SKKN HƯỚNG dẫn kĩ NĂNG NHẬN DẠNG – vẽ BIỂU đồ NHẬN xét

Trước tình hình đổi mới nội dung và yêu cầu đổimới phương pháp giáo dục, trước những vai trò quan trọng của việc rèn luyện kĩnăng vẽ biểu đồ, và thực trạng ở trường THPT nhất là ở khối 1

Trong SGK địa lí 12 THPT - Ban cơ bản, số lượng các biểu đồ, các bài tậpliên quan đến biểu đồ chiếm một tỉ lệ khá lớn Trong các đề thi, kiểm tra địa lí

12 (từ kiểm tra thường xuyên, kiểm tra định kì đến các kì thi tốt nghiệp, caođẳng đại học hay các kì thi HS giỏi), nội dung các câu hỏi liên quan đến biểu đồchiếm một phần quan trọng Trước tình hình đổi mới nội dung và yêu cầu đổimới phương pháp giáo dục, trước những vai trò quan trọng của việc rèn luyện kĩnăng vẽ biểu đồ, và thực trạng ở trường THPT nhất là ở khối 12 hiện nay kỹnăng này của học sinh còn rất yếu, thể hiện rất rõ trong các bài kiểm tra, bài thinên kết quả của bài làm chưa được nâng cao

Vậy, vấn đề đặt ra ở đây là hướng dẫn học sinh kỹ năng này như thế nào?làm thế nào để cho học sinh xác định được các dạng biểu đồ chính xác và vẽ -nhận xét biểu đồ như thế nào cho đúng và đạt điểm cao đó là vấn đề thúc đẩy tôi

chọn : ‘‘Nâng cao kĩ năng nhận dạng-vẽ biểu đồ nhận xét cho học sinh 12’’

Thường xuyên làm việc với biểu đồ: nhận dạng- vẽ biểu đồ- nhận xét biểu

đồ có tác dụng củng cố, giúp học sinh khắc sâu kiến thức rèn luyện thói quenchính xác, khoa học, thẩm mĩ

- Khác với các bộ môn khác, kiến thức địa lý được thể hiện ở nhiều kênh khác

nhau:

- Trong kênh hình có hình ảnh, sơ đồ, lược đồ, bản đồ, số liệu, biểu đồ trong

đó biểu đồ là một kênh rất đặc trưng của bộ môn Khi phân tích, so sánh các sốliệu trong biểu đồ ta có thể tìm thấy được những kiến thức cần thiết Nếu quansát số liệu trong biểu đồ thì ta thấy được thực trạng của vấn đề kinh tế tại thờiđiểm đó, nếu như so sánh giữa các số liệu trong biểu đồ ở các mốc thời gian

1

khác nhau, thì ta thấy được sự biến động của các vấn đề kinh tế Do đó trong quátrình giảng dạy và học tập môn địa lý không những phải có được kỹ năng đọcbiểu đồ mà cần phải thuần thục kỹ năng vẽ biểu đồ.

- So với sách giáo khoa cũ, sách giáo khoa địa lý cải cách hiện nay được đưa vàorất nhiều bảng số liệu thông kê bằng biểu đồ, đây là điều kiện thuận lợi cho giáoviên hướng dẫn học sinh rèn luyện kỹ năng làm việc với bảng số liệu qua biểu

đồ và rèn luyện kỹ năng vẽ biểu đồ Song, thực tế cho thấy kỹ năng này của họcsinh còn rất yếu, còn nhiều hạn chế, thể hiện rõ trong kiểm tra, kể cả những bàithi học sinh giỏi, thường học sinh mắc những sai lầm sau đây:

+ Không xác định được dạng biểu đồ

+ Vẽ biểu đồ không chính xác

+ Thiếu các yếu tố cần thiết

+ Không xác định được khi nào thì phải xử lý số liệu, và xử lý như thế nào (nếucần thiết)

+ Chưa biết cách nhận xét biểu đồ

+ Mặc dù rất dễ lấy điểm, nhưng có rất nhiều trường hợp đáng tiếc bài làm mấtđiểm ở câu hỏi kiểm tra kĩ năng này

Nguyên nhân của thực trạng trên:

- Một là giáo viên chưa đủ thời gian rèn luyện kĩ năng vẽ cho học sinh

- Hai là học sinh chưa thật sự cố gắng nắm vững và tự rèn luyện cho bản thân kĩnăng này

Vấn đề thường gặp hiện nay là học sinh học lệch khá nhiều Nhiều em còncho rằng địa lí là môn phụ, nên không quan tâm, học qua loa, học lí thuyếtchung chung mà xem thường phần thực hành, nên kết quả học tập còn thấp

Một khó khăn nữa là việc rèn luyện kĩ năng này chỉ chiếm một thời lượngrất ít trong một tiết dạy do đó đòi hỏi học sinh phải nghiên cứu trước các yêu cầu

mà bài tập hoặc bài thực hành mà giáo viên đã giao cho, nhưng nhiều em chưathực sự tập trung và quan tâm đến yêu cầu mà giáo viên đã giao nên đây cũng làkhó khăn lớn đối với giáo viên khi thực hiện dạy một bài thực hành vẽ biểu đồ,

do đó:

- Học sinh không xác định được yêu cầu của đề bài.

- Học sinh không xác định được kiểu biểu đồ sẽ vẽ là gì và việc xử lí bảng sốliệu (nếu có)

- Học sinh chưa vẽ được biểu đồ thích hợp và đúng với yêu cầu đề bài

- Kỹ năng vẽ biểu đồ của học sinh còn lúng túng

- Học sinh chưa nắm được các bước tiến hành khi vẽ biểu đồ

- Học sinh chưa biết cách nhận xét từ bảng số liệu và biểu đồ đã vẽ

Từ đó tỉ lệ học sinh đọc và biết phân tích bảng số liệu, xác định loại biểu

đồ thích hợp đối với bài yêu cầu còn thấp, số lượng học sinh biết xác định ngayđược cách vẽ và nhận xét biểu đồ đúng chiếm tỉ lệ không cao

Vì vậy "Nâng cao kĩ năng nhận dạng và vẽ biểu đồ - nhận xét biểu đồ cho học sinh 12" giúp cho học sinh biết cách làm bài phần biểu đồ đạt được điểm tối

đa sẽ giúp các em thích làm bài tập thực hành hơn, từ đó làm bài tập tốt hơn, kếtquả học tập môn địa lí sẽ được nâng lên; đồng thời giúp cho giáo viên hệ thốngcác loại biểu đồ, phân loại các dạng bài tập biểu đồ Qua đó tạo điều kiện chogiáo viên phát huy khả năng giảng dạy bài thực hành

B NỘI DUNG

* Thực trạng vấn đề

- Tuy không có tiết riêng về kỹ năng này, song trong quá trình học trên lớp, ôn

tập, ôn thi, đặc biệt trong quá trình giảng dạy sử dụng sách giáo khoa địa lý

trung học phổ thông cải cách hiện nay, và nhất là các em lớp 12 có rất nhiềubảng số liệu thống kê được thể hiện bằng biểu đồ phản ánh những vấn đề kinhtế- xã hội khác nhau, giáo viên cần tích cực giúp học sinh khai thác các biểu đồ,qua việc hướng dẫn khai thác các biểu đồ giáo viên có thể hình thành kỹ năngnày với số liệu thống kê trong sách giáo khoa cho học sinh, kỹ năng này dần dần

sẽ được củng cố qua từng tiết học

- Các biểu đồ thường gặp trong chương trình sgk địa lý 12:

Biểu đồ sách giáo khoa rất đa dạng (tròn, đường, miền ), một bảng sốliệu thống kê cũng có thể vẽ được nhiều dạng biểu đồ, đôi khi đề không cho

3

trước dạng biểu đồ, vậy khi nào vẽ biểu tròn, khi nào vẽ đường Giáo viên cũngcần rèn cho học sinh nhận biết và xác định các dạng biểu đồ.

KĨ NĂNG NHẬN DẠNG VỀ VẼ CÁC DẠNG BIỂU ĐỒ

Các dạng biểu đồ thường gặp

• Biểu đồ cột (với 1 trục tung)

Cột đơn: thể hiện 1 đối tượng địa lí

Cột nhóm: thể hiện 1 nhóm đối tượng địa lí

Cột chồng: thể hiện 1 tổng thể của đối tượng địa lí

Vẽ biểu đồ cột khi: đề bài yêu cầu vẽ biểu đồ cột hoặc

Vẽ biểu đồ thể hiện tình hình phát triển, so sánh sự khác nhau, hoặc

Thể hiện: “ số lượng”, “ sản lượng”, “ giá trị”, “ diện tích” của đại lượnghoặc

Thể hiện các yếu tố trong 1 năm của nhiều vùng, nhiều loại sản phẩm.Thể hiện những đơn vị đại lượng có đơn vị như: kg/người, tấn/ha, USD/người, người/km2

• Biểu đồ tròn (có thể bán nguyệt)

Vẽ biểu đồ tròn khi: đề bài yêu cầu vẽ biểu đồ tròn hoặc:

Vẽ biểu đồ thể hiện cơ cấu với 3 mốc thời gian trở xuống

Vẽ biểu đồ thể hiện quy mô và cơ cấu

• Biểu đồ kết hợp (với 2 trục tung)

Vẽ biểu đồ kết hợp khi đề bài yêu cầu vẽ biểu đồ kết hợp hoặc

Vẽ biểu đồ thể hiện tình hình biến động, tình hình phát triển của 2 đốitượng địa lí.

• Biểu đồ miền

Vẽ biểu đồ miền khi: Đề bài yêu cầu vẽ biểu đồ miền, hoặc

Vẽ biểu đồ thể hiện cơ cấu từ 4 mốc thời gian trở lên, hoặc

Vẽ biểu đồ thể hiện sự chuyển dịch cơ cấu, thay đổi cơ cấu với nhiều thờiđiểm khác nhau

BẢNG TÓM TẮT VỀ NHẬN DẠNG CÁC DẠNG BIỂU ĐỒ CƠ BẢN

biểu đồ Ghi chú

1

Sự gia tăng của 1 đối tượng địa lí qua các năm

Nếu tính thời điểm thì vẽ cột, nếu nhiều thời

Nên vẽtròn

4 Cơ cấu của 1 đối tượng địa lí qua nhiều thời

3 thờiđiểmcũng cóthể vẽ

5

Tốc độ tăng trưởng của các đối tượng địa lí qua

các năm

Các đườngbiểu diễn (đổi

ra %, lấy giátrị năm đầu

100%)

6 Tỉ suất sinh, tỉ suất tử và tỉ suất gia tăng tự nhiên 2 đường biểu

5

của dân số.

diễn và có kíhiệu miềndiện tích thểhiện Tg

Những yêu cầu chung của việc vẽ biểu đồ

Đảm bảo tính khoa học: đúng dạng, đầy đủ, chính xác.

Đảm bảo tính trực quan: dễ nhìn, dễ đọc, dễ hiểu.

Đảm bảo tính thẩm mỹ: đẹp.

- Vẽ biểu đồ chỉ sử dụng một màu mực (không được dùng bút đỏ và bút chì)

- Xem kỹ đơn vị mà đề bài cho (đơn vị tuyệt đối hay đơn vị %)

- Nếu cần có thể chuyển đơn vị thích hợp, tính toán chính xác

- Vẽ biểu đồ sạch sẽ, Không được kẻ nét để xác định điểm vẽ

- Ký hiệu rõ ràng, ghi số liệu và chú thích đầy đủ

- Ghi tên cho biểu đồ đã vẽ

CHUẨN BỊ CHO THỰC HÀNH VẼ BIỂU ĐỒ

Thước đo chiều dài (đo cm)

- Chú thích và đặt tên của biểu đồ theo đúng quy tắc.

• Biểu đồ tròn qua 2 thời điểm:

Qui trình thể hiện:

- Xử lý số liệu:

+ Nếu đã cho số liệu % thì đổi ra độ bằng cách nhân số liệu % cho 3,6 ra số độ,sau đó vẽ bằng thước đo độ theo số liệu độ rồi ghi số liệu % vào các cung trònvừa vẽ

+ Nếu chưa cho số liệu % thì đổi ra % bằng cách lấy giá trị cá thể chia cho giátrị tổng thể rồi nhân cho 100 Kết quả điền vào bảng, ghi đơn vị % ở góc phảibên trên của bảng

- Vẽ 2 đường tròn có bán kính khác nhau theo tỉ lệ Tâm của 2 hình trònphải cùng nằm trên một đường thẳng theo phương nằm ngang

- Ghi các thời điểm (số năm) phía dưới 2 đường tròn

- Kẻ bán kính cơ sở

- Xác định các miền giá trị (cung tròn) của các đại lượng thành phần theochiều kim đồng hồ và phù hợp với trình tự của bảng số liệu (đo bằngthước đo độ)

- Dùng kí hiệu thể hiện miền giá trị (cung tròn) của các đại lượng thànhphần (đồng nhất ở 2 biểu đồ)

- Ghi chỉ số của các miền giá trị (cung tròn) bằng đơn vị %

- Chú thích và đặt tên của biểu đồ theo đúng qui tắc

Qui trình thể hiện:

- Xử lý số liệu quy về centimét

- Lập hệ trục toạ độ trục đứng theo giá trị %, trục ngang theo giá trị năm,quy về xentimét

- Chia khoảng cách, chọn tỉ lệ tương ứng thích hợp ở trục tung và trụchoành

- Đặt tên trục và ghi đơn vị các trục

- Xác định các điểm

- Nối các điểm với nhau bằng các đoạn thẳng

- Ghi các chỉ số tại các điểm

- Chú thích và đặt tên của biểu đồ theo đúng quy tắc

• Biểu đồ cột kết hợp với đường:

Qui trình thể hiện:

- Xử lý số liệu: Quy về centimét

- Lập hệ trục toạ độ: hai trục đứng theo các đơn vị khác nhau, trục ngangtheo đơn vị năm

- Chia khoảng cách, chọn tỉ lệ tương ứng thích hợp ở trục tung và trụchoành

- Đặt tên trục và ghi đơn vị các trục

- Xác định chiều cao của các cột biểu đồ, phù hợp với khoảng cách thờigian ở trục hoành

- Xác định các điểm

- Nối các điểm với nhau bằng các đoạn thẳng

- Ghi chỉ số của các cột tại đầu các cột, ghi chỉ số của các điểm tại cácđiểm

- Chú thích và đặt tên của biểu đồ theo đúng qui tắc

• Biểu đồ miền:

Qui trình thể hiện:

- Xử lý số liệu:

+ Nếu đã cho sẵn đơn vị % thì không phải đổi số liệu, chỉ cần quy đổi vềxentimét để vẽ.

+ Nếu chưa cho số liệu % thì đổi ra % bằng cách cách lấy giá trị cá thể chia chogiá trị tổng thể rồi nhân cho 100 Kết quả điền vào bảng, ghi đơn vị % ở gócphải bên trên của bảng

- Lập hệ trục toạ độ: chia khoảng cách ở trục tung, trục hoành theo đúng tỉ

lệ Trục đứng lấy 1 cm ứng với 10% chia tới 100%, trục ngang chia theođơn vị năm đúng tỉ lệ Ghi tên và đơn vị các trục

- Kẻ đường khung giới hạn miền giá trị của đại lượng tổng

- Xác định các điểm

- Nối các điểm với nhau bằng các đoạn thẳng

- Dùng kí hiệu thể hiện miền giá trị của các đại lượng thành phần

- Ghi chỉ số (đơn vị %) ở các miền giá trị

- Chú thích và đặt tên của biểu đồ theo đúng qui tắc

NÂNG CAO KĨ NĂNG NHẬN XÉT BIỂU ĐỒ

- Trước hết nhận xét một cách chung nhất

- Nhận xét từng phần

- Theo hàng ngang để thấy được sự phát triển, tăng trưởng

- Theo hàng dọc để thấy được sự thay đổi cơ cấu

- Nhận xét các cực trị (giá trị lớn nhất, so sánh gấp bao nhiêu lần) Lưu ý nhậnxét phải có các số liệu dẫn chứng Cụ thể cho các dạng biểu đồ thường gặp nhưsau:

• DẠNG BIỂU ĐỒ CỘT

Trường hợp cột đơn (chỉ có một yếu tố)

* Bước 1: Xem xét năm đầu và năm cuối của bảng số liệu để trả lời câu hỏi tăng

hay giảm? và tăng giảm bao nhiêu? (lấy số liệu năm cuối trừ cho số liệu năm

* Bước 2: Xem số liệu ở khoảng trong để trả lời tiếp là tăng (hay giảm) liên tục

hay không liên tục? (lưu ý những năm nào không liên tục)

9

* Bước 3: Nếu liên tục thì cho biết giai đoạn nào nhanh, giai đoạn nào chậm.

Nếu không liên tục: thì năm nào không liên tục

Kết luận và giải thích qua về xu hướng của đối tượng Trường hợp cột đôi, ba (ghép nhóm) … (có từ hai yếu tố trở lên)

- Nhận xét từng yếu tố một, giống như trường hợp 1 yếu tố (cột đơn)

- Sau đó kết luận (có thể so sánh, hay tìm yếu tố liên quan giữa hai cột)

- Có một vài giải thích và kết luận

Trường hợp cột là các vùng, các nước…

- Cái đầu tiên đó là nhìn nhận chung nhất về bảng số liệu nói lên điều gì

- Tiếp theo hãy xếp hạng cho các tiêu chí: cao nhất, thứ nhì… thấp nhất(cần chi tiết) Rồi so sánh giữa cái cao nhất và cái thấp nhất, giữa đồng bằng vớiđồng bằng, giữa miền núi với miền núi

• BIỂU ĐỒ TRÒN

* Khi chỉ có một vòng tròn: ta nhận định cơ cấu tổng quát lớn nhất là cáinào, nhì là, ba là… Và cho biết tương quan giữa các yếu tố (gấp mấy lần hoặckém nhau bao nhiêu %) Đặc biệt là yếu tố lớn nhất so với tổng thể có vượt xakhông?

Lưu ý : Tỷ trọng có thể giảm nhưng số thực nó lại tăng, vì thế cần ghi rõ

Ví dụ: xét về tỷ trọng ngành nông nghiệp giảm… không ghi trống kiểu ngànhnông nghiệp giảm … vì như thế là chưa chính xác, có thể bị trừ hay không được

* Khi có từ hai vòng tròn trở lên (giới hạn tối đa là ba hình tròn cho mộtbài)

- Nhận xét cái chung nhất (nhìn tổng thế): tăng/ giảm như thế nào?

- Ta nhận xét tăng hay giảm trước, nếu có ba vòng trở lên thì thêm liên tục hay

- Sau đó mới nhận xét về nhất, nhì, ba … của các yếu tố trong từng năm, nếugiống nhau thì ta gom chung lại cho các năm một lần thôi (không nhắc lại 2, 3lần)

* Cuối cùng, cho kết luận về mối tương quan giữa các yếu tố.

* Có thêm giải thích chút về vấn đề

* Trường hợp cho bảng số liệu mang giá trị tuyệt đối (tỉ đồng, nghìn tấn,nghìn ha…) thì cần phải xử lý ra số liệu tương đối (%) Và cần lưu ý nếu có từ 2hình tròn trở lên chúng ta cần tính bán kính của hình tròn

• BIỂU ĐỒ ĐỒ THỊ( ĐƯỜNG BIỂU DIỄN)

Bước 1: So sánh số liệu năm đầu và năm cuối có trong bảng số liệu để trả

lời câu hỏi: Đối tượng cần nghiên cứu tăng hay giảm? Nếu tăng (giảm) thì tăng(giảm) bao nhiêu? (lấy số liệu năm cuối trừ cho số liệu năm đầu hay chia gấp

Bước 2: Xem đường biểu diễn đi lên (tăng) có liên tục hay không? (lưu ý

Trường hợp cột có hai đường trở lên:

- Ta nhận xét từng đường một giống như trên theo đúng trình tự bảng số liệucho: Đường A trước, rồi đến đường B, rồi đến C,D…

- Sau đó, chúng ta tiến hành so sánh, tìm mối liên hệ giữa các đường biểu diễn

việc vẽ tới 4 hình tròn như thông thường thì ta lại chuyển sang biểu đồ miền).Vậy số liệu đã cho cứ trên 3 năm mà thể hiện về cơ cấu thì vẽ biểu đồ miền.

Bài tập 1 Cho bảng số liệu sau

Số dân Việt Nam qua các thời kì 1901 – 2008 (Triệu người)

Bước 2: Xử lí số liệu

Với bảng số liệu đã cho là giá trị tuyệt đối, việc lựa chọn biểu đồ cột takhông cần đến khâu xử lí số liệu mà tiến hành ngay bước vẽ biểu đồ

Bước 3: Vẽ biểu đồ

Vẽ hệ toạ độ Oxy, trục Oy chia đơn vị của dân số là triệu người, trục Oxchia khoảng cách năm Vẽ lần lượt các cột thể hiện sự phát triển dân số của ViệtNam từ năm 1913 đến 2008 theo khoảng cách năm đã chia trên trục Ox.

Với số liệu đã cho trong bảng, trên trục Oy ta có thể chọn khoảng cách chia tốithiểu là 10 hoặc 20 triệu dân, với giá trị tối đa khoảng 90 hoặc 100 triệu dân Bước 4: Hoàn thiện biểu đồ

- Ghi tên cho biểu đồ

- Ghi số liệu vào biểu đồ

- Trục tung, hoành ghi đơn vị

BIỂU ĐỒ THỂ HIỆN TÌNH HÌNH PHÁT TRIỂN DÂN SỐ CỦA

VIỆT NAM THỜI KÌ 1901 - 2008

Bước 5: b Nhận xét

Nhìn chung từ năm 1901 đến 1999 tình hình phát triển dân số Việt Nam

có xu hướng tăng đều qua các năm, tăng từ 13 lên 86 triệu dân, tăng 6,6 lần

Từ 1901-1960 dân số nước ta tăng từ 13 lên 30,2 triệu người, tăng 2,3 lần

Từ 1960-1970 dân số nước ta tăng từ 30,2 lên 41,1 triệu người, tăng 1,4 lần

Từ 1970-1980 dân số nước ta tăng từ 41,1 lên 53,7 triệu người, tăng 1,3 lần

Từ 1980-1990 dân số nước ta tăng từ 53,7 lên 66,2 triệu người, tăng 1,2 lần

13

0

1999 2008 13

30.2 41.1 53.7 66.2 76.3 86

0

1999 2008 13

30.2 41.1 53.7 66.2 76.3

Từ 1990-1999 dân số nước ta tăng từ 66,2 lên 76,3 triệu người, tăng 1,2 lần

Từ 1999-2008 dân số nước ta tăng từ 76,3 lên 86 triệu người, tăng 1,1 lần

Giai đoạn dân số tăng nhanh nhất là giai đoạn 1901-1960: 2,3 lần, giai đoạn dân

số tăng chậm nhất là giai đoạn 1999- 2008: 1,1 lần

Bài tập 2: Cho bảng số liệu sau:

Cơ cấu GDP phân theo khu vực kinh tế của Việt Nam năm 1995 và 2007

(Đơn vị %)

Bước 2: Xử lí số liệu

Với bảng số liệu đã cho là giá trị tương đối, việc lựa chọn biểu đồ tròn takhông cần đến khâu xử lí số liệu mà tiến hành ngay bước vẽ biểu đồ

Bước 3: Vẽ biểu đồ

Vẽ biểu đồ tròn với 2 hình tròn bằng nhau

Bước 4: Hoàn thiện biểu đồ

- Ghi tên cho biểu đồ

- Ghi số liệu vào biểu đồ.

Vẽ biểu đồ

Biểu đồ thể hiện Cơ cấu GDP phân theo khu vực kinh tế của Việt Namnăm 1995 và 2007

Bước 5: b Nhận xét về cơ cấu ngành kinh tế nước ta năm 1995 và 2007

+ Năm 1995 chiếm tỉ trọng cao nhất là khu vực dịch vụ, thấp nhất là khu vựcnông nghiệp

15

+ Năm 2007 chiếm tỉ trọng cao nhất là khu vực công nghiệp, thấp nhất là khuvực nông nghiệp.

- Sự chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế nước ta năm 1995 và năm 2007

+ Tỉ trọng của khu vực kinh tế công nghiệp tăng (dẫn chứng)

+ Tỉ trọng của khu vực nông nghiệp và dịch vụ giảm (dẫn chứng)

Bài tập 3: Cho bảng số liệu: cơ cấu diện tích gieo trồng cây công nghiệp lâu năm, năm 2005 (Đơn vị: nghìn ha)

Loại cây Cả nước Trung du và miền núi Bắc Bộ Tây NguyênCây công nghiệp

b Nhận xét về những sự giống nhau và khác nhau trong sản xuất cây côngnghiệp lâu năm giữa Trung du miền núi BB với Tây Nguyên

số liệu mới vẽ được

Bước 2: Xử lí số liệu