Bài học này được thiết kế để cập nhật kiến thức về những biện pháp tránh thai sẵn có hiện nay và nâng cao việc cung cấp thông tin một cách chính xác và có hiệu quả trong thời gian ngắn c[r]
Trang 1Tài liệu tập huấn
Tư vấn về các biện pháp tránh thai
và tránh thai khẩn cấp
Trang 2Tư vấn về các biện pháp tránh thai
và tránh thai khẩn cấp
Tổng quan về bài học
A Mục tiêu
Sau khi học xong bài học này, các học viên sẽ có thể:
1 Nêu được các biện pháp tránh thai hiện nay
2 Xác định được những phương tiện tránh thai sẵn có tại nhà thuốc
3 Nêu được cách sử dụng, ưu nhược điểm, tác dụng phụ thường gặp của những phương tiệntránh thai sẵn có tại nhà thuốc
4 Tư vấn được cho khách hàng về thuốc tránh thai khẩn cấp
3 Xem xét các phương tiện tránh thai có sẵn tại nhà thuốc (30 phút)
4 Cung cấp thông tin cho khách hàng về thuốc tránh thai khẩn cấp tại nhà thuốc (90 phút)
5 Ôn tập, kết luận và kiểm tra cuối giờ (15 phút)
■ TLPT2 : Bảng kiểm quan sát kỹ năng tư vấn
F Tài liệu và dụng cụ hỗ trợ tập huấn
Trong bài học này, giảng viên cần chuẩn bị những tài liệu và dụng cụ hỗ trợ tập huấn sau:
■ Tài liệu:
- Tệp bài giảng chuẩn bị trên PowerPoint
- Bảng câu hỏi kiểm tra đầu/cuối giờ và đáp án
- Tài liệu 1: Các tình huống đóng vai khách hàng đến nhà thuốc mua dược phẩm tránhthai khẩn cấp
Trang 3- Tài liệu hỗ trợ nhân viên nhà thuốc về tránh thai khẩn cấp (TTKC)
- Các biện pháp tránh thai: 5 bao cao su nam, 2 vỉ thuốc tránh thai loại kết hợp 28 viên,
2 vỉ thuốc tránh thai loại kết hợp 21 viên, 2 vỉ thuốc tránh thai loại đơn thuần, 2 vỉtránh thai khẩn cấp loại 2 viên, 2 vỉ tránh thai khẩn cấp loại 1 viên
Nội dung và thiết kế phần này phỏng theo:
Tăng cường các giải pháp ngừa thai: Tài liệu hướng dẫn dành cho cán bộ y tế cộng đồng Philippines: PATH (2000).
Bộ Công cụ Thực hiện Chương trình Nhà thuốc Thân thiện với Thanh Thiếu niên: PATH
(2003)
Tài liệu tập huấn kế hoạch hóa gia đình và sức khỏe sinh sản toàn diện (Bài 3: Tư vấn
các Dịch vụ KHHGĐ) Watertown, MA: Pathfinder International (1998) Ngoài ra còn cótại địa chỉ: http://www.pathfind.org/pf/pubs/mod3.pdf
Hatcher, Robert A và các cộng sự Công nghệ ngừa thai, In lần thứ 17 có sửa đổi New York: Hãng Thông tấn Ardent (1998).
KHHGĐ: www.plannedparenthood.org/bc/ Truy cập lần cuối 2008
Triển vọng SKSS: www.rho.org Truy cập lần cuối 2003
Tổ chức Y tế Thế giới Tăng khả năng tiếp cận dịch vụ kế hoạch hóa gia đình có chất
lượng: Các tiêu chí y tế trong chọn lựa sử dụng biện pháp tránh thai Geneva: WHO (In
http://www.who.int/reproductivehealth/publications/RHR_00_2_ medical_eligibility_criteria_second_edition/ Truy cập lần cuối 2003
Thẻ tóm tắt sức khoẻ sinh sản và tình dục – Sức khỏe sinh sản và tình dục vị thành niên.
New York, NY: Family Care International (2000)
Hatcher, Robert A và các cộng sự Những điều cần biết về công nghệ ngừa thai.
Baltimore: Trường Y tế công cộng, Đại học tổng hợp Johns Hopkins, Chương trìnhThông tin Dân số (2002)
Bộ Y tế Việt Nam Hướng dẫn chuẩn quốc gia về các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh
sản Cập nhật lần thứ nhất Hà Nội 2008
3
Trang 4Giới thiệu
(15 phút)
1 Giới thiệu giảng viên và học viên Sử dụng bài tập khởi động nếu cần
2 Điểm qua các mục tiêu (sử dụng máy chiếu).
3 Đặt khung thời gian cho bài học này
Xem mục tiêu trong phần Tổng quan về bài học
Bài học này được thiết kế để cập nhật kiến thức về những biện pháp tránh thai sẵn có hiệnnay và nâng cao việc cung cấp thông tin một cách chính xác và có hiệu quả trong thời gianngắn của nhân viên nhà thuốc cho khách hàng có nhu cầu tránh thai khẩn cấp Bài học dựđịnh kéo dài khoảng 3 giờ 30 phút Trong thời gian này, học viên sẽ tham gia chia sẻ các suynghĩ, ý kiến và kinh nghiệm của mình qua thảo luận, làm việc nhóm nhỏ, đóng vai, và thảoluận nhóm lớn Học viên được khuyến khích đặt câu hỏi khi cần
4 Phát Câu hỏi kiểm tra đầu giờ Cho học viên khoảng 5 phút để hoàn thành các câu trả lời Sau đó, thu lại bài kiểm tra đầu giờ.
Trang 51 Các biện pháp tránh thai rào cản
1.1Các biện pháp tránh thai rào cản có phòng tránh các bệnh lây truyền qua đường tình dục (BLTQĐTD)
■ Bao cao su nam là một dụng cụ hình ống dài có thành mỏng với một núm tròn, được làmbằng chất liệu mỏng, mềm và nhạy cảm, có đủ sức đàn hồi để phù hợp với người dùng và
đủ sức bền để không bị thủng hoặc rách (nếu sử dụng đúng cách) Nam đeo bao khi sinhhoạt tình dục sẽ giúp ngăn tinh trùng vào đường sinh dục nữ Ngoài ra, sử dụng bao cao
su khi quan hệ tình dục còn giúp phòng tránh BLTQĐTD, bao gồm cả HIV Các nhânviên nhà thuốc giữ vai trò thích hợp nhất để khuyến khích việc sử dụng biện pháp này
■ Bao cao su nữ là một túi nhựa tổng hợp poliurêtan, kích cỡ vừa phải, có hai vòng mềm vàkhông cố định ở hai đầu Nó được đặt sâu vào âm đạo giống như mũ cổ tử cung tạo thànhmột rào cản cơ học, ngăn toàn bộ âm đạo và một phần tầng sinh môn
1.2Các biện pháp tránh thai rào cản không phòng tránh các BLTQĐTD
■ Màng ngăn là một dụng cụ bằng latex hình chén nông; và mũ cổ tử cung là một mũ chụpbằng latex hình cái đê khâu có tác dụng như những vật cản không cho tinh trùng gặpnoãn Cả hai loại này đều phải dùng tay đặt vào trong âm đạo trước khi giao hợp (có thểđặt trước khi giao hợp vài giờ) Để sử dụng hai biện pháp này, người sử dụng đều cần có
sự tư vấn của nhân viên y tế
■ Thuốc diệt tinh trùng là một rào cản hoá học có tác dụng tiêu diệt hoặc vô hiệu hoá tinhtrùng Thuốc này có rất nhiều dạng chế phẩm như: bọt, kem, gel, màng, và viên nang.Những sản phẩm này phải được đặt sâu vào trong âm đạo một thời gian ngắn trước khigiao hợp Một số sản phẩm có thể sử dụng riêng, một số khác được sử dụng kết hợp vớimột biện pháp rào cản khác Sử dụng thuốc diệt tinh trùng kết hợp với bao cao su namhoặc nữ giúp ngăn ngừa các BLTQĐTD và HIV
Cần lưu ý là phần lớn các loại thuốc diệt tinh trùng đều có chứa Nonoxynol-9 (N-9) N-9
đã được chứng minh là làm tăng nguy cơ bị nhiễm HIV nếu sử dụng thường xuyên ở
5
Trang 6những phụ nữ có nguy cơ bị nhiễm cao Tuy nhiên, những phụ nữ ít có nguy cơ nhiễmHIV có thể sử dụng các loại thuốc diệt tinh trùng dòng N-9 như một biện pháp ngừa thainằm trong khả năng kiểm soát của mình và có hiệu quả tương đối
2 Các biện pháp sử dụng nội tiết – không phòng tránh các BLTQĐTD
2.1Viên uống tránh thai là những vỉ thuốc dùng cho một tháng, có 2 loại: vỉ 28 viên trong
đó mỗi ngày uống một viên, hết vỉ này uống tiếp vỉ khác; hoặc vỉ 21 viên trong đó mỗingày uống một viên, hết vỉ nghỉ 7 ngày rồi uống tiếp vỉ khác Thành phần hoạt động củathuốc là các hóc môn tổng hợp, giống những hóc môn do cơ thể tiết ra để điều hoà chu kỳkinh Viên uống tránh thai không ngăn ngừa các BLTQĐTD Có hai loại viên uống tránhthai :
■ Viên tránh thai kết hợp (VTTKH) có chứa cả estrogen và progestin, tác động bằng cách
ức chế sự rụng trứng, có thể làm cho nội mạc tử cung không thích nghi với sự làm tổ củatrứng, và làm đặc chất nhày ở cổ tử cung để ngăn không cho tinh trùng thâm nhập
■ Viên tránh thai chỉ có progestin (viên tránh thai đơn thuần) không có estrogren, cũng cótác dụng ngăn rụng trứng, nhưng nó chủ yếu tác động bằng cách làm mỏng niêm mạc tửcung và đặc chất nhày ở cổ tử cung, do đó gây trở ngại cho việc làm tổ của trứng và ngănkhông cho tinh trùng thâm nhập vào buồng tử cung
2.2Thuốc tiêm tránh thai là loại thuốc có chứa các hóc môn tổng hợp tương tự như viên
uống tránh thai, cơ chế tác dụng giống như viên uống tránh thai nhưng sử dụng đườngtiêm Có hai loại thuốc tiêm tránh thai hiện có:
■ Loại công thức chỉ có Progestin chứa hóc môn progesterone và có hiệu lực từ 2 đến 3tháng DMPA (depot medroxyprogesterone acetate) và NET-EN (norethisterone enantate)
là các loại thuốc tiêm tránh thai được sử dụng rộng rãi DMPA được tiêm ba tháng mộtlần NET-EN tiêm hai tháng một lần
■ Loại công thức kết hợp chứa cả hai loại progestin và estrogen và có hiệu lực trong mộttháng Hai nhãn hiệu hay được sử dụng là Cyclofem™ và Mesigynađ
2.3Thuốc cấy tránh thai chỉ có progestin nên tác dụng tránh thai giống như viên uống tránh
thai chỉ có progestin Sử dụng biện pháp này đòi hỏi phải có sự can thiệp của thầy thuốcđược đào tạo để cấy và tháo que cấy
■ Norplant đ chứa Levonogestrel, gồm có 6 que nhỏ được cấy dưới da hai cánh tay phụ nữ,
có tác dụng ngừa thai kéo dài 5 năm
■ Implanon chứa Desogestrel, gồm một que tròn nhỏ được cấy dưới da ở mặt trong cánh
tay có hiệu quả ngừa thai trong 3 năm
2.4Dụng cụ Tử cung (DCTC)/ Vòng tránh thai là một dụng cụ làm bằng kim loại và/hoặc
nhựa được đặt vào trong buồng tử cung của phụ nữ thông qua đường âm đạo bởi các cán
bộ y tế được đào tạo DCTC có chứa đồng hoặc hóc môn làm thay đổi niêm mạc tử cung
và tăng hiện tượng đại thực bào nên không thích nghi cho sự làm tổ của trứng và làm tăngnhu động của vòi tử cung Loại DCTC được sử dụng rộng rãi nhất là loại có đồng DCTCkhông phải là biện pháp được khuyên dùng đối với phụ nữ trẻ và phụ nữ chưa có con
2.5Miếng dán tránh thai là một miếng dán nhỏ, mỏng, mềm dẻo, mặt dính chứa hai hóc
môn sinh dục nữ có tác dụng giống như progestin và estrogen Miếng dán giải phóng rahoạt chất từ từ và được hấp thu một lượng ổn định vào máu qua da, ngăn cản sự rụngtrứng Nếu dùng đúng cách, hiệu quả tránh thai là trên 99% Mỗi miếng dán có tác dụngtrong một tuần Ưu điểm lớn nhất của phương pháp này là rất tiện lợi, giúp phụ nữ tránh
Trang 7được nỗi phiền toái phải uống thuốc hàng ngày Có thể dán miếng tránh thai vào vùng damông, bụng, phía trong cánh tay hay bất cứ vùng da nào ít cọ sát với quần áo, khô, sạch,không bị trầy xước hay mẩn đỏ Nhược điểm của nó là người dùng có thể quên thay và gỡ
bỏ miếng dán đúng thời điểm
Miếng dán tránh thai đã được sử dụng rộng rãi trên thế giới Ở Việt Nam, miếng dántránh thai EVRA đã được Bộ Y tế cho phép sử dụng và hiện nay EVRA đã được bán kháphổ biến tại các nhà thuôc ở Hà Nội và TP Hồ Chí Minh Miếng dán tránh thai có một sốtác dụng phụ như khó chịu ở ngực, kích ứng da ở nơi dán, buồn nôn Những biểu hiện này
sẽ hết sau 2-3 tháng Tuy nhiên theo các nghiên cứu gần đây, cho dù lượng estrogen củamiếng dán và viên tránh thai là bằng nhau nhưng những phụ nữ dùng miếng dán sẽ hấpthu lượng estrogen nhiều hơn khoảng 50% lượng hóc môn so với những phụ nữ dùngviên nén Nồng độ hóc môn ở những phụ nữ dùng viên nén tránh thai chỉ ở mức cao nhấtkhoảng 1 hoặc 2 giờ sau khi dùng thuốc, và sau 12 tiếng nồng độ estrogen lại trở lại bìnhthường Còn những phụ nữ dùng miếng dán tránh thai thì nồng độ cao estrogen được duytrì từ khi sử dụng miếng dán Vì thế khi sử dụng miếng dán tránh thai, phụ nữ cần đượcbác sĩ tư vấn cho dùng loại có hàm lượng thích hợp và xác định không bị bệnh hay không
có nguy cơ cao bị bệnh tim mạch
2.6Viên tránh thai khẩn cấp (VTTKC) là một biện pháp tránh thai phụ nữ có thể sử dụng để
ngừa thai sau khi đã có quan hệ tình dục không được bảo vệ (như trong trường hợp sử
dụng thất bại biện pháp tránh thai hoặc khi không sử dụng biện pháp tránh thai) VTTKC
là loại viên uống tránh thai (chỉ có progestine) liều cao, được uống càng sớm càng tốt, tốtnhất là trong vòng 72 giờ (3 ngày) sau khi có quan hệ tình dục không được bảo vệ Chotới ngày thứ năm sau khi có quan hệ tình dục thì vẫn có thể sử dụng VTTKC, nhưng cànguống sớm thì hiệu lực của thuốc càng cao, có thể làm giảm nguy cơ có thai tới 85% Trênthị trường hiện nay có hai loại: loại vỉ hai viên (Levonorgestrel 0,75mg) có thể uống cùngmột lúc hai viên hoặc viên thứ hai uống sau viên thứ nhất 12 giờ; và loại một viên duynhất (Levonorgestrel 1,5mg) uống một lần
Nếu không có sẵn viên thuốc chuyên dùng để TTKC, cũng có thể sử dụng viên uốngtránh thai thông thường Tuy nhiên, hiệu quả TTKC của loại này khoảng 74%
Ngoài ra, Tổ chức y tế thế giới cũng khuyến cáo một dược phẩm TTKC khác là dùng hợpchất kháng progestine liều thấp (Mifespristone 10mg); và hiện nay, trên thị trường ViệtNam cũng lưu hành loại thuốc này Tuy nhiên, cho đến nay Bộ Y tế vẫn chưa đưa loại
thuốc này vào trong danh mục các biện pháp tránh thai khẩn cấp của Hướng dẫn chuẩn
quốc gia về chăm sóc sức khoẻ sinh sản.
3 Triệt sản (Tránh thai bằng phẫu thuật) – Không phòng tránh các VNLTQĐTD Triệt sản bằng cách thắt và cắt ống dẫn tinh (với nam) hoặc thắt và cắt haivòi tử cung (với nữ) là biện pháp tránh thai vĩnh viễn, sử dụng cho những người khôngmuốn có con nữa
Ở nam giới, đường ống dẫn tinh trùng từ tinh hoàn tới đường niệu đạo trong dương vật sẽ
bị cắt Ở nữ, các hai vòi tử cung là đường đi của trứng từ buồng trứng tới tử cung bị cắt
Cả hai thủ thuật này đều có hiệu quả cao (99.5-99.9 %), an toàn và tiện lợi Nhưng nhữngbiện pháp này không phải là biện pháp phù hợp với những người sau này vẫn muốn có
con Do con người thường đổi ý về việc có gia đình và con cái, nên khuyên những người
trẻ tuổi chưa có con không nên sử dụng biện pháp này
4 Các biện pháp tránh thai tự nhiên (các biện pháp tránh thai truyền thống, phi lâm sàng) – Không phòng tránh các VNLTQĐTD
7
Trang 84.1Tính ngày an toàn là kiêng giao hợp hoặc dùng một biện pháp hỗ trợ (như bao cao su)
trong thời kỳ có khả năng thụ thai cao (thời kỳ không an toàn) Có vài cách xác định
khoảng thời gian không an toàn này bao gồm tính vòng kinh bằng cách theo dõi chu lỳ kinh nguyệt, tính ngày rụng trứng bằng cách theo dõi dịch tiết cổ tử cung, và theo dõi
nhiệt độ cơ thể Phương pháp này hiệu quả thấp vì kinh nguỵệt phụ nữ có những dao độngthông thường (vài ba ngày) và thay đổi bất thường (một tuần, nửa tháng do căng thẳng vềtinh thần hoặc ốm đau) nên việc tính có thể không chính xác Vả lại, có những chu kỳkhông có trứng rụng, sau đó trứng có thể rụng bất cứ lúc nào, không nhất thiết trongkhoảng thời gian tính được Thời gian không an toàn tính ra khá dài nên nhiều khi khókiềm chế Biện pháp này cũng không giúp phòng tránh các BLTQĐTD
4.2Cho bú vô kinh là biện pháp tránh thai dành cho những phụ nữ cho con bú, với khả năng
ngừa thai tự nhiên cho tới 6 tháng sau khi sinh Biện pháp này chỉ có thể sử dụng chonhững phụ nữ cho con bú hoàn toàn thường xuyên cả ngày lẫn đêm; nếu người đó chưa
có kinh trở lại; và con chưa đến 6 tháng tuổi Cho bú vô kinh là một biện pháp tránh thaitạm thời với hiệu quả khá cao nhưng không giúp phòng tránh BLTQĐTD
4.3Xuất tinh ngoài âm đạo là khi đang giao hợp, sắp đến lúc xuất tinh, người nam rút dương
vật ra khỏi âm đạo và xuất tinh ra ngoài Phương pháp này hiệu quả thấp, chỉ khoảng 70%, vì ngay trong dịch tiết ra từ dương vật trước khi xuất tinh cũng có thể có tinh trùng,
60-và trước khi phóng tinh, một 60-vài giọt tinh dịch có thể rơi ra rồi mà người nam không biết,gây thụ thai Hơn nữa, việc xuất tinh ra ngoài khó thực hiện được đều đặn, vì nhiều khingười nam không dừng lại kịp và một điều không thuận lợi nữa là hai người luôn ở trongtâm trạng căng thẳng đề phòng để có thể rút ra đúng lúc Thêm vào đó, biện pháp nàykhông giúp phòng tránh các BLTQĐTD Tuy nhiên, biện pháp này không có chống chỉđịnh nào Nó không ảnh hưởng đến việc cho con bú, không có tác dụng phụ do hóc môn,
và có thể sử dụng hỗ trợ cho các biện pháp khác
5 Tránh quan hệ tình dục có thể là tránh giao hợp âm đạo đơn thuần để ngừa thai hoặc
tránh quan hệ tình dục hoàn toàn bao gồm tránh cả quan hệ tình dục đường hậu môn,đường miệng và âm đạo hoặc tránh tiếp xúc bộ phận sinh dục với nhau để vừa ngừa thai
và phòng tránh các BLTQĐTD Phương pháp này không có ảnh hưởng xấu nào đến sứckhoẻ của nam và nữ, nhưng cần phải có sự kiềm chế tốt và hai người cần có sự thống nhấtvới nhau
Những điểm chính: Các biện pháp tránh thai
Các biện pháp tránh thai rào cản – ngừa thai và phòng tránh các VNLTQĐTD
Bao cao su nam ■ Dễ kiếm, kín đáo và dễ mang theo
■ Dễ sử dụng và không cần sự hỗ trợ của cán bộ y tế
■ Hiệu quả tránh thai cao nếu sử dụng đúng cách (97%)
■ Chỉ sử dụng một lần
Bao cao su nữ ■ Bao cao su nữ khó kiếm tại Việt Nam
■ Bao được cho vào âm đạo trước khi giao hợp
■ Hiệu quả tránh thai khoảng 95% nếu sử dụng đúng cách
Các biện pháp tránh thai rào cản – không phòng tránh các VNLTQĐTD
Trang 9Biện pháp Tóm tắt
Màng ngăn/ Mũ cổ tử
cung ■ Khó kiếm tại Việt Nam
■ Sử dụng cho nữ, được đặt vào trước khi giao hợp
■ Cần có sự tư vấn củacán bộ y tế trước khi sử dụng
Thuốc diệt tinh trùng ■ Là rào cản hoá học có tác dụng tiêu diệt hoặc vô hiệu hoá tinh trùng
■ Sử dụng kết hợp với bao cao su nam hoặc bao cao su nữ là lựa chọntốt nhất để ngừa thai và phòng tránh các BLTQĐTD
■ Các loại thuốc diệt tinh trùng Nonoxynol-9 (N-9) đã được chứngminh là làm tăng nguy cơ nhiễm HIV ở những phụ nữ có nguy cơ caonếu sử dụng thường xuyên
Các biện pháp tránh thai sử dụng nội tiết – không phòng tránh VNLTQĐTD
Viên uống tránh thai ■ Dễ kiếm tại Việt Nam
■ Hiệu quả tránh thai cao (99%)
■ Không sử dụng được cho các phụ nữ mắc hoặc có nguy cơ cao vớicác bệnh tim mạch, bệnh máu, bệnh gan mật, tiểu đường và tiền sửung thư vú
■ Việc sử dụng đúng và nhất quán có thể là điều khó đối một số phụ
nữ, đặc biêt khi có tác dụng phụ do hóc môn gây ra
Thuốc tiêm tránh
thai ■ Thuận tiện hơn so với việc phải sử dụng thuốc hàng ngày và kín đáo
■ Có thể xảy ra các tác dụng phụ như rối loạn kinh nguyệt và tăng cân
■ Không sử dụng được cho các phụ nữ mắc hoặc có nguy cơ cao vớicác bệnh tim mạch, tiểu đường và bệnh gan mật
■ Cần có cán bộ y tế thực hiện việc tiêm thuốc mỗi lần một mũi vàobắp tay hoặc mông, cách nhau từ 4 đến 12 tuần tuỳ thuộc loại thuốc
sử dụng
Thuốc cấy tránh thai ■ Có tác dụng tránh thai trong vòng 3 - 5 năm tuỳ loại
■ Việc cấy và tháo thuốc phải do cán bộ y tế đã được đào tạo thực hiện
Dụng cụ tử cung/
Vòng tránh thai ■ DCTC phải do cán bộ lâm sàng đã được đào tạo đặt
■ Hiệu quả tránh thai cao
■ DCTC không phải là biện pháp được khuyên dùng đối với phụ nữ trẻ
và phụ nữ chưa có con
Miếng dán tránh thai ■ Là một miếng dán nhỏ, mỏng, mềm dẻo, mặt dính chứa hai hóc môn
sinh dục nữ có tác dụng giống như progestin và estrogen, có tác dụngtrong vòng 1 tuần
■ Thuận tiện khi sử dụng
■ Hiệu quả tránh thai cao
■ Cần loại trừ trước khi sử dụng các trường hợp khách hàng mắc hoặcnguy cơ cao với các bệnh tim mạch, tiểu đường và gan mật
Viên tránh thai khẩn
cấp (VTTKC) ■ Sử dụng càng sớm sau khi có quan hệ tình dục hiệu quả tránh thai
càng cao Tốt nhất là sử dụng trong vòng 72 giờ kể từ khi có quan hệ
9
Trang 10Biện pháp Tóm tắt
tình dục không được bảo vệ, tuy nhiên có thể được sử dụng trongvòng 120 giờ sau khi có quan hệ tình dục
■ Loại chỉ có Progestin gồm 0.75 mg levonorgestrel (hoặc 1.5 mg
norgestrel) làm giảm nguy cơ có thai tới 85% Loại kết hợp Estrogen
và Progestin có thể làm giảm nguy cơ có thai tới 74%
Triệt sản – Không phòng tránh các VNLTQĐTD
Thắt và cắt vòi tử
cung (Triệt sản nữ) ■ Là biện pháp tránh thai vĩnh viễn, sử dụng cho những người không
muốn có con nữa
■ Cả hai thủ thuật này đều có hiệu quả cao (99.5-99.9 %), an toàn vàtiện lợi
■ Việc thực hiện cả hai thủ thuật này đều phải do các cán bộ lâm sang
đã được đào tạo
Thắt và cắt ống dẫn
tinh (Triệt sản nam)
Các biện pháp tránh thai tự nhiên – Không phòng tránh các VNLTQĐTD
Tính ngày an toàn ■ Tính ngày an toàn có thể dựa trên tính vòng kinh bằng cách theo dõi
chu lỳ kinh nguyệt, tính ngày rụng trứng bằng cách theo dõi dịch tiết
cổ tử cung, theo dõi nhiệt độ cơ thể
■ Hiệu quả tránh thai thấp
Cho bú vô kinh ■ Biện pháp này chỉ có thể sử dụng cho những phụ nữ cho con bú hoàn
toàn thường xuyên cả ngày lẫn đêm; nếu người đó chưa có kinh trởlại; và con chưa đến 6 tháng tuổi
■ Là một biện pháp tránh thai tạm thời với hiệu quả khá cao
Xuất tinh ngoài âm
đạo ■ Biện pháp này khó thực hiện được đều đặn, hiệu quả tránh thai thấp
■ Không có chống chỉ định sử dụng biện pháp này
Tránh quan hệ
tình dục ■ Cần được thảo luận như là một biện pháp tránh thai, cả với nhữngngười chưa bắt đầu có quan hệ tình dục lẫn những người đã có
Trang 11Xem xét các phương tiện tránh thai
có sẵn tại nhà thuốc
(30 phút)
Làm việc theo nhóm nhỏ, trình bày
1 Chia học viên thành 3 nhóm Giao cho mỗi nhóm thảo luận về một phương tiện tránh thai Những phương tiện này bao gồm: Bao cao su nam, viên uống tránh thai,
và VTTKC
2 Yêu cầu học viên làm việc theo nhóm trong vòng 10 phút và viết các thông tin về biện pháp tránh thai mà họ được giao trên giấy khổ lớn Họ phải nêu được 5 nội dung dưới đây Họ phải tham khảo lẫn nhau và đưa ra thông tin dựa trên những gì
họ đã biết về biện pháp đó Mỗi nhóm sẽ trình bày kết quả trước lớp Mọi thông tin không chính xác được sửa lại sau khi mỗi nhóm trình bày
- Tên gọi và mô tả vắn tắt về biện pháp (nhiều nhất là 3 câu)
- Hướng dẫn sử dụng
- Ưu điểm của biện pháp
- Nhược điểm của biện pháp
- Các tác dụng phụ có thể xảy ra
3 Sử dụng những thông tin được cung cấp dưới đây để chỉnh sửa và bổ sung kết quả thảo luận của các nhóm
1 Bao cao su nam
Bao cao su nam là biện pháp tránh thai đã có từ rất nhiều năm; tuy nhiên gần đây nó trở nênđặc biệt quan trọng do chức năng ngăn ngừa các bệnh LTQĐTD, gồm cả HIV/AIDS Bao cao
su nam là một dụng cụ hình ống dài có thành mỏng với một núm tròn, được làm bằng chấtliệu mỏng, mềm và nhạy cảm, có đủ sức đàn hồi để phù hợp với người dùng và đủ sức bền đểkhông bị thủng hoặc rách (nếu sử dụng đúng cách) Bao cao su ngăn cho tinh trùng khôngtiếp xúc với đường sinh dục của phụ nữ
Hướng dẫn sử dụng bao cao su: bao tốt, đúng lúc, đeo đúng, tháo đúng
■ Bao tốt: bao mới, chưa hết hạn, vỏ nguyên vẹn, không quăn queo, không rách, khônggiòn, màu không loang lổ
■ Đúng lúc: đeo bao khi dương vật cương cứng, trước khi dương vật tiếp cận bộ phận sinhdục của bạn tình
■ Đeo đúng:
- Đẩy bao về một phía, xé vỏ bao và lấy ra nhẹ nhàng, tránh làm rách bao
- Bóp núm bao cho không khí ra ngoài Đặt bao vào dương vật khi đã cương Vòngcuốn quay ra ngoài, vuốt tuột vòng cuốn ra để bao che phủ toàn bộ dương vật chođến tận gốc
Trang 12- Vứt bao vào thùng rác Không để dương vật lại gần bộ phận sinh dục bạn tình nữ
Ưu điểm:
■ Dễ kiếm, không đắt, có thể mang kín đáo theo mình
■ An toàn
■ Dễ sử dụng, không phụ thuộc vào thầy thuốc
■ Đạt hiệu quả tránh thai cao (97%) nếu sử dụng đúng cách
■ Là công cụ đắc lực ngăn ngừa các BLTQĐTD, kể cả HIV/AIDS, viêm gan vi rút B
■ Cho phép nam giới chia sẻ trách nhiệm tránh thai
■ Là biện pháp hỗ trợ tốt cho các biện pháp tránh thai khác như trường hợp dùng viên tránhthai nhưng quên uống 2-3 ngày liền, hoặc dùng biện pháp tính vòng kinh nhưng lại rơivào ngày không an toàn
■ Có thể có thai trở lại ngay sau khi ngừng sử dụng
Các tác dụng phụ: Hầu hết nam giới cũng như phụ nữ không gặp tác dụng phụ gì Một sốngười có thể bị dị ứng với latex Nếu có triệu chứng ngứa, rát, hoặc sưng, khách hàng phải trởlại nhà thuốc để tìm hiểu về biện pháp khác
2 Viên uống tránh thai
Viên uống tránh thai là những vỉ thuốc dùng đủ cho một tháng, trong đó mỗi viên uống một
ngày Thành phần hoạt động của thuốc là các hóc môn tổng hợp, giống những hóc môn do cơthể tiết ra để điều hoà chu kỳ kinh Tỷ lệ tiếp tục sử dụng viên uống tránh thai là khá thấp: từ
25 đến 50% phụ nữ ngừng sử dụng trong vòng một năm Phần lớn ngừng sử dụng là donhững lý do không liên quan đến y tế Ra máu do quên thuốc có thể là lý do chính khiến phụ
nữ ngừng sử dụng viên uống tránh thai Nếu khách hàng không có một biện pháp khác (dựphòng) sau khi ngừng sử dụng viên uống tránh thai thì có thể sẽ có thai ngoài ý muốn Điềuquan trọng là phải tư vấn và làm khách hàng an tâm về những tác dụng phụ có thể xảy ra, vàcho họ biết việc ra máu giữa kỳ sẽ giảm sau ba hoặc bốn tháng đầu tiên sử dụng thuốc, hoặc
có thể sẽ được xử trí Dặn dò khách hàng không dừng thuốc khi chưa biết sẽ sử dụng biệnpháp gì khác Nhớ rằng khách hàng thường than phiền rằng họ không được hướng dẫn phảilàm gì khi quên uống thuốc, việc này dẫn đến chuyện họ chỉ đơn giản ngừng luôn khônguống thuốc nữa
2.1 Viên tránh thai kết hợp (VTTKH) có chứa cả estrogen và progestin
VTTKH tác động bằng cách ức chế sự rụng trứng, làm cho nội mạc tử cung không phát triển
do đó gây trở ngại cho việc làm tổ của trứng và làm đặc chất nhày ở cổ tử cung ngăn khôngcho tinh trùng xâm nhập vào buồng tử cung
Hướng dẫn sử dụng: Để dễ nhớ và tránh thai có hiệu quả, trao đổi với khách hàng nhớ 4 quitắc số 1 sau:
■ Tốt nhất là vào ngày đầu tiên của chu kỳ kinh (Ngoài ra, có thể uống bất kỳ lúc nào trongvòng 5 ngày đầu của chu kỳ kinh nguyệt nếu người phụ nữ có kinh đều; hoặc trong vòng
7 ngày sau khi có kinh nhưng phải tránh không quan hệ tình dục hoặc phải sử dụng mộtbiện pháp bảo vệ khác nữa trong 7 ngày sau đó; hoặc sử dụng ngay hoặc trong vòng 7ngày sau khi nạo hút thai; hoặc sau khi sinh con 3 tuần nếu không cho con bú, sau 6 thángnếu sử dụng biện pháp cho bú vô kinh)
■ Ngày uống 1 viên
Trang 13■ Uống vào 1 giờ nhất định
■ Với vỉ 28 viên, uống liền 1 mạch, hết vỉ này sang vỉ khác đến khi không có nhu cầu tránhthai nữa Đối với vỉ 21 viên thì uống thứ tự theo mũi tên in trên vỉ, hết vỉ thì nghỉ 7 ngàyrồi uống vỉ tiếp theo
Trong quá trình sử dụng thuốc, đôi khi khách hàng có thể quên uống thuốc Trong trường hợpnày, hướng dẫn khách hàng làm đúng như sau:
■ Quên 1 viên: khi nhớ ra, uống viên đó ngay, viên sau uống vào đúng giờ uống thôngthường Trong vòng 48 tiếng sau đó, nên tránh giao hợp hoặc nếu giao hợp thì dùng baocao su Sau đó uống tiếp vỉ thuốc như bình thường
■ Quên 2 viên: uống bù ngay hai viên khi nhớ ra, viên tiếp theo uống vào giờ thông thường.Nếu có giao hợp, nên dùng bao cao su cho đến khi uống hết vỉ thuốc
■ Quên 3 viên: bỏ vỉ đang uống đi, tránh giao hợp hoặc dùng bao cao su khi giao hợp, chờhành kinh lại và bắt đầu một vỉ mới (coi như mới bắt đầu dùng thuốc, 7 ngày đầu tiênchưa có tác dụng, tránh giao hợp hoặc dùng bao cao su nếu giao hợp)
Nếu khách hàng bị nôn, tiêu chảy trong vòng 4 giờ đầu sau khi uống thuốc, cần tiếp tục uốngnhư thường lệ, đồng thời dùng biện pháp tránh thai hỗ trợ trong 7 ngày sau khi ngừng nôn,tiêu chảy
Ưu điểm:
■ Dễ kiếm
■ Phần lớn phụ nữ có thể sử dụng an toàn VTTKH trong suốt độ tuổi sinh sản của mình,không cần thỉnh thoảng ngưng sử dụng
■ Hiệu quả tránh thai cao 99%
■ Có thể có thai trở lai ngay hoặc một thời gian ngắn sau khi ngừng sử dụng (khoảng 2 đến
3 tháng)
■ Hình thành cho khách hàng chu kỳ kinh nguyệt đều đặn, giảm các triệu chứng khó chịutrước kỳ kinh, và giảm nguy cơ ung thư buồng trứng
Nhược điểm:
■ Không có tác dụng phòng tránh các BLTQĐTD trong đó có cả HIV/AIDS
■ Dễ quên uống thuốc
■ Khi sử dụng khách hàng cần được loại trừ bệnh tim mạch, bệnh gan mật, huyết áp cao,tiểu đường, hoặc không sử dụng được cho các phụ nữ trên 35 tuổi hút thuốc lá, hoặc đang
sử dụng thuốc chữa lao hoặc những người phát hiện có ung thư ở vú hoặc cơ quan sinhdục
■ Một số loại thuốc an thần (barbiturates, carbamezapine, phenytoin, primidone) và khángsinh (rifampicin và griseofulvin) có thể làm giảm hiệu quả ngừa thai của VTTKH
Các tác d ụ ng ph ụ th ườ ng g ặ p: Không gây hại, nhưng khó chịu; thường sẽ mất dần trong vòngvài tháng Tư vấn đầy đủ và có chất lượng về những tác dụng phụ có thể xảy ra, và khuyếnkhích khách hàng tiếp tục sử dụng trong ba tháng đầu sẽ có ích rất nhiều Nếu khách hàngkhông muốn tiếp tục sử dụng, hãy giúp khách hàng lựa chọn một biện pháp tránh thai khác
■ Thay đổi về kinh nguyệt – kinh nguyệt không đều hoặc ra máu thấm giọt (thường xảy rakhi quên thuốc); mất kinh
1
Trang 14■ Tác động liên quan đến Estrogen– cao huyết áp, buồn nôn, chóng mặt, nôn mửa, cươnghoặc đau vú.
■ Trầm uất – thay đổi tâm trạng
2.2 Viên tránh thai chỉ có progestin (viên tránh thai đơn thuần) không có estrogren
VTTĐT tác động chính bằng cách làm đặc dịch nhầy cổ tử cung, nhờ đó ngăn tinh trùng xâmnhập, và ngăn rụng trứng Cách uống cũng như thuốc tránh thai thông thường, nhưng VTTĐT
sẽ có tác dụng cao nhất nếu được uống hàng ngày vào cùng một giờ Nếu có nhầm lẫn trongviệc dùng thuốc (ví dụ như bắt đầu uống thuốc quá muộn theo chu kỳ kinh, hoặc giữa chừngquên uống hai viên trở lên) thì sẽ có thể có thai
Hiệu quả của thuốc này không bằng VTTKH Tuy nhiên, VTTĐT là viên uống tránh thai tốtnhất đối với phụ nữ đang cho con bú bởi hoóc môn của phụ nữ cho con bú đã có tác dụng ứcchế phần nào sự rụng trứng, nên thuốc vẫn có hiệu quả cao mà lại không ảnh hưởng đến sữa.Nếu khách hàng không phải đang cho con bú nhưng cơ thể nhạy cảm với oestrogen, hoặc tácdụng phụ của thuốc tránh thai thông thường khiến khách hàng khó chịu thì cũng có thể dùngloại này, song hiệu quả thấp (khoảng 88%)
3 Viên tránh thai khẩn cấp (VTTKC)
VTTTKC là một biện pháp tránh thai phụ nữ có thể sử dụng để ngừa thai sau khi đã có quan
hệ tình dục không được bảo vệ Đó là:
■ Khi hai người mới có quan hệ tình dục không sử dụng biện pháp tránh thai
■ Khi bao cao su bị thủng hoặc rách
■ Khi người nữ sử dụng thuốc uống tránh thai mà quên từ hai viên trở lên
■ Khi người nữ sử dụng thuốc tiêm tránh thai mà tiêm chậm kỳ
■ Khi bị cưỡng bức quan hệ tình dục
Các hình thức tránh thai khẩn cấp:
■ L o ạ i viên u ố ng tránh thai chỉ có progestine li ề u cao (chuyên dụng cho tránh thai khẩncấp), tác động làm ngăn hoặc làm chậm quá trình rụng trứng, có thể ngăn việc làm tổ dolàm biến đổi lớp nội mạc tử cung, có khả năng ngăn sự thụ thai – thông qua việc làm chodịch nhầy cổ tử cung đặc lại và dày lên để ngăn tinh trùng xâm nhập tử cung, hoặc gâycản trở cho đường đi của tinh trùng hoặc trứng trong vòi tử cung VTTKC được uốngcàng sớm càng tốt, tốt nhất là trong vòng 72 giờ (3 ngày) sau khi có quan hệ tình dụckhông được bảo vệ Cho tới ngày thứ năm sau khi có quan hệ tình dục thì vẫn có thể sửdụng VTTKC, nhưng càng uống sớm thì hiệu lực của thuốc càng cao, có thể làm giảmnguy cơ có thai tới 85% Trên thị trường hiện nay có hai loại: loại hai viên(Levonorgestrel 0,75mg) có thể uống cùng một lúc hai viên hoặc viên thứ hai uống sauviên thứ nhất 12 giờ; và loại một viên (Levonorgestrel 1,5mg) uống một lần VTTKC đôikhi gây buồn nôn, nôn mửa, và một vài trường hợp có đau đầu, chóng mặt, đau bụng, mệtmỏi, và căng vú Những tác dụng phụ này sẽ tự mất đi sau một vài ngày VTTKC cũng cóthể gây ra máu bất thường cho tới tận chu kỳ kinh nguyệt sau, và kinh nguyệt có thể cósớm hoặc chậm
■ S ử d ụ ng viên tránh thai thông th ườ ng (kết hợp) để TTKC: Uống hai lần cách nhau 12 giờ,mỗi lần 0,5mg Levonorgestrel và 100mcg Ethinylestradiol (tương đương với 4 viên
VTTKH như Ideal, New choice, Rigevidon/ lần) Không thể uống chung một lần Hiệu
quả tránh thai khẩn cấp của loại này khoảng 74%
Trang 15Khi kê đơn và bán thuốc viên tránh thai thông thường để tránh thai khẩn cấp, cần xácđịnh rõ ràng loại sản phẩm, và cần hướng dẫn khách hàng cẩn thận về số lượng và màuviên thuốc cần uống cho mỗi liều Để đảm bảo khách hàng dùng đúng liều khi sử dụngviên tránh thai thông thường, nên viết rõ chỉ dẫn trên giấy Các nhà sản xuất viên tránhthai thường không cung cấp cho khách hàng thông tin về tránh thai khẩn cấp Để giúpkhách hàng tránh nhầm lẫn khi sử dụng các loại thuốc, nhân viên nhà thuốc nên bán chokhách hàng loại vỉ 21 viên (chứ không phải loại vỉ 28 viên trong đó có những viên chỉ cótác dụng chống quên), để khách hàng không uống nhầm phải những viên thuốc không cótác dụng Điều hết sức quan trọng là phải chắc chắn rằng khách hàng đã nắm vững liều
lượng cần sử dụng
■ Sử dụng hợp chất kháng progestine liều thấp (Viên Mifespristone 10mg): Được Tổ chức
y tế thế giới khuyến cáo là một hình thức TTKC nhưng cho đến nay Bộ Y tế vẫn chưa
đưa loại thuốc này vào trong danh mục các biện pháp tránh thai khẩn cấp của Hướng dẫn
chuẩn quốc gia về chăm sóc sức khoẻ sinh sản.
■ Đặ t D ụ ng c ụ t ử cung (DCTC) trong vòng 5 ngày (120 giờ) sau khi có quan hệ tình dục
không sử dụng BPTT (hoặc 5 ngày sau ngày rụng trứng, tuỳ thời gian nào lâu hơn) cũng
là một biện pháp TTKC hiệu quả do chất đồng trong DCTC có thể ngăn việc thụ thaihoặc ngăn trứng làm tổ, ngoài ra còn có thêm một lợi ích nữa là cung cấp luôn cho ngườiphụ nữ một BPTT sử dụng lâu dài Nhân viên nhà thuốc có thể giới thiệu khách hàng cónhu cầu đặt DCTC đến cơ sở y tế để thực hiện thủ thuật này
Những điểm chính: Bao cao su nam
■ Bao cao su nam là một dụng cụ hình ống dài có thành mỏng với một núm tròn, được làmbằng chất liệu mỏng, mềm và nhạy cảm, có đủ sức đàn hồi để phù hợp với người dùng và
đủ sức bền để không bị thủng hoặc rách (nếu sử dụng đúng cách), giúp ngăn tinh trùngkhông tiếp xúc với đường sinh dục của phụ nữ
■ Nếu được sử dụng đúng cách (bao tốt, đúng lúc, đeo đúng, tháo đúng), bao cao su có hiệuquả tránh thai cao và ngăn ngừa các BLTQĐTD, kể cả HIV/AIDS
■ Bao cao su dễ kiếm, kín đáo, an toàn, và không phụ thuộc vào cán bộ y tế
Những điểm chính: Viên uống tránh thai
■ Có hai loại viên uống tránh thai: viên kết hợp estrogen-progestin và viên chỉ có progestin
■ Viên uống tránh thai là một trong những biện pháp tránh thai tạm thời hiệu quả nhất dànhcho phụ nữ hiện nay
■ Viên uống tránh thai KHÔNG giúp phòng tránh BLTQĐTD
■ Nhiều phụ nữ gặp khó khăn khi phải nhớ uống thuốc hàng ngày
■ Khi sử dụng khách hàng cần được loại trừ bệnh tim mạch, bệnh gan mật, huyết áp cao,tiểu đường, hoặc không sử dụng được cho các phụ nữ trên 35 tuổi hút thuốc lá, hoặc đang
sử dụng thuốc chữa lao, hoặc những người phát hiện có ung thư ở vú hoặc cơ quan sinhdục
Những điểm chính: Viên tránh thai khẩn cấp
■ TTKC là biện pháp duy nhất giúp ngừa thai sau khi có quan hệ tình dục không được bảo
vệ
1
Trang 16■ VTTKC nên uống càng sớm càng tốt trong vòng 5 ngày kể từ khi có quan hệ tình dụckhông được bảo vệ
■ VTTKC không sử dụng như biện pháp tránh thai thông thường, mà chỉ khi khẩn cấp
■ VTTKC có cùng cơ chế tác động như viên uống tránh thai thông thường
■ VTTKC không giúp phòng tránh BLTQĐTD