Để theo kịp với sự phát triển về khoa học và công nghệ tiên tiến trên thế giới, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học hiện nay ở Việt Nam là một trong những ưu tiên hàng đầu. Điều này được thể hiện rõ trong nghị quyết số 29NQTW, Ban Chấp hành Trung ương Đảng về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế . Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng đã nêu lên những quan điểm cơ bản: “giáo dục là quốc sách hàng đầu, phát triển giáo dục và đào tạo nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài. Phát triển giáo dục và đào tạo phải gắn với nhu cầu phát triển kinh tế xã hội”. Trọng tâm là “... đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục, đào tạo phát triển nguồn nhân lực, phấn đấu trong những năm tới, tạo ra chuyển biến căn bản, mạnh mẽ chất lượng, hiệu quả giáo dục, đào tạo làm cho giáo dục, đào tạo thật sự là quốc sách hàng đầu, đáp ứng ngày càng tốt hơn công cuộc xây dựng, bảo vệ tổ quốc và nhu cầu học tập của nhân dân, là yêu cầu bức thiết của toàn xã hội, yêu cầu của hội nhập quốc tế trong kỷ nguyên toàn cầu hóa”. Có thể xem đây như là những triết lý giáo dục ở tầm cỡ quốc gia dân tộc trong thời kỳ Việt Nam đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế . Trước những biến đổi mạnh mẽ về khoa học – công nghệ và đời sống xã hội, cần phải có những chiến lược mới về giáo dục và phương pháp đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ khoa học kỹ thuật, cán bộ quản lý có nghiệp vụ trình độ đại học nhằm đáp ứng nhu cầu do thực tiễn đòi hỏi, đáp ứng được công cuộc hiện đại hoá, công nghiệp hoá đất nước. Chủ trương của Bộ giáo dục và Đào tạo cũng như thực tiễn đào tạo hiện nay đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học nói chung và đổi mới phương pháp dạy học đại học nói riêng. Chủ trương này thể hiện rõ trong nghị quyết TW 2 Khoá VIII, và cũng thể hiện ở “Cùng hoà nhập với xu thế đổi mới phương pháp dạy học đang diễn ra sôi nổi khắp nơi trên toàn thế giới, việc đổi mới phương pháp dạy học đại học, cao đẳng ở nước ta cần được xúc tiến mạnh mẽ hơn nữa trên cơ sở quan niệm đầy đủ và thống nhất về đổi mới phương pháp dạy học cũng như những giải pháp phù hợp, khả thi…” . Trường Đại học Sư phạm Thể dục Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh là cơ cơ sở đào tạo các cán bộ thể dục thể thao có trình độ từ Cao đẳng, Đại học, Thạc sĩ, Tiến sĩ; đào tạo vận động viên các môn thể thao; là cơ sở nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ và hợp tác quốc tế hàng đầu về Thể dục thể thao trong cả nước. Nhà trường xác định những mục tiêu trọng tâm trong kế hoạch đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho Ngành thể dục thể thao Việt Nam chính là thường xuyên cập nhật và đổi với các phương pháp dạy học sao cho giúp sinh viên có thể tiêp cận với kiến thức một cách nhanh nhất, cũng như vận dụng được những kiến thức đó một cách triệt để trong quá trình thực hành nghề nghiệp của mình. Trong chương trình đào tạo ở trường Đại học Sư phạm Thể dục Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh, bên cạnh các môn học thực hành như: Bóng đá, bóng rổ, điền kinh, thể dục…nhằm trang bị cho sinh viên những kỹ năng, kỹ xảo thể thao cần thiết, thì các môn học lý thuyết cũng đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp những kiến thức chuyên môn, những cơ sở sinh lý sinh hóa của những hoạt động vận động cũng như những phương pháp tiến hành tổ chức hoạt động thể dục thể thao cơ bản. Do đặc thù đào tạo nghề, nên sinh viên trường Đại học Sư phạm Thể dục Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh hầu hết đều thích học các môn thể thao hơn các môn lý thuyết. Đây chính là một thách thức lớn cho các cán bộ, giảng viên lý thuyết của nhà trường. Nắm được tình hình đó, đội ngũ giảng viên của nhà trường đã luôn học tập, trao đổi kiến thức, kinh nghiệm, đổi mới nội dung dạy học, cách thức tiếp cận vấn đề và đặc biệt là thường xuyên cập nhật đổi mới phương pháp dạy học sao cho có thể kích thích tính tự giác tích cực học tập của sinh viên. Môn học Lý luận và phương pháp giáo dục thể chất là một trong những môn học lý thuyết quan trọng nằm trong chương trình đào tạo của Trường Đại học Sư phạm Thể dục Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh, trang bị cho sinh viên những kiến thức về bản chất của thể dục thể thao, về phương pháp tổ chức các quá trình giáo dục thể chất hình thành kỹ năng vận dụng lý luận phương pháp vào thực tiễn hoạt động thể dục thể thao và hình thành niềm tin, tình cảm nghề nghiệp cho giáo viên thể dục thể thao tương lai. Vấn đề nghiên cứu đổi mới phương pháp dạy học luôn được các giảng viên môn Lý luận và phương pháp giáo dục thể chất quan tâm và tiến hành thường niên. Thực tế cho thấy phương pháp dạy học hiện nay đang được các giảng viên sử dụng tương đối đa dạng và phong phú, đã kết hợp giữa các phương pháp dạy học truyền thống với các phương pháp dạy học hiện đại nhằm phát huy ưu điểm và hạn chế khuyết điểm của từng phương pháp. Những phương pháp dạy học mà giảng viên bộ môn thường áp dụng có thể kể đến đó là: thuyết trình, vấn đáp, dạy học theo nhóm, xêmina, thực hành…và chủ yếu giảng dạy theo hình thức “cuốn chiếu” dạy lần lượt từng bài, khi sinh viên nắm vững kiến thức thì sẽ chuyển sang bài tiếp theo. Cách dạy học này rất phù hợp với phương thức đào tạo niên chế: khi thời lượng học tập trên lớp nhiều, giảng viên có điều kiện dạy kỹ từng bài cũng như có thời gian hướng dẫn sinh viên thực hành các kiến thức ngay sau mỗi bài học. Vì vậy, chất lượng môn học luôn được đảm bảo, thể hiện ở kết quả học tập của sinh viên tương đối cao. Tuy nhiên, bắt đầu từ năm học 2015 2016, Nhà trường thay đổi phương thức đào tạo từ niên chế sang dạng tín chỉ, thời lượng học tập trên lớp giảm đi đáng kể thì những phương pháp dạy học đang sử dụng theo kiểu liệt kê, dàn trải không còn phù hợp nữa. Cần phải nghiên cứu ứng dụng những phương pháp dạy học mới sao cho có thể trang cho bị cho sinh viên toàn bộ kiến thức cơ bản một cách nhanh nhất thông qua hệ thống sơ đồ, trên cơ sở đó, dành thời gian phân tích chi tiết những nội dung quan trọng cần nhấn mạnh trong bài học. Có như vậy, mới có thể giúp sinh viên hiểu sâu vấn đề và kích thích tính tích cực học tập của các em. Phương pháp dạy học bằng sơ đồ là một trong những phương pháp thuộc nhóm phương pháp dạy học trực quan. Sơ đồ là những hình ảnh có tính biểu tượng được xây dựng trên các sự vật, các yếu tố trong cấu trúc sự vật và mối liên hệ giữa các yếu tố đó dưới dạng trực quan cảm tính (quan sát được, cảm nhận được). Sơ đồ tạo thành một tổ chức hình khối phản ánh cấu trúc và logic bên trong của một khối lượng kiến thức một cách khái quát, súc tích và trực quan cụ thể. Nhằm giúp cho người học nắm vững một cách trực tiếp, khái quát những nội dung cơ bản, đồng thời qua đó phát triển năng lực nhận thức cho người học . Phương pháp dạy học bằng sơ đồ mang lại nhiều ưu điểm trong dạy học đại học hiện nay, nó là phương án độc đáo để giải quyết mâu thuẫn giữa khối lượng kiến thức cần trang bị lớn mà thời lượng dạy học trên lớp lại ít. Việc khai thác sử dụng sơ đồ giúp giảng viên dễ dàng trình bày các ý tưởng, tóm tắt, hệ thống hoá các kiến thức một cách rõ ràng, mạch lạc, đồng thời lại không tốn nhiều thời gian. Thông qua sơ đồ, giảng viên vừa có thể giúp sinh viên dễ dàng nắm bắt được toàn bộ kiến thức logic trong bài giảng, vừa có thể đi sâu nhấn mạnh những nội dung quan trọng, lướt qua những kiến thức ngoại diên, vì thế có thể tận dụng được thời gian dạy học trên lớp. Như vậy, có thể coi sơ đồ là một công cụ hữu ích trong dạy học đại học, nói riêng là đối với môn học Hiện nay chưa có công trình nào đề cập tới vận dụng phương pháp dạy học bằng sơ đồ trong dạy học, phù hợp với tình hình môn học nói riêng và với việc đổi mới phương thức đào tạo của nhà trường nói chung. Nghiên cứu ứng dụng phương pháp dạy học bằng sơ đồ đối với môn học Lý luận và phương pháp giáo dục thể chất cho sinh viên Trường Đại học Sư phạm Thể dục Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, góp phần phát huy tối đa tính ưu việt trong dạy và học của người thầy và người trò, nâng cao chất lượng môn học nói riêng và chất lượng đào tạo của nhà trường nói chung. Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu “Ứng dụng phương pháp dạy học bằng sơ đồ đối với môn học Lý luận và phương pháp giáo dục thể chất cho sinh viên Trường Đại học Sư phạm Thể dục Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh.
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN PHÒNG GIÁO DỤC THƯỜNG XUYÊN
Trang 2Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 29 tháng 4 năm 2021
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN PHÒNG GIÁO DỤC THƯỜNG XUYÊN
Trang 3Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 29 tháng 4 năm 2021
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Sau khoảng thời gian tham gia học phần Lý luận dạy học đại học tại lớp Nghiệp
vụ Sư phạm khóa 71, trường Đại học Sài Gòn, phòng Giáo dục Thường xuyên tổ chức,tôi đã được tiếp cận những kiến thức thật sự rất cần thiết và hữu ích cho công tác giảngdạy trong tương lai của mình
Nhân đây, tôi xin được gửi lời chân thành nhất của mình đến với những cá nhân,đơn vị đã tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất cho tôi trong quá trình hoàn thành tốt họcphần của mình, đó là:
1 Ban Giám hiệu trường Đại học Sài Gòn, Tp Hồ Chí Minh
2 Ban Lãnh đạo phòng Giáo dục Thường xuyên, trường ĐH Sài Gòn, Tp HCM
3 Giáo viên hướng dẫn: TS Cao Thị Thanh Xuân
Tôi sẽ luôn nhớ mãi những sự giúp đỡ chân thành của các cá nhân, đơn vị và tựhứa sẽ luôn cố gắng, nỗ lực hết mình trong quá trình công tác sau này Cuối cùng, tôixin được gửi lời chúc sức khỏe và thành công đến với các cá nhân, đơn vị
Thân ái!
Học viên thực hiện
Trang 5LỜI CAM ĐOAN
Tôi cam đoan rằng đề tài tiểu luận này là do chính chúng tôi thực hiện Các sốliệu thu thập và kết quả phân tích trong đề tài tiểu luận là trung thực, không sao chép
từ bất cứ đề tài tiểu luận nào
Tp Hồ Chí Minh, ngày 29 tháng 04 năm 2021
Học viên thực hiện
(Kí và ghi họ tên)
Trang 6NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN
Tp Hồ Chí Minh, ngày …… tháng …… năm ……
Giáo viên hướng dẫn (Kí và ghi họ tên)
MỤC LỤC
Trang 7I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI trang 1
II TỔNG QUAN VỀ CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU trang 5
II.1 Phương pháp dạy học đại học trang 5II.1.1 Một số kết quả nghiên cứu về phương pháp dạy học trang 5II.1.2 Một số kết quả nghiên cứu về phương pháp dạy học đại học trang 8II.2 Một số phương pháp dạy học đại học đang được sử dụng tại Việt Nam trang 11II.2.1 Phương pháp thuyết trình (dạng diễn giải) trang 12II.2.2 Phương pháp vấn đáp (đàm thoại) trang 12II.2.3 Phương pháp dạy học trực quan trang 13II.2.4 Phương pháp thực hành trang 14II.2.5 Phương pháp xêmina trang 14II.3 Phương pháp dạy học bằng sơ đồ trong dạy học đại học trang 15II.3.1 Sơ đồ kiến thức trang 15II.3.1.1 Quan niệm trang 15II.3.1.2 Đặc điểm của sơ đồ trang 15II.3.1.3 Các loại sơ đồ sử dụng trong dạy học trang 16II.3.2 Sơ đồ hóa kiến thức trang 18II.3.3 Phương pháp dạy học bằng sơ đồ trang 19II.3.3.1 Khái niệm phương pháp dạy học bằng sơ đồ trang 19II.3.3.2 Ưu điểm của phương pháp dạy học bằng sơ đồ trang 20II.3.3.3 Hạn chế và của phương pháp dạy học bằng sơ đồ trang 20
III ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG DẠY HỌC MÔN LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC THỂ CHẤT Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THỂ DỤC THỂ THAO THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH trang 24
IV XÂY DỰNG QUY TRÌNH ỨNG DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BẰNG
SƠ ĐỒ trang 29
IV.1 Bước 1: Xác định nguyên tắc lựa chọn sử dụng phương pháp dạy học bằng sơ đồđối với môn học Lý luận và phương pháp giáo dục thể chất trang 29
Trang 8IV.2 Bước 2: Xây dựng quy trình thiết kế bài giảng phương pháp dạy học bằng sơ đồmôn trang 33IV.3 Bước 3: Tổ chức sinh hoạt chuyên môn nhằm vận dụng phương pháp dạy họcbằng sơ đồ trang 35
V KẾT LUẬN trang 36
Trang 9ĐỀ TÀI:
ỨNG DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BẰNG SƠ ĐỒ ĐỐI VỚI MÔN HỌC LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC THỂ CHẤT CHO SINH VIÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THỂ DỤC THỂ THAO
THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Để theo kịp với sự phát triển về khoa học và công nghệ tiên tiến trên thế giới, vấn
đề đổi mới phương pháp dạy học hiện nay ở Việt Nam là một trong những ưu tiênhàng đầu
Điều này được thể hiện rõ trong nghị quyết số 29-NQ/TW, Ban Chấp hành Trungương Đảng về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu côngnghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủnghĩa và hội nhập quốc tế1
Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng đã nêu lên những
quan điểm cơ bản: “giáo dục là quốc sách hàng đầu, phát triển giáo dục và đào tạo nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Phát triển giáo dục và đào tạo phải gắn với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội” Trọng tâm là “ đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục, đào tạo phát triển nguồn nhân lực, phấn đấu trong những năm tới, tạo ra chuyển biến căn bản, mạnh mẽ chất lượng, hiệu quả giáo dục, đào tạo làm cho giáo dục, đào tạo thật sự là quốc sách hàng đầu, đáp ứng ngày càng tốt hơn công cuộc xây dựng, bảo vệ tổ quốc và nhu cầu học tập của nhân dân, là yêu cầu bức thiết của toàn xã hội, yêu cầu của hội nhập quốc tế trong kỷ nguyên toàn cầu hóa” Có thể xem đây như là những triết lý giáo dục ở tầm cỡ quốc gia - dân tộc trong
thời kỳ Việt Nam đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế2
Trước những biến đổi mạnh mẽ về khoa học – công nghệ và đời sống xã hội, cầnphải có những chiến lược mới về giáo dục và phương pháp đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ
1 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2013), Nghị quyết số 29-NQ/TW, đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và
đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, 2013.
2 Đảng Cộng Sản Việt Nam (2018), Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Hà Nội.
1
Trang 10cán bộ khoa học kỹ thuật, cán bộ quản lý có nghiệp vụ trình độ đại học nhằm đáp ứngnhu cầu do thực tiễn đòi hỏi, đáp ứng được công cuộc hiện đại hoá, công nghiệp hoáđất nước Chủ trương của Bộ giáo dục và Đào tạo cũng như thực tiễn đào tạo hiện nayđặt ra yêu cầu cấp thiết phải tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học nói chung và đổimới phương pháp dạy học đại học nói riêng Chủ trương này thể hiện rõ trong nghị
quyết TW 2 Khoá VIII, và cũng thể hiện ở “Cùng hoà nhập với xu thế đổi mới phương pháp dạy học đang diễn ra sôi nổi khắp nơi trên toàn thế giới, việc đổi mới phương pháp dạy học đại học, cao đẳng ở nước ta cần được xúc tiến mạnh mẽ hơn nữa trên cơ sở quan niệm đầy đủ và thống nhất về đổi mới phương pháp dạy học cũng như những giải pháp phù hợp, khả thi…” 3
Trường Đại học Sư phạm Thể dục Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh là cơ cơ sởđào tạo các cán bộ thể dục thể thao có trình độ từ Cao đẳng, Đại học, Thạc sĩ, Tiến sĩ;đào tạo vận động viên các môn thể thao; là cơ sở nghiên cứu khoa học, chuyển giaocông nghệ và hợp tác quốc tế hàng đầu về Thể dục thể thao trong cả nước Nhà trườngxác định những mục tiêu trọng tâm trong kế hoạch đào tạo nguồn nhân lực chất lượngcao cho Ngành thể dục thể thao Việt Nam chính là thường xuyên cập nhật và đổi vớicác phương pháp dạy học sao cho giúp sinh viên có thể tiêp cận với kiến thức mộtcách nhanh nhất, cũng như vận dụng được những kiến thức đó một cách triệt để trongquá trình thực hành nghề nghiệp của mình
Trong chương trình đào tạo ở trường Đại học Sư phạm Thể dục Thể thao Thànhphố Hồ Chí Minh, bên cạnh các môn học thực hành như: Bóng đá, bóng rổ, điền kinh,thể dục…nhằm trang bị cho sinh viên những kỹ năng, kỹ xảo thể thao cần thiết, thì cácmôn học lý thuyết cũng đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp những kiến thứcchuyên môn, những cơ sở sinh lý sinh hóa của những hoạt động vận động cũng nhưnhững phương pháp tiến hành tổ chức hoạt động thể dục thể thao cơ bản
Do đặc thù đào tạo nghề, nên sinh viên trường Đại học Sư phạm Thể dục Thểthao Thành phố Hồ Chí Minh hầu hết đều thích học các môn thể thao hơn các môn lýthuyết Đây chính là một thách thức lớn cho các cán bộ, giảng viên lý thuyết của nhàtrường Nắm được tình hình đó, đội ngũ giảng viên của nhà trường đã luôn học tập,
3 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2013), Nghị quyết Hội nghị lần thứ tám (khóa XI), đổi mới căn bản, toàn
diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng Xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, Hà Nội.
2
Trang 11trao đổi kiến thức, kinh nghiệm, đổi mới nội dung dạy học, cách thức tiếp cận vấn đề
và đặc biệt là thường xuyên cập nhật đổi mới phương pháp dạy học sao cho có thể kíchthích tính tự giác tích cực học tập của sinh viên
Môn học Lý luận và phương pháp giáo dục thể chất là một trong những môn học
lý thuyết quan trọng nằm trong chương trình đào tạo của Trường Đại học Sư phạmThể dục Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh, trang bị cho sinh viên những kiến thức vềbản chất của thể dục thể thao, về phương pháp tổ chức các quá trình giáo dục thể chấthình thành kỹ năng vận dụng lý luận - phương pháp vào thực tiễn hoạt động thể dụcthể thao và hình thành niềm tin, tình cảm nghề nghiệp cho giáo viên thể dục thể thaotương lai
Vấn đề nghiên cứu đổi mới phương pháp dạy học luôn được các giảng viên môn
Lý luận và phương pháp giáo dục thể chất quan tâm và tiến hành thường niên Thực tếcho thấy phương pháp dạy học hiện nay đang được các giảng viên sử dụng tương đối
đa dạng và phong phú, đã kết hợp giữa các phương pháp dạy học truyền thống với cácphương pháp dạy học hiện đại nhằm phát huy ưu điểm và hạn chế khuyết điểm củatừng phương pháp Những phương pháp dạy học mà giảng viên bộ môn thường ápdụng có thể kể đến đó là: thuyết trình, vấn đáp, dạy học theo nhóm, xêmina, thực
hành…và chủ yếu giảng dạy theo hình thức “cuốn chiếu” dạy lần lượt từng bài, khi
sinh viên nắm vững kiến thức thì sẽ chuyển sang bài tiếp theo Cách dạy học này rấtphù hợp với phương thức đào tạo niên chế: khi thời lượng học tập trên lớp nhiều,giảng viên có điều kiện dạy kỹ từng bài cũng như có thời gian hướng dẫn sinh viênthực hành các kiến thức ngay sau mỗi bài học Vì vậy, chất lượng môn học luôn đượcđảm bảo, thể hiện ở kết quả học tập của sinh viên tương đối cao
Tuy nhiên, bắt đầu từ năm học 2015- 2016, Nhà trường thay đổi phương thức đàotạo từ niên chế sang dạng tín chỉ, thời lượng học tập trên lớp giảm đi đáng kể thìnhững phương pháp dạy học đang sử dụng theo kiểu liệt kê, dàn trải không còn phùhợp nữa Cần phải nghiên cứu ứng dụng những phương pháp dạy học mới sao cho cóthể trang cho bị cho sinh viên toàn bộ kiến thức cơ bản một cách nhanh nhất thông qua
hệ thống sơ đồ, trên cơ sở đó, dành thời gian phân tích chi tiết những nội dung quantrọng cần nhấn mạnh trong bài học Có như vậy, mới có thể giúp sinh viên hiểu sâuvấn đề và kích thích tính tích cực học tập của các em
3
Trang 12Phương pháp dạy học bằng sơ đồ là một trong những phương pháp thuộc nhómphương pháp dạy học trực quan Sơ đồ là những hình ảnh có tính biểu tượng được xâydựng trên các sự vật, các yếu tố trong cấu trúc sự vật và mối liên hệ giữa các yếu tố đódưới dạng trực quan cảm tính (quan sát được, cảm nhận được) Sơ đồ tạo thành một tổchức hình khối phản ánh cấu trúc và logic bên trong của một khối lượng kiến thức mộtcách khái quát, súc tích và trực quan cụ thể Nhằm giúp cho người học nắm vững mộtcách trực tiếp, khái quát những nội dung cơ bản, đồng thời qua đó phát triển năng lựcnhận thức cho người học4.
Phương pháp dạy học bằng sơ đồ mang lại nhiều ưu điểm trong dạy học đại họchiện nay, nó là phương án độc đáo để giải quyết mâu thuẫn giữa khối lượng kiến thứccần trang bị lớn mà thời lượng dạy học trên lớp lại ít Việc khai thác sử dụng sơ đồgiúp giảng viên dễ dàng trình bày các ý tưởng, tóm tắt, hệ thống hoá các kiến thức mộtcách rõ ràng, mạch lạc, đồng thời lại không tốn nhiều thời gian Thông qua sơ đồ,giảng viên vừa có thể giúp sinh viên dễ dàng nắm bắt được toàn bộ kiến thức logictrong bài giảng, vừa có thể đi sâu nhấn mạnh những nội dung quan trọng, lướt quanhững kiến thức ngoại diên, vì thế có thể tận dụng được thời gian dạy học trên lớp.Như vậy, có thể coi sơ đồ là một công cụ hữu ích trong dạy học đại học, nói riêng làđối với môn học
Hiện nay chưa có công trình nào đề cập tới vận dụng phương pháp dạy học bằng
sơ đồ trong dạy học, phù hợp với tình hình môn học nói riêng và với việc đổi mớiphương thức đào tạo của nhà trường nói chung Nghiên cứu ứng dụng phương phápdạy học bằng sơ đồ đối với môn học Lý luận và phương pháp giáo dục thể chất chosinh viên Trường Đại học Sư phạm Thể dục Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh có ýnghĩa đặc biệt quan trọng, góp phần phát huy tối đa tính ưu việt trong dạy và học củangười thầy và người trò, nâng cao chất lượng môn học nói riêng và chất lượng đào tạocủa nhà trường nói chung
Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu “Ứng dụng phương pháp dạy học bằng sơ đồ đối với môn học Lý luận và phương pháp giáo dục thể chất cho sinh viên Trường Đại học Sư phạm Thể dục Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh".
4 Nguyễn Phúc Chỉnh (2005), Phương pháp Graph trong dạy học sinh học (sách chuyên khảo), NXB Giáo dục.
4
Trang 13II TỔNG QUAN VỀ CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU:
II.1 Phương pháp dạy học đại học:
II.1.1 Một số kết quả nghiên cứu về phương pháp dạy học:
Trên thế giới và ở Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu về phương phápdạy học Ở đây chúng tôi điểm qua những công trình với những kết quả như sau:
Thuật ngữ “phương pháp” bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp, “metohodos” – nguyên
văn là con đường đi đến một cái gì đó; có nghĩa là cách thức đạt tới mục đích bằngmột hình ảnh nhất định, nghĩa là một hành động được điều chỉnh Đây là cách tiếp cận
từ góc độ triết học: Xem phương pháp như là cách thức, con đường, phương tiện đểđạt mục đích nhất định, để giải quyết những nhiệm vụ nhất định trong nhận thức vàtrong thực tiễn5
Theo V.I Lênin: “Trong nhận thức đang tìm tòi, phương pháp cũng là công cụ,
là một thủ đoạn đứng về phía chủ quan, qua thủ đoạn đó nó có quan hệ với khách thể” 6
Phương pháp dạy học hiểu theo nghĩa hẹp là phương pháp (vận dụng vào việcgiáo dục) dạy cho người học nắm được những kiến thức, kĩ năng nhất định: có thể kểđến một số công trình trên thế giới như sau:
Theo Babanxki Lu K: "Phương pháp dạy học là cách thức tương tác giữa thầy
và trò nhằm giải quyết các nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển trong quá trình dạy học".
Theo V.K.Điachenco (Nga) cho rằng: “Phương pháp dạy học là cấu trúc tổ chức của quá trình dạy học” Dverep I.D thì cho rằng: “Phương pháp dạy học là cách thức tương tác giữa thầy và trò nhằm đạt được mục đích dạy học Hoạt động này thể hiện trong việc sử dụng các nguồn nhận thức, các thủ thuật logic, các dạng hoạt động độc lập của người học và cách thức điều khiển quá trình nhận thức của người dạy” 7
5 Bùi Hiển, Vũ Văn Tảo, Nguyễn Văn Giao, Nguyễn Hữu Quỳnh (2013), Từ điển giáo dục NXB Bách Khoa, Hà
Nội.
6 Lê nin V.I (1981), Lê nin toàn tập, tập 29, NXB Tiến bộ Maxcơva.
7 Babanxki Iu.K (1981), Tối ưu hoá quá trình dạy học, Cục đào tạo và bồi dưỡng Bộ GD-ĐT, Hà Nội Tr 75.
5
Trang 14Theo I.Ia Lecner: "Phương pháp dạy học là một hệ thống có mục đích của người dạy, nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và thực hành của người học, đảm bảo cho họ lĩnh hội nội dung học vấn".
Theo Nguyễn Ngọc Quang: "Phương pháp dạy học là cách thức làm việc của thầy
và trò trong sự phối hợp thống nhất dưới sự chỉ đạo của thầy, nhằm làm cho trò tự giác, tự lực đạt tới mục đích dạy học” 8
Theo Đặng Vũ Hoạt và Hà Thị Đức: “Phương pháp dạy học ở đại học là tổng hợp các cách thức hoạt động của giảng viên và sinh viên Cùng với các phương tiện dạy học, chúng có chức năng xác định những phương thức hoạt động dạy và học theo nội dung nhất định nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ dạy học ở đại học góp phần đào tạo đội ngũ cán bộ khoa học có trình độ đại học” 9
Theo Lê Đức Ngọc thì phương pháp dạy học là "một khoa học và cũng là một nghệ thuật: Tính khoa học của phương pháp dạy học đại học đòi hỏi phải nắm vững bản chất của quá trình đào tạo đại học Tính nghệ thuật của việc dạy học đại học thể hiện ở năng lực truyền đạt của giảng viên sao cho khơi dậy đơợc tiềm năng tiếp thu, phát triển và sáng tạo của ngơời học để nhận thức, để cảm nhận và để có kỹ năng cao” 10
Theo Trần Thị Tuyết Oanh: “Phương pháp dạy học là cách thức hoạt động phối hợp thống nhất của giảng viên và sinh viên trong quá trình dạy học được tiến hành dưới vai trò chủ đạo của giảng viên nhằm thực hiện tối ưu mục tiêu và các nhiệm vụ dạy học” 11
Theo Nguyễn Cảnh Toàn: “Phương pháp dạy học là tổng hợp các cách thức làm việc, phối hợp thống nhất của thầy và trò (trong đó thầy đóng vai trò chủ đạo, trò đóng vai trò tích cực- chủ động) nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học” 12
8 Nguyễn Ngọc Quang, Phương pháp Graph dạy học Khái niệm về Graph dạy học, Tạp chí thông tin Khoa học
giáo dục số 5/1987.
9 Đặng Vũ Hoạt, Hà Thị Đức (1996), Lí luận dạy học đại học, NXB ĐSVP, Hà Nội.
10 Trần Thị Thúy Nga, (2012) Xây dựng và sử dụng sơ đồ để dạy học phần di truyền học lớp 12 THPT, luận văn
thạc sỹ Giáo dục học.
11 Trần Thị Tuyết Oanh, Phạm Khắc Chương, Phạm Tuyết Vượng, Bùi Minh Hiền, Nguyễn Ngọc Bảo, Bùi Văn
Quân, Phan Hồng Vinh, Từ Đức Văn (2011) Giáo trình giáo dục học tập 1, NXB ĐSVP, Hà Nội.
12 Nguyễn Cảnh Toàn, Nguyễn Kỳ, Lê Khánh Bằng, Vũ Văn Tảo (2002), Học và dạy cách học, Đại học sư
phạm, Hà Nội.
6
Trang 15Theo Phạm Viết Vượng: “Phương pháp dạy học là tổng hợp các cách thức hoạt động phối hợp, tương tác giữa giảng viên và sinh viên, nhằm giúp sinh viên chiếm lĩnh
hệ thống kiến thức khoa học, hình thành hệ thống kĩ năng kĩ xảo, thực hành sáng tạo
và thái độ chuẩn mực theo mục tiêu của quá trình dạy học” 13
Tiếp cận phương pháp dạy học theo xu hướng đổi mới giáo dục của thế giới,Nguyễn Văn Cường, Bernd Meier (2010) cho rằng: phương pháp dạy học cần phảinhằm vào việc tổ chức các hoạt động khám phá kiến thức cho học sinh theo 4 giaiđoạn: Chuẩn bị - Xây dựng kế hoạch học tập - Thực hiện kế hoạch học tập - Tổng hợp
Cách hiểu thứ nhất phản ánh quan niệm cũ về vai trò của người giảng viên trongquá trình dạy học Theo quan niệm này thì thầy là nhân vật trung tâm, giữ vai trò chủđạo, hoạt động tích cực, còn trò thì thụ động thực hiện những điều thầy dạy Quanniệm đó cũng dẫn tới coi các phương pháp dạy học đều là phương pháp của thầy.Cách hiểu thứ hai, coi phương pháp dạy học là một sự kết hợp ngang hàng củahai hoạt động dạy và học Nhiệm vụ truyền tri thức của thầy cũng quan trọng nhưnhiệm vụ lĩnh hội tri thức của trò
Cách hiểu thứ ba xuất hiện sau khi lý thuyết về sự lĩnh hội tri thức ra đời Theoquan điểm này thì dạy học chính là quá trình tổ chức cho trò lĩnh hội tri thức Vai tròcủa trò trong quá trình dạy học là vai trò chủ động Nói khác đi thì phương pháp học
13 Phạm Viết Vượng (2017), Giáo trình giáo dục học dành cho các trường đại học và cao đẳng sư phạm, NXB
Đại học Sư phạm.
7
Trang 16tập xuất phát từ các qui luật của sự lĩnh hội tri thức quyết định hoạt động của thầy vàphương pháp dạy học của thầy Những công trình nghiên cứu gần đây về phương phápdạy học đi theo hướng này.
Như vậy, phương pháp dạy học là một phạm trù cơ bản của lý luận dạy học, mộtthành tố có cấu trúc năng động nhất, linh hoạt nhất của quá trình dạy học, có vai tròquan trọng và có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng và hiệu quả đào tạo nói chungcũng như trong đào tạo đại học nói riêng
Có thể tổng hợp quan niệm về phương pháp dạy học một cách chung và rộngnhất là: cách thức hoạt động để đạt được mục đích của quá trình dạy học Đó cũng làcon đường mà người ta cần đi theo để hoàn thành được mục tiêu đề ra
Từ việc phân tích trên chúng tôi xác định: phương pháp dạy học là hệ thốngnhững biện pháp, cách thức dạy và học nhằm thực hiện nhiệm vụ dạy học và mục tiêuđào tạo môn học
II.1.2 Một số kết quả nghiên cứu về phương pháp dạy học đại học:
Bàn về phương pháp dạy học đại học, có nhiều công trình nghiên cứu khác nhau,sau đây chúng tôi xin liệt kê một số kết quả tiêu biểu:
Theo các nhà khoa học giáo dục trong nước như Đặng Vũ Hoạt, Hà Thị Đức,Phạm Viết Vượng, thì phương pháp dạy học đại học được hiểu như sau14 15:
“Phương pháp dạy: là cách thức hoạt động của giảng viên: Truyền đạt cho sinh viên nội dung trí dục và tổ chức, điều khoản hoạt động nhận thức và thực tiễn của sinh viên nhằm đặt được mục đích dạy học”.
“Phương pháp học: Là cách thức hoạt động của sinh viên dưới sự chỉ đạo sư phạm của giảng viên một cách tự giác, tích cực, tự lực tiếp thu (lĩnh hội) nội dung trí dục và tổ chức tự điều khiển quá trình nhận thức và hoạt động thực tiễn của sinh viên nhằm đạt được mục đích dạy học”.
Theo Lưu Xuân Mới: “Phương pháp dạy học đại học là một phạm trù cơ bản của lý luận dạy học đại học; một thành tố cấu trúc năng động nhất, linh hoạt nhất của
14 Đặng Vũ Hoạt, Hà Thị Đức (1996), Lí luận dạy học đại học, NXB ĐSVP, Hà Nội.
15 Phạm Viết Vượng (2017), Giáo trình giáo dục học dành cho các trường đại học và cao đẳng sư phạm, NXB
Đại học Sư phạm.
8
Trang 17quá trình dạy học” Phương pháp dạy học đại học được Lưu Xuân Mới (2000) quan niệm “là tổng hợp các cách thức hoạt động tương tác được điều chỉnh của giảng viên
và sinh viên trong đó hoạt động dạy là chủ đạo, hoạt động học là tự giác, tích cực, tự lực và sáng tạo nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ dạy học ở đại học, góp phần đào tạo đội ngũ cán bộ khoa học, kỹ thuật, cán bộ quản lý, nghiệp vụ có trình độ đại học”16
Theo Đồng Văn Triệu “Phương pháp dạy học là hệ thống những biện pháp, cách thức dạy và học nhằm thực hiện nhiệm vụ dạy học và mục tiêu đào tạo môn học Tác giả nhấn mạnh: để đảm bảo chất lượng dạy học phải đảm bảo 3 khâu thông nhất với nhau đó là nội dung chương trình, phương pháp giảng dạy của giảng viên và tự học của sinh viên Người giảng viên có hai nhiệm vụ chủ yếu gắn chặt với nhau: một
là bồi dưỡng cho sinh viên các phương pháp nắm tri thức phù hợp với mục đích và đặc điểm của môn học, hai là giúp sinh viên nắm được nội dung tri thức phù hợp với yêu cầu của chương trình” 17
Theo Đỗ Hữu Trường (2008): “Phương pháp dạy học đại học là hệ thống những biện pháp, những cách thức dạy và học nhằm thực hiện nhiệm vụ dạy và mục tiêu đào tạo môn học ở bậc đại học” 18
Theo Lê Vương Anh (2016): “Phương pháp dạy học đại học là tổng hợp các cách thức hoạt động phối hợp, tương tác giữa giảng viên và sinh viên, giúp sinh viên chủ động, tực giác, tích cực chiếm lĩnh hệ thống kiến thức khoa học, nhằm mục đích thực hiện tốt các nhiệm vụ dạy học ở đại học” 19
Như vậy, mặc dù đưa ra những cách biểu đạt khác nhau về phương pháp dạy học,nhưng các tác giả trên đều có quan điểm chung về phương pháp dạy học đại học làtổng hợp các cách thức hoạt động tương tác được điều chỉnh của giảng viên và sinhviên, trong đó hoạt động dạy học là chủ đạo, hoạt động học là tự giác, tích cực, tự lực,sáng tạo, nhằm mục đích thực hiện tốt các nhiệm vụ dạy học
16 Lưu Xuân Mới (2000), Lý luận dạy học đại học, NXB Giáo dục, Hà Nội.
17 Đồng Văn Triệu (2006), Ứng dụng nhóm phương pháp dạy học môn Lý luận và phương pháp thể dục thể thao
ở Trường Đại học Thể dục Thể thao Bắc Ninh, Luận án tiến sĩ Giáo dục thể chất, Viện khoa học thể dục thể thao.
18 Đỗ Hữu Trường (2008), Ứng dụng nhóm phương pháp dạy học môn bắn súng thể thao ở Trường Đại học thể
dục thể thao, Luận án tiến sĩ Giáo dục thể chất, Trường Đại học Thể dục Thể thao Bắc Ninh.
19 Lê Vương Anh (2017), Xác định nhóm phương pháp dạy học môn bóng bàn cho sinh viên ngành giáo dục thể
chất Trường Đại học Thể dục Thể thao Bắc Ninh, Luận án tiến sĩ Giáo dục thể chất, Trường Đại học Thể dục
Thể thao Bắc Ninh.
9
Trang 18Điểm nhấn rõ rệt ở các quan niệm trên đó là việc chuyển từ truyền đạt thông tin
một chiều, cung cấp hoặc "nhồi nhét" thông tin từ thầy tới trò, sang việc giảng viên tổ
chức quá trình nhận thức, hướng dẫn sinh viên khám phá thông tin, kiến thức mới, mởrộng đào sâu tri thức, tự mình hình thành và phát triển kỹ năng, kỹ xảo cho mình.Trong những quan niệm trên, tác giả đã xét trên nhiều mặt khác nhau của quátrình dạy học, có tác giả chú trọng tới cách thức tương tác giữa giảng viên và sinh viên,
có tác giả chú trọng tới hoạt động nhận thức của sinh viên, có tác giả lại xét về mặtđiều khiển học, … Tuy diễn đạt khác nhau, nhưng các tác giả đều thừa nhận rằngphương pháp dạy học đại học có những dấu hiệu đặc trưng sau đây:
Phương pháp dạy học đại học phản ánh quá trình nhận thức một cách chủ độngcủa sinh viên nhằm đạt được mục đích đặt ra
Phương pháp dạy học đại học phản ánh sự vận động (mang tính mở) của nộidung dạy học đã được quy định
Phương pháp dạy học đại học phản ánh cách thức hoạt động tương tác, sự traođổi thông tin giữa giảng viên và sinh viên, giữa sinh viên với sinh viên
Phương pháp dạy học đại học phản ánh cách thức điều khiển nhận thức, kíchthích và xây dựng động cơ, tổ chức hoạt động nhận thức và kiểm tra, đánh giá kết quảhoạt động
Nói chung, khi nghiên cứu về phương pháp dạy học đại học, tuy các tác giả đềubám sát và phản ánh quá trình dạy học nói chung, nhưng ở bậc học đại học, mặt hoạtđộng tương tác giữa thầy và trò được chú trọng hơn, đặc biệt là tập trung vào:
Phương pháp đào tạo: chú trọng phương pháp nhận thức có tính chất nghiên cứu,cách tiếp cận tri thức, tạo khả năng cho sinh viên chiếm lĩnh tri thức, đạo đức xã hội vànghề nghiệp
Nội dung đào tạo: Theo chiều rộng, chiều sâu, có phân hoá chuyên môn sâu.Mục tiêu đào tạo: Cung cấp nguồn nhân lực cao cấp về một lĩnh vực chuyên mônnào đó cho xã hội
Các kết quả nghiên cứu ở Việt Nam kể trên phần nào phản ánh được xu thế đổimới phương pháp dạy học đại học trên thế giới: tăng cường tổ chức hoạt động học củasinh viên thông qua các dạng hoạt động thực hành, trải nghiệm, khám phá; có thể kể
10
Trang 19đến một số công trình như sau: Wilberr J McKeachie, Graham Gibbs, DianaLaurillard, Nancy Van Note Chism, Robert Menges, Marilla Svinicki, Claire EllenWeinstein (2003), Những thủ thuật trong dạy học các chiến lược, nghiên cứu và lýthuyết về dạy học dành cho các giảng viên đại học và cao đẳng20.
David A Kolb (2015), Experiential Learning: experience as the source oflearning and development21
Pateep Methakunavudhi (2002), Problem – Based learning, Research – basedlearning, Department of higher education faculty of education Chulalongkorn uiversityBangkock, Thailand22
Scott D Wurdinger and Julie A Carlson (2016), Teaching for ExperientialLearning23
Như vậy, quá trình đào tạo ở bậc đại học được coi là một hệ thống rất phức tạp
có tính đặc thù, có sự đa dạng, phong phú của các trạng thái, các mối liên hệ và quan
hệ Sự tiến bộ về khoa học công nghệ, sự phát triển về kinh tế chính trị - xã hội đều có
sự liên quan chặt chẽ với nhau
Từ những nghiên cứu trên, nghiên cứu về lý luận và thực tiễn, chúng tôi chorằng: phương pháp dạy học đại học là cách thức tương tác giữa giảng viên và sinh viêntrong quá trình giảng dạy, học tập và nghiên cứu, nhằm vận dụng linh hoạt những kiếnthức đã tiếp thu được vào thực tiễn nghề nghiệp được đào tạo của sinh viên Chú ýrằng: pương pháp dạy học đại học luôn cần được đổi mới phù hợp với yêu cầu đào tạocon người lao động của xã hội phát triển
II.2 Một số phương pháp dạy học đại học đang được sử dụng tại Việt Nam:
Như trên đã trình bày về việc lựa chọn, sử dụng các phương pháp dạy học đạihọc phụ thuộc nhiều yếu tố nên rất đa dạng và phong phú Trong khuôn khổ nghiên
20 Wilberr J McKeachie, Graham Gibbs, Diana Laurillard, Nancy Van Note Chism, Robert Menges, Marilla
Svinicki, Claire Ellen Weinstein (2003), Những thủ thuật trong dạy học các chiến lược, nghiên cứu và lý thuyết
về dạy học dành cho các giảng viên đại học và cao đẳng, NXB Giáo dục Việt Nam
21 David A Kolb (2015), Experiential Learning: experience as the source of learning and development,
Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall.
22 Pateep Methakunavudhi (2002), Problem – Based learning, Research – based learning, Department of higher
education faculty of education Chulalongkorn uiversity Bangkok, Thailand.
23 Scott D Wurdinger and Julie A Carlson (2016), Teaching for Experiential Learning, Rowman and Littlefield
Education, United States of America.
11
Trang 20cứu đề tài tiểu luận, ở đây chúng tôi trình bày một số phương pháp dạy học đã và đangđược giảng viên sử dụng trong giảng dạy ở bậc đại học tại Việt Nam Trong đó ngoàinhững phương pháp dạy học mang tính truyền thống như thuyết trình, vấn đáp, trựcquan, còn có những xu hướng, kiểu, phương pháp dạy học mới - thể hiện yêu cầutích cực hóa hoạt động học tập của sinh viên.
II.2.1 Phương pháp thuyết trình (dạng diễn giải):
Phương pháp diễn giảng là phương pháp mà giảng viên dùng lời nói cùng với cácphương tiện kỹ thuật thông tin, nghe nhìn như: bảng – phấn, văn bản in, máy tính… đểdiễn giảng cho người học nghe, phát hiện và hiểu các khái niệm, hiện tượng, quy luật,nguyên lý của các quá trình
Phương pháp diễn giảng là phương pháp được sử dụng phổ biến nhất Phươngpháp này rất có ích khi mục đích giảng dạy là nhằm truyền đạt cho sinh viên một hệthống tri thức hoặc nội dung của môn học Nhưng vấn đề được đặt ra khi sử dụngphương pháp diễn giảng là phải tạo cho sinh viên tự giác, tích cực học tập
Ưu điểm của phương pháp diễn giảng: Chủ động trong tiến trình đào tạo: tậptrung vào chủ điểm, kiểm soát được nội dung và thứ tự thông tin truyền đạt trong thờigian định trước; Truyền đạt được một khối lượng lớn kiến thức trong một thời giangiới hạn; Phù hợp với lớp học đông sinh viên, thiếu phương tiện dạy học
Nhược điểm của phương pháp diễn giảng: Chỉ có thông tin một chiều, người học
bị động; Khó nắm được hiệu quả của bài giảng, người học dễ bị thụ động và “ỳ” khi
nghe quá lâu; Không phù hợp với đào tạo kĩ năng
Để bài giảng có hiệu quả cao giảng viên cần phải: Làm cho người học nắm đượcmục tiêu và yêu cầu của bài giảng; Chủ điểm và ngôn ngữ diễn giảng phải phù hợp vớitrình độ người học; Phải rất chú ý đến mở đầu và tóm tắt bài giảng; Tốc độ phải phùhợp với người nghe; Người học phải được nhìn thấy và nghe thấy người giảng rõ ràng;Người dạy phải nhạy bén với thái độ tiếp thu của người học; Cần thường xuyên dùngcâu hỏi để kiểm tra sự hiểu bài của người nghe giảng
II.2.2 Phương pháp vấn đáp (đàm thoại):
12
Trang 21Phương pháp vấn đáp là phương pháp giảng viên khéo léo đặt hệ thống câu hỏi
để sinh viên trả lời nhằm gợi mở cho họ sáng tỏ những vấn đề mới, tự khai phá nhữngtri thức mới bằng sự tái hiện những tài liệu đã học hoặc từ những kinh nghiệm đã tíchluỹ được trong cuộc sống, nhằm giúp sinh viên củng cố, mở rộng, đào sâu, tổng kết, hệthống hoá những tri thức đã tiếp thu được và nhằm mục đích kiểm tra, đánh giá vàgiúp sinh viên tự kiểm tra, tự đánh giá việc lĩnh hội tri thức
Tuỳ theo cơ sở để phân loại, nên có những kiểu vấn đáp sau:
Dựa vào mục đích dạy học mà phân ra vấn đáp gợi mở, vấn đáp củng cố, vấn đáptổng kết, vấn đáp kiểm tra
Dựa vào tính chất nhận thức của sinh viên mà phân ra vấn đáp giải thích, minhhoạ, vấn đáp tái hiện, vấn đáp tìm tòi – phát hiện
Ưu điểm của phương pháp vấn đáp: Điều khiển có hiệu quả hoạt động tư duy củasinh viên, kích thích tính tích cực hoạt động nhận thức của họ; Bồi dưỡng cho sinhviên năng lực diễn đạt bằng lời những vấn đề khoa học một cách chính xác, đầy đủ,xúc tích;
Giúp giảng viên thu được tín hiệu ngược từ sinh viên một cách nhanh, gọn, kịpthời để kịp điều chỉnh hoạt động của mình và của sinh viên Đồng thời qua đó mà sinhviên cũng thu được tín hiệu ngược để kịp thời điều chỉnh hoạt động nhận thức – họctập của mình Ngoài ra, thông qua đó mà giảng viên có khả năng chỉ đạo hoạt độngnhận thức của cả lớp và của từng sinh viên
Nhược điểm của phương pháp vấn đáp: Nếu vận dụng không khéo sẽ dễ làm mấtthời gian, ảnh hưởng đến kế hoạch lên lớp, biến vấn đáp thành cuộc đối thoại giữagiảng viên và một vài sinh viên, không thu hút toàn lớp tham gia vào hoạt động chung;Nếu câu hỏi đặt ra chỉ đòi hỏi nhớ lại tri thức một cách máy móc thì sẽ làm ảnh hưởngđến sự phát triển tư duy logic, tư duy sáng tạo của sinh viên
II.2.3 Phương pháp dạy học trực quan:
Phương pháp trực quan là phương pháp sử dụng những phương tiện trực quan để
hỗ trợ các hoạt động dạy và học Tuỳ theo nội dung môn học và đặc thù của ngành học
mà phương tiện trực quan có thể khác nhau Chẳng hạn: Đối với môn học Lý luận &
13
Trang 22phương pháp giáo dục thể chất thì hình ảnh, sơ đồ, video clip, đều có thể sử dụnglàm phương tiện trực quan.
Ưu điểm: phương pháp trực quan giúp cho người học dễ dàng hình dung đượckiến thức, trợ giúp người học khi gặp vấn đề có tính khái quát, trừu tượng cao
Nhược điểm: phương pháp trực quan không thể thay thế cho những phương phápdạy học khác, người học có thể bị ngộ nhận những yếu tố cụ thể là đồng nhất với kiếnthức khái quát Mặt khác, nếu giảng viên lạm dụng thì có thể tốn thời gian, làm chongười học phân tán chú ý, tập trung nhiều vào phương tiện trực quan nên ảnh hưởngđến hoạt động tư duy
II.2.4 Phương pháp thực hành:
Phương pháp thực hành là phương pháp dạy học dựa trên hình thức tổ chức cáchoạt động thực hành, giúp sinh viên có điều kiện thuận lợi để kết hợp giữa học tập vớilao động sản xuất theo ngành nghề, với thực nghiệm và nghiên cứu khoa học nhằm mởrộng tầm hiểu biết, củng cố kiến thức, rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo nghề nghiệp trongtương lai, bồi dưỡng hứng thú khoa học cũng như hứng thú nghề nghiệp cho sinh viên.Thực hành được hiểu là hình thức tập luyện gắn với từng bộ môn, từng chuyênđề; chúng được tiến hành sau giờ lý luận (thường sau các bài giảng, hoặc một chươngtrình, một phần của chương trình bộ môn) với mục đích rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo, vậndụng tri thức đã học dưới các hình thức: làm bài tập, xây dựng sơ đồ, đồ thị, tập trìnhbày Khi vận dụng hình thức này cần xác định nội dung thực hành cho thích hợpnhưng phải đảm bảo những nội dung, yêu cầu được qui định trong chương trình mônhọc
II.2.5 Phương pháp xêmina:
Phương pháp dạy học này dựa trên hình thức tổ chức cho sinh viên học tập quathảo luận dưới sự tổ chức điều khiển của giảng viên, ở đó sinh viên trình bày, thảoluận, tranh luận về những vấn đề khoa học nhất định, từ đó thu được kiến thức, kỹnăng,
Về thực chất xêmina là hình thức thảo luận tập thể về vấn đề khoa học theo đềcương mà giảng viên cho trước và sinh viên chuẩn bị cá nhân; sinh viên dùng lời để
14
Trang 23tranh luận nhằm đào sâu, mở rộng vốn kiến thức, tìm tòi, phát hiện chân lý hoặc chứngminh, tìm cách vận dụng chân lý khoa học vào thực tiễn thông qua đó sinh viên thunhận được tri thức mới Thông qua hoạt động này mà phát huy tính tự lập của sinhviên, củng cố sự hiểu biết, phát triển năng lực diễn đạt, khả năng tư duy, hình thànhthói quen làm việc có kế hoạch, bồi dưỡng hứng thú và say mê khoa học và giúp giảngviên kiểm tra, đánh giá được trình độ của sinh viên, đồng thời qua đó giảng viên cũng
tự đánh giá, điều chỉnh và tự hoàn thiện hoạt động dạy của mình
Đặc trưng cơ bản của xêmina là:
Phải có chủ đề khoa học nhất định để sinh viên căn cứ vào đó mà chuẩn bị đềcương, trình bày báo cáo, thảo luận và tranh luận
Phải có thầy trực tiếp hướng dẫn, điều khiển, phân tích, giải đáp thắc mắc khi cầnthiết, tổng kết đánh giá và rút ra kết luận
II.3 Phương pháp dạy học bằng sơ đồ trong dạy học đại học:
II.3.1 Sơ đồ kiến thức:
II.3.1.1 Quan niệm:
Sơ đồ là những biểu tượng trực quan phản ánh một cách trừu tượng, khái quátcác khái niệm, phạm trù, quy luật Sơ đồ phải phản ánh trung thành với khối lượngkiến thức mà nó mô tả24
Sơ đồ kiến thức là những "hình ảnh" có tính biểu tượng được xây dựng trên các sự
vật, các yếu tố trong cấu trúc sự vật và mối liên hệ giữa các yếu tố đó dưới dạng trựcquan cảm tính (quan sát được, cảm nhận được)25
Một sơ đồ kiến thức gồm hai mặt nội dung và hình thức Trong đó: Khối lượngkiến thức trong một sơ đồ quyết định nội dung khách quan của sơ đồ còn hình thứcchủ quan của sơ đồ phụ thuộc người lập sơ đồ Vì vậy, cùng một nội dung kiến thứcnhưng có thể có nhiều cách sáng tạo, thiết kế những sơ đồ khác nhau
II.3.1.2 Đặc điểm của sơ đồ:
24 Bùi Hiển, Vũ Văn Tảo, Nguyễn Văn Giao, Nguyễn Hữu Quỳnh (2013), Từ điển giáo dục, NXB Bách Khoa,
Hà Nội.
25 Tony Buzan-bản dịch tiếng Việt Lê Huy Lâm (2008), Sơ đồ tư duy, NXB Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh.
15
Trang 24Nghiên cứu các tài liệu tham khảo, chúng tôi nhận thấy nhiều tác giả cho rằng sơ
đồ được mệnh danh "công cụ vạn năng cho bộ não", là phương pháp ghi chú đầy sáng
tạo, nhất là trong lĩnh vực giáo dục và kinh doanh với những đặc điểm ưu thế sau:Ngôn ngữ sơ đồ vừa cụ thể, trực quan, chi tiết lại vừa có tính khái quát, trừutượng và hệ thống cao Nhìn vào sơ đồ, người xem sẽ thấy được từng chi tiết cụ thể
trong hệ thống toàn diện, tránh cái nhìn phiến diện cục bộ hay quá “vĩ mô”.
Kênh thông tin chữ thường phản ánh sự vật trong tĩnh tại, nó có ưu thế trong việc
mô tả liệt kê sự vật, hiện tượng, nó không có khả năng phản ánh trực quan sự vậnđộng, phát triển của sự vật hiện tượng nhưng kênh hình đặc biệt là sơ đồ lại rất ưu thế
về vấn đề này Sơ đồ cho phép phản ánh một cách trực quan cùng một lúc mặt tĩnh vàmặt động của các sự vật, hiện tượng theo không gian, thời gian
Sơ đồ tạo thành một tổ chức hình khối phản ánh cấu trúc và logic bên trong củamột khối lượng kiến thức một cách khái quát, súc tích và trực quan cụ thể Nhằm giúpcho người học nắm vững một cách trực tiếp, khái quát những nội dung cơ bản, đồngthời qua đó phát triển năng lực nhận thức cho người học
II.3.1.3 Các loại sơ đồ sử dụng trong dạy học:
Hiện nay, việc sử dụng sơ đồ trong dạy học tương đối phổ biến ở các bậc học màđặc biệt là ở bậc phổ thông Trong quá trình nghiên cứu các tài liệu tham khảo, chúngtôi nhận thấy các loại sơ đồ thường được sử dụng trong dạy học bao gồm:
+ Sơ đồ tuyến tính (đường thẳng):
Sơ đồ tuyến tính là dạng sơ đồ dùng để diễn đạt các nội dung, các sự kiện có mốiquan hệ với nhau theo một logic nhất định Khi diễn đạt hoặc chứng minh làm rõ sựkiện, nội dung này thì sẽ dẫn đến làm sáng tỏ sự kiện nội dung tiếp theo
A (là gì?) => B (cấu trúc?) => C (phân loại?) => D (phương pháp tiến hành).+ Sơ đồ rẽ nhánh: (sơ đồ hình cây)
Sơ đồ cây được tạo nên bởi các nhánh chính, từ các nhánh chính sẽ cho ra nhữngnhánh phụ tương ứng với nội dung chính đó Với sơ đồ cây, khi sử dụng chỉ cần lướtqua là có thể nắm được ý chính, từ đó sẽ phát triển là những ý phụ tương ứng một cách
dễ dàng mà không lo trùng lặp Ngoài ra để tránh sự lẫn lộn giữa các nội dung khi sử
16