy quan sát và thí nghiệm làm phương pháp nghiên

cứu chủ yếu Vì vậy, trong giảng dạy môn Sinh học thì tiết thực hành: Quan sát thí

nghiệm có ý nghĩa to lớn Việc thực hành góp phần củng cố, phát triển các khái

niệm động vật học Khi học sinh được tự mình làm các thí nghiệm và quan sát động

vật, các em sẽ tăng cường chú ý, hứng thú với những kết quả thực hành được, giúp

các em có những biểu tượng cụ thể về cấu tạo, chức năng và hoạt động sống của

động vật, các khái niệm động vật sẽ được “phát triển”, “kiểm tra” và “củng cố”,

giúp các em ghi nhớ kiến thức một cách tích cực, vững chắc

Mặc khác, việc thực hành còn giúp giáo viên và học sinh:

+ Rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo bộ môn, bao gồm các kỹ năng như sử dụng

kính lúp, kính hiển vi, bộ đồ mổ,…Theo dõi và ghi chép các hiện tượng sinh học và

động vật sẽ tạo điều kiện cho học sinh tập sự nghiên cứu và khả năng vận dụng

kiến thức vào thực tế đời sống và chăn nuôi Điều đó có tác dụng trong việc giáo

dục kỹ thuật tổng hợp cho học sinh

+ Bồi dưỡng năng lực tư duy, rèn luyện trí thông minh, sáng tạo: khi thực

hành học sinh phải tự quan sát, ghi chép, phán đoán và tự rút ra kết luận cần thiết,

“lý thuyết khoa học” sẽ được chứng minh hoặc được rút ra từ thực tế sinh động do

các em tự làm

+ Gây hứng thú học tập phần động vật học, lòng ham muốn nghiên cứu khoa

học và các phẩm chất đạo đức khác

Ngoài ra, trong thực hành, học sinh đứng ở vị trí nhà nghiên cứu Qua đó,

cùng với tri thức, các em còn lĩnh hội được cả phương pháp nghiên cứu khoa học

bộ môn Đồng thời, để đi đến kết quả đúng đòi hỏi học sinh phải có tính kiên nhẫn,

tự lực, tính chính xác và đôi khi cả óc sáng tạo Kết quả là các em có sự say mê học

tập và các năng khiếu cá nhân được phát triển Đối với trường THCS, môn Sinh

học giúp học sinh tìm hiểu, khám phá thế giới động vật đa dạng, phong phú Cho

nên thực hành giữ vai trò cực kỳ quan trọng, buộc giáo viên phải nghiên cứu để

giảng dạy đạt hiệu quả tốt, đó là vấn đề về Phương pháp giảng dạy các bài thực

hành trong môn Sinh học 7 là rất cần thiết đối với bản thân mỗi người giáo viên

Đó là lí do tôi chọn SKKN “Phương pháp giảng dạy các bài thực hành trong môn

Sinh học 7 ở trường THCS Nga Lĩnh, huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hoá”.

2 Mục đích nghiên cứu: Nghiên cứu một số phương pháp giảng dạy loại bài thực

hành trong môn Sinh học ở lớp 7 từ tuần 1 đến tuần 20

3 Đối tượng nghiên cứu: Học sinh lớp 7A, 7B trường THCS Nga Lĩnh.

4 Phương pháp nghiên cứu:

a Đọc tài liệu:

- Sách tham khảo:

+ Động vật không xương sống, động vật có xương sống

+ Phương pháp mổ động vật

- Sách giáo viên sinh 7

- Sách giáo khoa sinh 7

b Điều tra, đàm thoại qua đó biết chính xác kỹ năng thực hành, hứng thú học tập

của học sinh, từ đó có cơ sở thực tiễn nhằm giúp cho đề tài đưa ra phương pháp

giảng dạy loại bài thực hành phù hợp với thực tiễn học tập của học sinh ở trường

c Dự giờ đồng nghiệp rút ra kinh nghiệm và học hỏi từ đồng nghiệp về vấn đề

mà đề tài đã đưa ra

d Kiểm tra, đối chiếu:

- Kiểm tra:

+ Giáo viên áp dụng sáng kiến kinh nghiệm mới trên lớp

+ Cho học sinh làm kiểm tra

- Quan sát:

+ Cách tiến hành của học sinh

+ Quan sát khả năng vận dung kiến thức đã học ở bài thực hành vào việc lĩnh

hội tri thức mới

- Phân tích tổng hợp: Sau khi đọc tài liệu và phân tích đối tượng học sinh đã

tìm hiểu để vận dụng các phương pháp phù hợp, có hiệu quả Tổng hợp kết quả thu

thập được trong thực tế, qua đó thấy được hiệu quả khả thi của SKKN

Phần 2: Nội dung sáng kiến kinh nghiệm

1 Cơ sở lí luận sáng kiến kinh nghiệm:

Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII của Đảng khẳng định “Phải đổi mới

phương pháp dạy học, khắc phục lối truyền đạt kiến thức một chiều, rèn luyện nếp

tư duy sáng tạo của người học” Việc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay chính

là việc dạy tốt và học tốt theo hướng lấy người học làm trung tâm của quá trình dạy

học Muốn vậy, giáo viên cần phải nắm vững và vận dụng các phương pháp dạy

học tích cực trong từng tiết dạy của mình

Phương pháp thực hành là một trong những phương pháp dạy học khám phá

có hướng dẫn, có tác dụng rèn luyện tập dượt cho học sinh làm quen dần với

phương pháp nghiên cứu của khoa học thực nghiệm, đồng thời trau dồi cho các em

cả phương pháp nhận thức tích cực, chuẩn bị cho các em thực sự trở thành những

con người làm chủ xã hội, người lao động “có văn hóa” Sau này, dễ có khả năng

thích ứng cao trong hoàn cảnh khoa học kỹ thuật tiến bộ phát triển với nhịp độ cao

và thường xuyên đổi mới Phương pháp thực hành cũng giúp các em tích cực chiếm

lĩnh kiến thức mà không phải do thầy cô truyền đạt, không phải tiếp thu một cách

thụ động Ngoài ra, còn giáo dục các em có tính kiên trì, bền bỉ, trung thực… trong

học tập

Trong môn Sinh học 7, kiến thức rất đa dạng, phong phú, nếu học sinh không

thực hành sẽ ảnh hưởng đến việc tiếp thu tri thức, tính sáng tạo của học sinh Đặc

biệt là trong giảng dạy theo phương pháp mới, học sinh giữ vai trò chủ động trong

tiếp thu tri thức, còn giáo viên giữ vai trò hướng dẫn, gợi ý giúp học sinh tìm tri

thức Việc thực hành vừa phù hợp với phương pháp mới, vừa phù hợp với đặc thù

bộ môn, giúp học sinh:

+ Có được kỹ năng, kỹ xảo: quan sát, mổ, nhận xét, vẽ hình Khi mổ nhiều

động vật học sinh có được thao tác mổ nhanh, đẹp, chính xác, sử dụng đồ mổ một

cách thành thạo, qua mẫu mổ học sinh quan sát được các cơ quan, hệ cơ quan,

thông qua sự khác biệt về cấu tạo, học sinh thấy được sự tiến hóa, nguồn gốc của

động vật giúp các em có kỹ năng phân tích tổng hợp…

+ Khắc sâu kiến thức đã học: khi tự tay mình tiến hành thực hành thì bản thân

các em sẽ dễ hiểu và nhớ kiến thức lâu hơn

+ Có được hứng thú học tập động vật học, thích tìm hiểu Trong quá trình

thực hành chính mắt các em thấy được những điều mới lạ về giới động vật, làm

“trỗi dậy” tính tò mò, tìm hiểu, khám phá về động vật để chủ động tiếp thu tri thức

và trở thành nhà nghiên cứu nên có được sự hứng thú học tập

+ Có năng lực tư duy, trí thông minh, sáng tạo: khi làm thực hành học sinh tự

mình quan sát, ghi chép, phán đoán kết quả và tự mình rút ra kết luận buộc các em

phải tư duy, suy nghĩ, từ đó phát triển thông minh, óc sáng tạo

Chính vì vậy, giáo viên phải tổ chức cho học sinh thực hành để các em tự

mình khám phá, tìm hiểu về giới động vật nhằm phát triển kỹ năng, kỹ xảo và tạo

ra những con người năng động, sáng tạo

2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm:

2.1 Tình hình học sinh:

- Đa số học sinh rất thích tiến hành thực hành, khi tự tay mình tiến hành mổ

động vật các em có được kỹ năng: mổ chính xác, thực hiện thao tác nhanh, trình

bày mẫu mổ đẹp - khoa học, có niềm tin khoa học, nêu được cấu tạo cơ thể động

vật vững chắc

- Bên cạnh đó vẫn còn một số học sinh có tính rụt rè, nhút nhát không chịu

tham gia tiến hành thực hành mà chỉ quan sát nên tiếp thu tri thức của các em chưa

được vững chắc, không có kỹ năng mổ, không biết cách trình bày mẫu mổ, thực

hiện thao tác mổ còn lúng túng khi giáo viên yêu cầu mổ dẫn đến: mổ chưa đạt,

thao tác chậm, xác định các hệ cơ quan trên mẫu chưa chính xác, vẽ hình và ghi

chú thích hình vẽ chưa rõ ràng…

2.2 Tình hình giáo viên:

- Nắm vững phương pháp giảng dạy loại bài thực hành

- Có kỹ năng, kỹ xảo mổ động vật

- Dự giờ đồng nghiệp về phương pháp giảng dạy loại bài thực hành còn hạn

chế nên chưa có nhiều kinh nghiệm cũng như chưa nắm bắt được nhiều phương

pháp giảng dạy của đồng nghiệp về loại bài thực hành

2.3 Thực trạng trường lớp, đồ dùng dạy học

- Ban giám hiệu phân công đúng chuyên môn, luôn tạo điều kiện thuận lợi cho

giáo viên hoàn thành tốt nhiệm vụ

- Những dụng cụ phục vụ tiết thực hành như: khay mổ, đồ mổ, kính lúp,…rất

nhiều đủ để cho học sinh tiến hành thực hành

- Tuy nhiên, do trường chưa có phòng thực hành nên việc dạy thực hành còn

gặp nhiều khó khăn, tiết thực hành phải thực hiện trên lớp đôi khi ảnh hưởng đến

những lớp bên cạnh, việc di chuyển dụng cụ thực hành cũng mất nhiều thời gian

2.4 Hoàn cảnh gia đình và sự quan tâm của phụ huynh học sinh

- Phụ huynh chưa tạo điều kiện quan tâm giúp đỡ học sinh đúng mực

- Phong trào tự học chưa cao

* Những khó khăn trên đã ảnh hưởng đến chất lượng, làm hạn chế khả năng tiếp

thu tri thức của học sinh do đó muốn nâng cao chất lượng bộ môn giáo viên cần

phải tìm giải pháp mới để đưa chất lượng lên cao hơn, tạo được sự hứng thú ở học

sinh

3 Các giải pháp đã sử dụng giải quyết vấn đề:

3.1 Vấn đề đặt ra:

- Với nội dung chương trình SGK Sinh học 7 (phần Động vật học 7) gồm rất

nhiều bài thực hành Các bài thực hành này giữ vai trò rất quan trọng trong dạy và

học môn Sinh học 7 Tuy nhiên, việc giảng dạy các loại bài thực hành có đạt hiệu

quả cao hay không còn tùy thuộc vào nhiều yếu tố, quan trọng là giáo viên phải vận

dụng phương pháp nào, giải pháp nào để giúp học sinh học tốt Trong quá trình

công tác, bản thân tôi luôn cố gắng tìm hiểu, nghiên cứu nhiều hướng khác nhau,

vận dụng nhiều phương pháp và giải pháp khác nhau nhưng do phạm vi đề tài được

giới hạn nên tôi chỉ trích dẫn ra đây một số kinh nghiệm mà bản thân tôi thấy có

hiệu quả

3.2 Giải pháp nghiên cứu vấn đề:

a Tình hình học sinh:

- Giao nhiệm vụ cụ thể cho học sinh để tất cả các em phải tham gia tiến hành

thực hành để củng cố và tìm tri thức mới

- Rèn kỹ năng mổ cho học sinh để các em tiến hành mổ nhanh và đẹp

- Hướng dẫn cách ghi chú, cách trình bày mẫu mổ

- Quan sát cách tiến hành của từng nhóm để hướng dẫn cách quan sát, vẽ hình

- Các thao tác khó giáo viên phải đến tận các nhóm để giúp học sinh

b Tình hình giáo viên:

- Tích cực dự giờ đồng nghiệp, tham khảo tài liệu chuyên môn

- Cập nhật thông tin môn Sinh học, quan sát cách mổ động vật

- Tiến hành mổ động vật trước, phải xác định được những thao tác, những yêu

cầu mà học sinh khó thực hiện được

- Cần phân phối thời gian phù hợp

c Thực trạng trường lớp, đồ dùng dạy học:

- Giáo viên tự trang bị đồ dùng dạy học

- Sử dụng phòng học cho học sinh tiến hành thực hành, có sự linh động trong sử

dụng đồ dùng dạy học

- Bảo quản đồ dùng dạy học, yêu cầu học sinh phải bảo quản tốt (giao nhiệm vụ

cho các nhóm trưởng)

d Nhận thức học tập của học sinh

- Tạo sự hứng thú, say mê học tập cho học sinh, tạo được niềm tin khoa học cho

học sinh khi các em tiến hành thực hành

- Giao nhiệm vụ cụ thể cho từng học sinh

e Sự quan tâm của phụ huynh học sinh

- Đề nghị phụ huynh quan tâm đến con mình

- Giải thích rõ cho phụ huynh biết vai trò của môn học để phụ huynh thay đổi

cách suy nghĩ

3.3 Quá trình thực hiện sáng kiến kinh nghiệm:

- Để nâng cao chất lượng dạy học thì thầy và trò phải làm như thế nào? Đây là

vấn đề quan trọng cần giải quyết

- Thật vậy, muốn dạy tốt để nâng cao chất lượng trong học tập của học sinh,

giáo viên phải chuẩn bị đầy đủ cho một tiết lên lớp, bên cạnh đó cần phải để cho

học sinh thực hành để các em khắc sâu kiến thức và phát huy tính sáng tạo Vì vậy

tôi đưa ra một số nhiệm vụ sau:

+ Học sinh phải nắm được kiến thức cơ bản toàn diện có hệ thống về giới động

vật ở các phương diện: hình dạng, cấu tạo, phân loại, nguồn gốc, sự đa dạng, ý

nghĩa thực tiễn

+ Biết được vị trí, vai trò của giới động vật đối với con người và tự nhiên để từ

đó các em biết bảo vệ động vật có ích

+ Có được kỹ năng: quan sát, giải phẩu, giải thích, nhận biết, phân biệt, phân

tích, nhận xét

- Để hoàn thành nhiệm vụ trên thì giáo viên phải phối hợp các phương pháp

giảng dạy kết hợp với phương tiện trực quan, còn học sinh phải có trí nhớ, tư duy

trừu tượng, tính tự giác học tập và tự tay mình tiến hành thực hành để khắc sâu kiến

thức và phát huy tính sáng tạo Với SKKN: “Phương pháp giảng dạy các bài thực

hành trong môn Sinh học 7 ở trường THCS Nga Lĩnh, huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh

Hoá”, tôi đã đi sâu nghiên cứu một số bài cụ thể để thực hiện sáng kiến kinh

nghiệm

Bài 16: MỔ VÀ QUAN SÁT GIUN ĐẤT (Dạng bài: Thực hành củng cố)

I Mục tiêu

1 Kiến thức:

- Thấy được cấu tạo ngoài của giun đất như sự phân đốt của cơ thể Vòng tơ

xung quanh ở mỗi đốt, đai sinh dục, lỗ miệng, sinh dục đực và cái, hậu môn

- Nắm được cấu tạo trong của giun đất trên mẫu mổ

2 Kỹ năng: Quan sát, mổ, sử dụng thành thạo dụng cụ mổ, vẽ hình chính xác,

vận dụng, biết cách trình bày mẫu mổ, thảo luận nhóm

3 Thái độ: Giáo dục tính cẩn thận, kiên trì, có tinh thần hợp tác trong thí nghiệm

thực hành

II Chuẩn bị

1 Giáo viên: Bộ đồ mổ, chậu thủy tinh, lúp tay, khay mổ, tranh giun đất, cồn

Tranh câm hình 16.1, 16.2 SGK/ 56, 57, tranh cấu tạo ngoài và trong của giun đất

2 Học sinh: - Chuẩn bị mỗi nhóm “1 con giun đất to” để thực hành.

- Xem trước nội dung bài thực hành

III Tiến trình bài dạy

A Ổn định tổ chức

B Kiểm tra bài cũ

- Giáo viên chia nhóm (6-8 em)

- Giáo viên kiểm tra sự chuẩn bị của học sinh

- Giáo viên giới thiệu về dụng cụ thực hành được sử dụng đã mổ giun đất: kéo,

phanh, đinh ghim, dao

C Giảng bài mới

a Giới thiệu bài

b Hướng dẫn tìm hiểu bài

* Hoạt động 1: Tìm hiểu về mục tiêu của bài thực hành.

- Mục tiêu: học sinh biết được mục tiêu của bài thực hành

I Yêu cầu:

- Giáo viên nêu yêu cầu của bài thực hành.

- Biết cách mổ giun đất

- Quan sát, xác định đúng cấu tạo của giun đất trên mẫu vật thật

- Có kỹ năng mổ, quan sát, nhận biết, vẽ hình cấu tạo cơ thể giun đất

* Hoạt động 2: Tổ chức thực hành.

- Mục tiêu: học sinh biết được cách tiến hành và tự mình tiến hành mổ, quan

sát được các cơ quan của giun đất

II Tổ chức thực hành

1 Cách tiến hành

a Tìm hiểu về cấu tạo ngoài:

- Giáo viên hướng dẫn học sinh xử lý mẫu: Gây mê bằng ête hay cồn loãng

hoặc cho giun đất vào nước trong thời gian dài

- Xác định vòng tơ, mặt lưng, mặt bụng

- Cho giun đất lên tờ giấy kéo lê giun theo chiều ngược xem có tiếng động

gì? Giải thích vì sao có tiếng động?

- Đặt giun lên khay mổ xác định mặt lưng, mặt bụng (dựa vào màu sắc, lỗ

sinh dục), hoàn thành hình vẽ 16.1/ SGK (thay số bằng chữ)

b Tìm hiểu cấu tạo trong:

* Cách mổ giun đất

- Hãy làm theo 4 bước như hình 16.2/SGK

1

2 3 4

 Bước 1: Đặt giun nằm sấp giữa khay mổ Cố định đầu và đuôi bằng 2 đinh

ghim

 Bước 2: Dùng kẹp kéo da, dùng kéo cắt 1 đường dọc chính giữa lưng về phía

đuôi

 Bước 3: Đổ nước ngập cơ thể giun Dùng kẹp phanh thành cơ thể, dùng dao

tách ruột khỏi thành cơ thể

 Bước 4: Phanh thành cơ thể đến đâu, cắm ghim tới đó Dùng kéo cắt dọc cơ

thể tiếp tục như vậy về phía đầu

* Lưu ý: Khi mổ giun phải mổ ở mặt lưng, trong khi mổ phải nâng mũi kéo lên để

tránh làm tổn thương các nội quan

- Xác định vị trí, tên các hệ cơ quan

- Dựa vào hình 16.3A,16.3B/SGK xác định hệ tiêu hóa và hệ sinh dục trên

mẫu mổ

- Gạt ống tiêu hóa sang một bên quan sát hệ thần kinh

Dựa vào kiến thức đã học hoàn thành phần chú thích ở hình 16.3B và 16.3C/SGK

(thay số bằng chữ)

- Vẽ hình mẫu mổ

* Hướng dẫn viết thu hoạch:

- Mô tả hình dạng ngoài, nêu cấu tạo các hệ cơ quan của giun đất

- Hoàn thành chú thích hình 16.3B và 16.3C/SGK

- Vẽ hình mẫu mổ

2 Tiến hành thực hành:

- Học sinh:

+ Tiến hành xử lý mẫu, quan sát cấu tạo ngoài

+ Mổ giun, quan sát cấu tạo trong của giun đất

+ Vẽ hình mẫu mổ

8

10 9

1 6

10

2 4 3 1

7 5