Tài liệu Đặc điểm và phân bố của các loài cây lâm nghiệp- Cây Mạnh Tông doc

Phân bố Phân bố của mạnh tông ở Việt Nam Việt Nam: Trước đây mạnh tông được trồng nhiều ở vùng trung du và Đồng bằng Bắc Bộ Tuyên Quang, Phú Thọ, Thái Nguyên, Bắc Kạn, Bắc Giang, Hoà

MẠNH TÔNG

Dendrocalamus asper (J A et J H Schult.) Backer ex Heyne, 1927

Tên đồng nghĩa: Bambusa aspera Schult f., 1830; Dendrocalamus flagellifer

Munro,1866; D merrilinianus Elmer, 1915; Gigantochloa aspera

(Schult f.) Kurz., 1876 Tên khác: Bương; mạy puốc đeng

Phân họ: Tre – Bambusoideae

Tên thương phẩm: Giant bamboo

Hình thái

Thân ngầm dạng củ, thân khí

sinh mọc cụm, chiều cao thân

15-20cm, đường kính 6-12(-20)cm, ngọn

dài, rủ xuống, mấy đốt ở gốc thân

thường có vòng rễ khí sinh; chiều dài

lóng 30-50cm, lúc non có lông gai

nhỏ màu nâu nhạt, và phủ lớp phấn

trắng mỏng; vòng thân không nổi lên;

trên và dưới vòng đốt đều có một

vòng lông nhung màu nhạt Cây

thường chia cành cao, bắt đầu từ đốt

thứ 9; mỗi đốt có nhiều cành mọc

cụm, cành chính rõ Bẹ mo rụng sớm,

chất da, lúc tươi màu lục nhạt, mặt

lưng có lông gai nhỏ ép sát, màu

trắng xám đến màu nâu, sau khi khô

màu nâu nhạt, đầu hình cung tròn, tai

mo hình tam giác hẹp, dài 2cm, rộng

khoảng 7mm, gấp dạng sóng, phía

đầu hơi mở rộng và gần hình tròn,

mép có mấy chiếc lông mi dạng sóng

cong dài tới 6mm; lưỡi mo nổi lên,

cao 7-10mm, mép đính lông tua màu

nâu dài 3-5mm; phiến mo hình lưỡi

mác, thường lật ra ngoài, hai bên gốc

thu hẹp vào trong, gấp nhăn dạng

sóng Cành nhỏ mang 7-13 lá, bẹ lá

lúc đầu có lông gai nhỏ ép sát, về sau

trở nên nhẵn, tai lá nhỏ, lông mi

miệng bẹ mấy chiếc; lưỡi lá, cao

khoảng 2mm, mép nguyên hay xẻ răng nhỏ; phiến lá hình lưỡi mác đến hình mác, dài (10-)20-30(-35)cm, rộng (1,5-)3-5cm, mặt dưới phủ lông mềm, gân cấp hai 7-11 đôi, gân ngang nhỏ hơi

rõ, mép lá một bên ráp, một bên hơi ráp, cuống lá dài 2-7mm

Mạnh tông - Dendrocalamus asper (J A et J H Schult.)

Backer ex Heyne

1 Một bụi; 2 Măng; 3 Mo thân; 4 Cành lá;

5 Bẹ lá; 6 Cụm hoa

Cụm hoa không lá, dài tới 50cm, mỗi đốt có ít đến nhiều bông nhỏ; bông nhỏ dẹt, dài 6-9mm, rộng 4mm, chứa 4 hay 5 hoa lưỡng tính, và một hoa thoái hoá ở đỉnh; mày ngoài hình

trứng rộng, càng lên phía trên càng dài, dài nhất 8mm, lưng có lông nhỏ, phần trên của mép có lông mảnh; mày trong dài bằng mày ngoài, lưng có 2 gờ, giữa các gờ có 2-3 gân, trên gờ và mép đều có lông mảnh, mày trong của hoa nhỏ trên cùng bị thoái hoá, trên gờ không có lông mảnh, nhưng khoảng giữa các gờ có lông ráp; mày cực nhỏ không; bao phấn dài 3-5mm (hoa nhỏ phía trên dài nhất), đầu có mũi nhọn ngắn, không lông; bầu và vòi đều phủ lông nhỏ, đầu nhuỵ 1, dạng lông vũ

Các thông tin khác về thực vật

Tre mạnh tông ở phía nam hay bương ở phía Bắc trước đây được xác định là một loài và

mang tên khoa học là: Dendrocalamus flagellifer Munro, 1866 Các tài liệu xuất bản trước năm

1980 vẫn sử dụng tên khoa học đó Vào cuối thế kỷ XX, tên khoa học của tre mạnh tông được

chuyển là Dendrocalamus asper (J A et J H Schult.) Backer ex Heyne, 1927 vì tên này hợp

với luật danh pháp thực vật đã được thừa nhận

Phân bố

Phân bố của mạnh tông

ở Việt Nam

Việt Nam:

Trước đây mạnh tông được trồng nhiều ở vùng trung du

và Đồng bằng Bắc Bộ (Tuyên Quang, Phú Thọ, Thái Nguyên,

Bắc Kạn, Bắc Giang, Hoà Bình, Ninh Bình, Thái Bình, Thanh

Hoá, Nghệ An) và vùng Đông Nam Bộ (Bình Phước, Bình

Long, Đồng Nai, Tây Ninh, Tp Hồ Chí Minh, Bà Rịa - Vũng

Tàu, Long An ) Hiện nay vùng trồng mạnh tông đã được mở

rộng do có nhiều giá trị sử dụng

Mạnh tông được trồng phân tán từng khóm trong vườn

nhà Ở Thái Bình mạnh tông đựơc trồng từng hàng ven đê Ở

Hạ Hoà (Phú Thọ) nó được trồng thành đám

Thế giới:

Mạnh tông phân bố ở Trung Quốc, Lào, Thái Lan,

Malaysia, Ấn Độ, Myanmar, Indonesia, Philippin

Về nguồn gốc, nhiều người cho mạnh tông có nguồn gốc

từ vùng Đông Nam Á Việt Nam có thể là quê hương của

mạnh tông vì ở đây nó đã được trồng từ rất lâu đời và theo

một số thông tin gần đây thì tre mạnh tông mọc tự nhiên trong

một số thung lũng đá vôi vùng phía Bắc tỉnh Thanh Hoá, giáp

với Ninh Bình

Đặc điểm sinh học

Cây phân bố ở vùng có khí hậu nhiệt đới mưa mùa, độ cao so với mặt biển dưới 1.500m Tuy vậy nơi trồng thích hợp nhất của mạnh tông là vùng có độ cao 400-600m, lượng mưa: 2.000-2.500mm Trong vùng này mạnh tông có thể mọc trên mọi loại địa hình và đất; nhưng vùng có địa hình đồi thấp, đất cát pha đến đất thịt, thành phần cơ giới nặng và thoát nước là tốt hơn cả Vùng chân núi và thung lũng núi đá vôi cũng thích hợp để trồng mạnh tông vì ở đây cây phát triển rất tốt, kích thước đạt tối đa, thể hiện rõ nhất là ở vùng núi đá vôi Hoà Bình, Ninh Bình vàThanh hoá

Măng xuất hiện khi bắt đầu có mưa và phát triển thành cây tre mới, trong khoảng 2-3 tháng Cành cây phát triển khi thân tre đạt chiều cao tối đa Cây trưởng thành khi 3-4 tuổi Đây cũng là tuổi tốt nhất để khai thác thân tre Bụi tre trưởng thành, lúc cây đạt chiều cao và đường kính tối đa, là khoảng 5-6 năm sau khi trồng Khi đó bụi có đường kính khoảng 3m hay hơn và

số cây trong bụi khoảng 60 cây

Mạnh tông có khả năng sinh sản bằng hạt (đã thu được cây con từ hạt) Cây cho nhiều măng, có thể ra nhiều đợt trong một vụ, nếu măng đợt trước bị khai thác mạnh

Công dụng

Mạnh tông cho thân to, thẳng, cứng, vách thân dày nên thường dùng làm cột nhà, cột điện, cầu cống Măng ăn ngon, được nhiều người ưa thích và được coi là một trong những loại măng ngon nhất trong các loài tre Trồng mạnh tông lấy măng có lợi vì cho măng nhiều, to, thịt dầy, nặng cân (vì vậy có địa phương người dân gọi là "Tre măng")

Mạnh tông được trồng khá nhiều ở Thái Lan Theo con số thống kê năm 1995, diện tích trồng mạnh tông của Thái Lan là 6.000ha

Kích thước trung bình của sợi thân tre mạnh tông là: chiều dài 3,78mm, đường kính 19µm, khoang tế bào sợi rộng 7µm; vách dày 6 µm Độ ẩm trung bình trong thân mạnh tông tươi là 55% (76% ở gốc và 36% ở ngọn); độ ẩm của thân sau khi chặt và hong tự nhiên ngoài không khí là 15% (15-17% ở phần dưới và 13-14% ở phần ngọn); trọng lượng riêng khoảng 0,7; lực chẻ dọc 81,6 N/mm2 và 103,4%, lực ép dọc thớ là 22 N/mm2

Thành phần hoá học của thân tươi là: holloxenlulose 53%, pentosan 19%, lignin 25%, tro 3%; chất tan trong nước lạnh là 4,5%, trong nước nóng là 6%, trong cồn ben zen 1%, trong sút

là 22%

Phần non ăn được của thân tre khoảng 34% trọng lượng và nặng khoảng 5,4kg, khi chưa bóc bẹ; khoảng 1,8kg, sau khi bóc bẹ Măng mạnh tông có thể dùng đóng hộp và chất lượng khá tốt

Kỹ thuật nhân giống, gây trồng

Cũng như các loài tre mọc cụm có thân to khác như: mai, luồng, diễn, mạnh tông được trồng chủ yếu bằng thân ngầm Hiện nay nhân giống bằng cành chét mới được nghiên cứu và

áp dụng đối với tre mạnh tông

Muốn lấy giống gốc cần chọn cây bánh tẻ (12-18 tháng tuổi), không sâu bệnh, phát triển tốt Dùng thuổng đào gốc, đến khi toàn bộ thân ngầm lộ rõ Dùng dao sắc chặt đứt cổ thân ngầm (nơi tiếp súc thân ngầm với cây tre mẹ); vết cắt cần gọn, nhẵn, không làm ảnh hưởng đến các mắt trên thân ngầm Cắt bớt rễ, chỉ để dài 1-3cm Phần thân tre để lại cùng với thân ngầm (gốc tre) dài khoảng 0, 7-1,5m, mang 3-4 mắt thân

Muốn tạo giống bằng cành chét, là những cành mọc gần phía gốc, có gốc cành to (thường gọi đùi gà), phải chọn các cành bánh tẻ, có lá phát triển đày đủ, màu xanh thẫm, có rễ màu xanh nhạt, đầu rễ màu hơi trắng để làm giống Trồng bằng cành chét có ưu điểm là ít tốn công vận chuyển, không ảnh hưởng đến cây mẹ và cả búi tre vì không phải đào gốc sâu Nên ươm cành chét trong vườn ươm hay trong túi bầu để thành cây con có đủ cành lá mới trồng, để đảm

bảo tỷ lệ sống cao.Trồng bằng cành chét, sẽ lâu thành bụi hơn, thường phải 6-8 năm; trong khi trồng bằng giống gốc chỉ 4-5 năm đã thành bụi tre, có thể khai thác măng được

Hố trồng phải đào trước một tháng, đất đào lên cần để lớp đất mặt riêng, khi lấp hố sẽ lấp đất mặt xuống trước Thường bón 10-20kg phân chuồng hoai cho 1hố Kích thước hố to nhỏ tuỳ theo kích thước gốc trồng, thường là 40x40x40cm Khi trồng nên đặt gốc tre nghiêng một góc 450, hai hàng mắt quay ra 2 bên Dùng lớp đất mặt lấp kín gốc và phần thân sát gốc Nén chặt, rồi phủ cỏ hay rác để giữ ẩm cho gốc tre mới trồng

Sau khi trồng phải chú ý chăm sóc, làm cỏ, phát quang bụi rậm cho cây Nếu đất khô quá phải tưới nước để đảm bảo độ ẩm Thời gian chăm sóc cho cây non từ 2-3 năm sau khi trồng Mỗi năm chăm sóc 2-3 lần Nếu có điều kiện có thể bón phân hữu cơ hay phân NPK cho cây mỗi năm 1 lần Thường bón 100-300kg/ha phân 15-15-15NPK trong năm đầu và năm thứ 2 bón 20-30kg/ha cho mỗi khóm tre Việc làm cỏ, vun gốc là rất cần thiết để giữ độ ẩm và tăng số lượng măng sinh ra hàng năm

Khai thác chế biến và bảo quản

Khi khai thác thân tre mạnh tông để dùng trong xây dựng, làm nhà, chỉ chặt các cây trên 3 năm tuổi Sau khi chặt tốt nhất là ngâm nước hoặc ngâm bùn trong thời gian 1-2 tháng để nâng cao độ bền của cây và tránh mối mọt

Khai thác măng khi măng nhú khỏi mặt đất 25-30cm Thường khai thác vào đầu mùa mưa, tháng 6-7, và chỉ khai thác măng ra đầu và cuối vụ, còn để lại măng giữa vụ để thành cây tre Măng tre mạnh tông thường dùng để chế biến “măng lưỡi lợn” loại cao cấp với chất lượng

và giá trị giống như măng mai cây và mai ống

Giá trị kinh tế, khoa học và bảo tồn

Ở Việt Nam, mạnh tông mới được trồng trên qui mô nhỏ, phạm vi hộ gia đình Người dân trồng và khai thác mạnh tông theo tập quán; chặt nhiều hay ít tuỳ theo nhu cầu sử dụng

Phùng Thị Cẩm Thạch (Phân Viện KHLN Nam Bộ) đã ứng dụng kỹ thuật chiết cành để tạo giống mạnh tông và mở ra khả năng trồng trên qui mô lớn ở nhiều vùng khác nhau Vùng Hạ Hoà (Phú Thọ) người dân trồng mạnh tông trong rừng thứ sinh thấy phát triển tốt nên cũng đã

tự nhân giống cành để bán rộng rãi

Mạnh tông cho thân tre hoặc măng, có chất lượng tốt, năng suất cao vì vậy nên khuyến khích và mở ra nhiều vùng trồng mạnh tông nếu có điểu kiện thích hợp

Cũng cần nghiên cứu toàn diện loài tre này làm cơ sở khoa học vững chắc để chỉ đạo sản xuất

Tài liệu tham khảo

1 Ngô Quang Đê (chủ biên) (2003) Tre trúc Gây trồng và sử dụng Nxb Nghệ An; 2 Academia Sinica (1996) Poales Flora Reipublicae Popularis Sinicae Tomus 9(1): 193-194 Science Press Beijing (Trung văn); 3 Dransfield S and Widjaja E.A.(Editors) (1995) Plant Resources of South-East Asia Bamboo 7: 80- 83 Bogor, Indonesia.