GIỚI THIỆU CHUNG VỀ LUẬN ÁN
Lý do lựa chọn đề tài
Du lịch hiện nay được nhiều quốc gia đầu tư phát triển như một ngành kinh tế mũi nhọn, đóng góp lớn vào GDP và tạo ra việc làm Phát triển du lịch bền vững, gắn liền với khái niệm “phát triển bền vững” của WCED năm 1987, bao gồm ba trụ cột chính: kinh tế, xã hội và môi trường Mặc dù du lịch được coi là “ngành công nghiệp không khói”, nhưng nó cũng mang lại cả tác động tích cực và tiêu cực đến kinh tế, cộng đồng địa phương và môi trường Nghiên cứu từ những năm 1990 đã chỉ ra rằng chiến lược phát triển du lịch không hợp lý có thể tàn phá nguồn tài nguyên cần thiết cho sự tồn tại của cộng đồng địa phương Do đó, các hình thức phát triển du lịch mới, phù hợp với nguyên tắc phát triển bền vững, đã được đề xuất Các nghiên cứu hiện tại tập trung vào ba trụ cột của phát triển bền vững: phát triển kinh tế, ổn định xã hội và bảo vệ môi trường, nhưng vẫn còn nhiều câu hỏi chưa được giải đáp về cách đạt được sự cân bằng giữa các trụ cột này.
Phát triển du lịch bền vững chỉ có thể đạt được thông qua sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan, tuy nhiên, mối quan hệ này thường gặp trở ngại do sự khác biệt trong cách tiếp cận và nhận thức, cũng như xung đột lợi ích Rào cản hợp tác trong du lịch thường xuất phát từ các quyết định được áp đặt từ cấp trên xuống cấp dưới, không phản ánh đúng lợi ích của cộng đồng địa phương, và thường chỉ đại diện cho lợi ích của một số nhóm nhất định Hơn nữa, một số bên liên quan có năng lực hạn chế thường không được tham vấn trong quá trình ra quyết định, mặc dù họ đóng vai trò quan trọng trong thực thi các quyết định đó Nghiên cứu về các bên liên quan là một lĩnh vực hấp dẫn nhưng vẫn còn nhiều điều chưa được khám phá Câu hỏi làm thế nào để các bên như chính quyền địa phương, doanh nghiệp, cộng đồng và du khách cùng hành động vì mục tiêu phát triển du lịch bền vững vẫn chưa có lời giải cụ thể cho các nhà nghiên cứu và quản lý.
Nghiên cứu này nhằm làm rõ vai trò của các bên liên quan trong phát triển du lịch cộng đồng bền vững Du lịch cộng đồng tập trung vào việc khuyến khích sự tham gia của người dân địa phương, với mục tiêu giảm nghèo và phát triển cộng đồng Mô hình này cho phép cộng đồng kiểm soát sự phát triển du lịch, tham gia vào việc xây dựng sản phẩm du lịch, đồng thời cung cấp tài nguyên và nguồn nhân lực cho ngành du lịch (Muhanna, 2007).
Bắt đầu từ cuối thập niên 90, du lịch cộng đồng (DLCĐ) đã xuất hiện tại Việt Nam và đã đạt được nhiều thành tựu kinh tế trong hơn 20 năm phát triển (Đỗ Nguyễn Đệ, 2008) Khu vực Tây Bắc Việt Nam được đánh giá là có đủ yếu tố để phát triển mô hình DLCĐ thành công (Thành Chí, 2020) Tuy nhiên, mô hình này đang gặp phải các vấn đề thiếu bền vững (Vũ Hà, 2017) Quản lý và nghiên cứu hiện tại chưa làm rõ vai trò của các bên liên quan trong việc hướng tới phát triển bền vững cho du lịch cộng đồng Vì lý do này, tác giả đã thực hiện luận án với đề tài “Phát triển du lịch cộng đồng bền vững từ góc nhìn lý thuyết các bên liên quan: Nghiên cứu điển hình ở khu vực Tây Bắc Việt Nam”.
Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
Mục tiêu nghiên cứu của luận án là xác định vai trò của các bên liên quan và các hoạt động chính nhằm phát triển du lịch bền vững tại các điểm du lịch cộng đồng ở khu vực Tây Bắc, Việt Nam Nghiên cứu sẽ làm rõ những nội dung quan trọng liên quan đến sự phát triển này.
- Nhận diện các hoạt động chính được thực hiện để các điểm du lịch cộng đồng phát triển bền vững.
Xác định các bên liên quan trong phát triển bền vững các điểm du lịch cộng đồng là rất quan trọng Mỗi bên có vai trò riêng và mức độ tác động khác nhau đến sự phát triển này Đánh giá vai trò và ảnh hưởng của từng bên sẽ giúp tối ưu hóa các chiến lược phát triển, đảm bảo lợi ích cho cộng đồng và bảo vệ môi trường.
- Xác định các khía cạnh thiếu bền vững, đề xuất các giải pháp phát triển bền vững cho các điểm đến du lịch cộng đồng.
1.2.2 Câu hỏi nghiên cứu Để đạt được 3 mục tiêu nghiên cứu cụ thể nêu trên, luận án tập trung trả lời 3 câu hỏi nghiên cứu chính sau đây:
1.Phát triển du lịch cộng đồng ở khu vực Tây Bắc dựa trên các khía cạnh kinh tế
-xã hội - môi trường được thực hiện như thế nào? Những hoạt động nào được thực hiện thúc đẩy du lịch cộng đồng phát triển bền vững?
2 Các bên liên quan chính bao gồm những chủ thể nào? Vai trò của mỗi bên và hoạt động của mỗi bên đã thực hiện trong quá trình phát triển bền vững của các điểm du lịch cộng đồng là gì?
3 Đâu là những khía cạnh thiếu bền vững trong các hoạt động phát triển du lịch cộng đồng là gì? Cần phải làm gì để phát triển và nâng cao tính bền vững tại điểm đến cho mô hình du lịch cộng đồng trong tương lai?
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
1.3.1 Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu chính của luận án là vai trò của các bên liên quan và phát triển du lịch cộng đồng bền vững.
Phạm vi không gian: là các điểm du lịch cộng đồng tại khu vực miền núi Tây Bắc, Việt Nam.
Luận án này tập trung vào việc nghiên cứu sự phát triển của du lịch cộng đồng bền vững, với phạm vi thời gian từ năm 2013 đến 2019, nhằm phân tích các tình huống nghiên cứu liên quan.
Luận án này nghiên cứu các vấn đề liên quan đến phát triển du lịch cộng đồng bền vững, đồng thời nhấn mạnh vai trò quan trọng của các bên liên quan trong quá trình này.
Cách tiếp cận nghiên cứu
Luận án áp dụng phương pháp nghiên cứu định tính nhằm khám phá và làm sáng tỏ những khía cạnh của phát triển du lịch bền vững Nghiên cứu tập trung vào các hoạt động của các bên liên quan tại các điểm du lịch cộng đồng ở miền núi Tây Bắc Việt Nam, từ đó cung cấp cái nhìn sâu sắc hơn về sự phát triển này.
Quy trình nghiên cứu được thực hiện qua các giai đoạn như sau:
Trong giai đoạn 1, tác giả tiến hành tổng quan nghiên cứu và cơ sở lý thuyết để xác định khoảng trống và câu hỏi nghiên cứu, từ đó phát triển khung phân tích cho luận án Dựa trên những kết quả này, tác giả đã lựa chọn phương pháp nghiên cứu định tính làm phương pháp chính để thực hiện luận án.
Giai đoạn 2: Khảo sát thực địa lần 1 được tiến hành vào tháng 12/2016 nhằm làm rõ các vấn đề liên quan đến câu hỏi nghiên cứu, đặc biệt là phỏng vấn, đối tượng và kỹ thuật phỏng vấn, cũng như cách tìm kiếm tài liệu thứ cấp Qua cuộc khảo sát thí điểm này, tác giả đã kịp thời điều chỉnh và cải thiện phương pháp để nâng cao chất lượng tài liệu cho các đợt khảo sát chính thức tiếp theo.
Giai đoạn 3 bao gồm các khảo sát thực địa lần 2, 3 và 4 diễn ra tại huyện Sa Pa (tỉnh Lào Cai) vào tháng 2/2017, Cao nguyên đá Đồng Văn (tỉnh Hà Giang) vào tháng 4/2017, và huyện Mai Châu (tỉnh Hòa Bình) vào tháng 4/2018 Trong các chuyến đi này, tác giả đã thu thập dữ liệu thực địa và dữ liệu thứ cấp từ các cá nhân, tổ chức và đơn vị liên quan để phục vụ cho nghiên cứu sau này.
Giai đoạn 4: Tổng hợp dữ liệu, mô tả các tình huống
Dựa trên kết quả từ giai đoạn 3, tác giả đã tổng hợp và phân tích để lựa chọn 4 tình huống nghiên cứu chính thức, bao gồm Bản Lác và Mai Hịch (huyện Mai Châu, tỉnh Hoà Bình), xã Tả Van (huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai), và xã Nậm Đăm (huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang) Tác giả đã xây dựng nội dung chi tiết về quá trình phát triển du lịch và sự tham gia của các bên liên quan tại mỗi điểm đến, tạo thành các tình huống nghiên cứu riêng biệt Để tăng tính thuyết phục trong đánh giá mức độ bền vững của từng điểm đến, tác giả cũng đã sử dụng kết quả khảo sát khách du lịch tại các địa điểm nghiên cứu, phục vụ cho quá trình phân tích ở giai đoạn 5.
Giai đoạn 5: Phân tích, hoàn thành luận án.
Trong giai đoạn này, tác giả thực hiện phân tích dựa trên khung đã xây dựng ở giai đoạn 1, sử dụng dữ liệu tổng hợp từ giai đoạn 4 Kết quả phân tích phù hợp với mục tiêu nghiên cứu, từ đó tác giả đưa ra một số giải pháp cho các bên liên quan nhằm hướng tới phát triển du lịch cộng đồng bền vững trong tương lai.
Quy trình nghiên cứu được trình bày chi tiết tại mục 3.1.2 của Chương 3.
Những đóng góp mới của luận án
Luận án đã có những đóng góp mới về chủ đề phát triển du lịch bền vững trên cả
Đề tài luận án đóng góp lý luận quan trọng trong nghiên cứu định tính về vai trò và hoạt động của các bên liên quan trong việc thúc đẩy du lịch cộng đồng bền vững tại Việt Nam Đây là một trong những nghiên cứu tiên phong, mang lại những hiểu biết mới mẻ về cách thức phát triển du lịch bền vững thông qua sự phối hợp của các bên liên quan.
Nghiên cứu chỉ ra rằng các nghiên cứu trước đây chủ yếu áp dụng cách tiếp cận đơn lẻ trong phân tích phát triển du lịch bền vững, thường chỉ tập trung vào mục tiêu cân bằng giữa phát triển kinh tế, ổn định xã hội và bảo vệ môi trường mà không xác định rõ các hoạt động cần thiết Luận án này đánh giá sự bền vững của điểm đến, nhấn mạnh sự gắn kết và cân bằng giữa các khía cạnh phát triển bền vững Từ đó, nghiên cứu xác định ba nhóm hoạt động chính để đạt được phát triển du lịch cộng đồng bền vững: sáng tạo giá trị, chia sẻ giá trị và bảo tồn nguồn gốc giá trị.
Luận án nhấn mạnh rằng sự phát triển du lịch cộng đồng bền vững phụ thuộc vào sự tham gia hiệu quả của các bên liên quan, bao gồm chính quyền địa phương, doanh nghiệp, cộng đồng địa phương, và đôi khi là các tổ chức phi Chính phủ (NGOs) Bằng cách áp dụng lý thuyết các bên liên quan, nghiên cứu đã xác định vai trò và ảnh hưởng của từng bên trong việc tạo ra, chia sẻ và bảo tồn giá trị, từ đó góp phần vào mức độ bền vững của điểm đến.
Luận án đã đóng góp quan trọng cho sự phát triển du lịch ở Việt Nam, đặc biệt là tại khu vực miền núi Tây Bắc, thông qua các nghiên cứu tình huống về du lịch cộng đồng.
Các hoạt động phát triển du lịch cộng đồng bền vững được phân thành ba nhóm chính: sáng tạo giá trị, chia sẻ giá trị và bảo tồn nguồn gốc giá trị Ba nhóm này tương tác chặt chẽ, góp phần vào sự phát triển bền vững Trong đó, hoạt động sáng tạo giá trị tập trung vào mục tiêu phát triển, trong khi chia sẻ và bảo tồn giá trị hỗ trợ cho sự bền vững của du lịch cộng đồng.
Tại bốn điểm nghiên cứu Bản Lác, Mai Hịch, Tả Van, Nậm Đăm, vai trò của các bên liên quan được thể hiện rõ ràng qua ba nhóm hoạt động Nghiên cứu chỉ ra sự đóng góp và mức độ tham gia cụ thể của từng bên, cũng như sự gắn kết giữa các bên trong từng giai đoạn phát triển Mức độ tham gia và hiệu quả hoạt động của các bên có sự khác biệt đáng kể trong các tình huống nghiên cứu khác nhau.
Để phát triển bền vững du lịch cộng đồng, các bên liên quan cần thực hiện những khuyến nghị quan trọng Chính quyền địa phương cần xây dựng quy hoạch và chiến lược phát triển du lịch, đồng thời tạo chính sách kết nối cho các bên tham gia Doanh nghiệp có vai trò chủ chốt trong việc sáng tạo giá trị, từ việc đề xuất ý tưởng đến thiết lập mạng lưới hợp tác và đầu tư phát triển Cộng đồng địa phương cần tích cực tham gia vào chuỗi cung ứng dịch vụ du lịch, xây dựng hương ước để bảo tồn giá trị văn hóa và phát triển nguồn nhân lực Cuối cùng, các tổ chức phi chính phủ (NGOs) đóng vai trò kết nối, khởi xướng hoạt động du lịch và hướng dẫn người dân tham gia vào ngành du lịch.
Cấu trúc của luận án
Ngoài phần mục lục và các bảng danh mục, phụ lục và tài liệu tham khảo, luận án được cấu trúc thành 5 chương, bao gồm:
Chương 1: Giới thiệu chung về luận án
Chương 2: Tổng quan nghiên cứu và cơ sở lý thuyết
Chương 3: Phương pháp nghiên cứu và các tình huống nghiên cứu
Chương 4: Kết quả nghiên cứu
Chương 5: Kết luận, khuyến nghị và đề xuất.
TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
Tổng quan nghiên cứu
2.1.1 Phát triển bền vững và phát triển du lịch bền vững
Khái niệm “Phát triển bền vững” lần đầu tiên được đề cập vào năm 1972 trong báo cáo “Các giới hạn tăng trưởng” và đã thu hút sự chú ý toàn cầu Đến năm 1987, Ủy ban Thế giới về Môi trường và Phát triển (Ủy ban Brundtland) định nghĩa phát triển bền vững là khả năng đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai.
Khái niệm phát triển bền vững được thảo luận trong Chương trình Nghị sự 21 (Agenda 21), nhằm thống nhất kế hoạch hành động và nguyên tắc cho sự phát triển bền vững, bao gồm 8 nội dung chính được coi là các “mục tiêu phát triển thiên niên kỷ” Phát triển bền vững đã vượt ra ngoài ý nghĩa sinh thái ban đầu, trở thành một quá trình phát triển kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường Khái niệm này được khẳng định tại Hội nghị Rio-92 và được bổ sung tại hội nghị Johannesburg năm 2002.
Theo Luật bảo vệ môi trường 2014 và dự thảo sửa đổi năm 2020 tại Việt Nam, phát triển bền vững được định nghĩa là quá trình phát triển đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai Điều này yêu cầu sự kết hợp chặt chẽ và hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường.
Phát triển bền vững được xây dựng trên ba trụ cột chính: kinh tế, xã hội và môi trường, đóng vai trò quan trọng trong việc thiết lập các nguyên tắc cho hội nhập và phát triển Mối quan hệ giữa ba trụ cột này được thể hiện qua một sơ đồ minh họa.
Hình 2.1: Mô hình ba trụ cột phát triển bền vững
Trong nghiên cứu này, phát triển bền vững được định nghĩa là khả năng đáp ứng nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không ảnh hưởng đến khả năng của các thế hệ tương lai Điều này được thực hiện thông qua sự kết hợp hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường.
2.1.1.2 Phát triển du lịch bền vững
Lịch sử phát triển và khái niệm
Du lịch hiện đại đang thay đổi theo xu hướng toàn cầu về bảo vệ môi trường và phát triển bền vững, với khái niệm "Du lịch mềm" (Krippendorf, 1982) và các thuật ngữ như "Du lịch tự nhiên" (Durst và Ingram, 1998), "Du lịch có trách nhiệm" (Wheeler, 1991; UNWTO, 1989), "Du lịch sinh thái" (Boo, 1990) và "Du lịch xanh" (Bramwell, 1991) Những loại hình này đại diện cho "Du lịch thay thế" (Butler, 1999; Clarke, 1997), nhằm thay thế du lịch đại chúng, tập trung vào quy mô nhỏ, quảng bá hình ảnh điểm đến xanh và sạch (Butler, 1999), đồng thời mang lại lợi ích cho cộng đồng địa phương, bảo tồn môi trường, tôn trọng văn hóa bản địa và hỗ trợ xóa đói giảm nghèo (Cater, 1993; DfID, 1999; Krippendorf, 1982; Weaver, 1998; Wheeller, 1991).
Du lịch thay thế được xem là hình thức đầu tiên công nhận và áp dụng các lý tưởng bền vững, và một số loại hình du lịch thay thế được coi là tương đồng với du lịch bền vững Du lịch bền vững được mô tả như một khái niệm đối lập với du lịch đại chúng, với hoạt động ở quy mô nhỏ, trong khi du lịch đại chúng lại hoạt động ở quy mô lớn và không bền vững.
Du lịch bền vững và du lịch đại chúng không hoàn toàn đối lập, mà tồn tại trên một phổ phát triển liên tục từ bền vững đến không bền vững Tính bền vững chỉ là mục tiêu hướng tới, không phải điểm kết thúc Do đó, du lịch bền vững có thể áp dụng cho mọi hình thức du lịch, bất kể quy mô lớn hay nhỏ.
Trong hơn hai thập kỷ qua, nhiều tác giả đã chỉ ra rằng du lịch bền vững vẫn thiếu sự đồng nhất về bản chất, mục tiêu và khả năng ứng dụng Điều này dẫn đến việc chưa có một định nghĩa phổ biến hay duy nhất cho du lịch bền vững.
Du lịch bền vững được định nghĩa là phát triển nhằm bảo vệ và cải thiện môi trường, đáp ứng nhu cầu cơ bản của con người, thúc đẩy công bằng hiện tại và giữa các thế hệ, cũng như nâng cao chất lượng cuộc sống cho tất cả mọi người Khái niệm này lần đầu tiên xuất hiện vào đầu những năm 1990, khi nhiều tác giả nhận ra tiềm năng lớn của ngành du lịch trong việc tạo ra cả chi phí và lợi ích Inskeep (1991) nhấn mạnh rằng phát triển du lịch bền vững không chỉ là bảo vệ môi trường mà còn là nâng cao đời sống con người, trong khi McKercher (1993) khẳng định rằng sự bền vững trong du lịch sẽ giúp duy trì tài nguyên văn hóa, môi trường, xã hội và kinh tế của khu vực mãi mãi.
Butler (1993) nhấn mạnh rằng phát triển du lịch bền vững là quá trình duy trì và phát triển trong một không gian và thời gian nhất định mà không làm giảm khả năng thích ứng của môi trường với con người, đồng thời ngăn chặn các tác động tiêu cực đến sự phát triển lâu dài Quan điểm này được nhiều tác giả, bao gồm cả Murphy, đồng thuận và ủng hộ.
Trong báo cáo “Tương lai của chúng ta - Our Common Future” của Ủy ban Thế giới về Môi trường và Phát triển (WCED, 1987), Mowforth và I (2003) nhấn mạnh rằng phát triển du lịch bền vững cần được thực hiện một cách phù hợp với nội dung, hình thức và quy mô của khu vực, đảm bảo không gây suy thoái môi trường và duy trì khả năng hỗ trợ của tài nguyên theo thời gian.
Du lịch bền vững được định nghĩa bởi Tổ chức Du lịch Thế giới vào năm 1996 là hoạt động du lịch chú trọng đến các tác động kinh tế, xã hội và môi trường, nhằm đáp ứng nhu cầu của du khách, ngành công nghiệp, môi trường và cộng đồng địa phương Tại Việt Nam, Luật Du lịch năm 2017 cũng nhấn mạnh rằng phát triển du lịch bền vững phải đảm bảo hài hòa lợi ích của các bên liên quan, đồng thời không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu du lịch trong tương lai.
Du lịch bền vững, được Tổ chức du lịch thế giới chính thức công nhận vào năm 1998, là khái niệm phát triển qua nhiều giai đoạn và được áp dụng rộng rãi trong các chương trình phát triển du lịch Khái niệm này nhấn mạnh việc phát triển các hoạt động du lịch nhằm đáp ứng nhu cầu hiện tại của khách du lịch và người dân địa phương, đồng thời bảo tồn và tôn tạo nguồn tài nguyên cho tương lai Du lịch bền vững yêu cầu quản lý nguồn tài nguyên một cách hiệu quả, nhằm thỏa mãn nhu cầu kinh tế - xã hội và thẩm mỹ, trong khi vẫn duy trì sự toàn vẹn văn hóa, đa dạng sinh học, và phát triển các hệ sinh thái hỗ trợ cuộc sống con người.
Mục tiêu phát triển du lịch bền vững
Du lịch bền vững nhằm tối ưu hóa lợi ích kinh tế và xã hội cho cộng đồng địa phương, đồng thời nâng cao trải nghiệm cho du khách và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên Nhiều chuyên gia trong ngành đã áp dụng nguyên tắc phát triển bền vững vào sản xuất sản phẩm du lịch, quảng bá và cung cấp dịch vụ Đây là công cụ quan trọng để thúc đẩy cơ hội phát triển cộng đồng Ngành du lịch có ít rào cản tham gia, giúp phát triển kinh tế và đặt các yếu tố văn hóa, xã hội, môi trường ở vị trí ngang bằng, từ đó tạo ra cơ hội tiềm năng để xóa đói giảm nghèo.
Cơ sở lý thuyết
2.2.1 Lý thuyết các bên liên quan
Lý thuyết các bên liên quan đóng vai trò quan trọng trong phát triển du lịch bền vững, thông qua việc xác định rõ các bên liên quan và vai trò của họ trong quá trình này Việc hiểu và phân tích mối quan hệ giữa các bên sẽ giúp tối ưu hóa các chiến lược phát triển du lịch, đảm bảo sự hài hòa giữa lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường.
Lý thuyết các bên liên quan bắt đầu xuất hiện từ thế kỷ 19 và được Viện nghiên cứu Stanford (SRI) giới thiệu vào năm 1963, nhấn mạnh rằng bên liên quan là những cá nhân hoặc nhóm mà tổ chức cần sự hỗ trợ của họ để tồn tại Theo Freeman, bên liên quan bao gồm bất kỳ nhóm hoặc cá nhân nào có thể ảnh hưởng hoặc bị ảnh hưởng bởi mục tiêu của tổ chức Lý thuyết này giúp giải thích và hướng dẫn cấu trúc hoạt động của tổ chức, bao gồm các chủ sở hữu, nhân viên, khách hàng, nhà cung cấp, người cho vay và xã hội Donaldson và Preston (1995) nhấn mạnh rằng để được coi là bên liên quan, cá nhân hoặc nhóm phải có lợi ích hợp pháp trong tổ chức Mặc dù có nhiều định nghĩa khác nhau về khái niệm này, vào năm 2004, Freeman và cộng sự đã điều chỉnh khái niệm để nhấn mạnh rằng bên liên quan là những nhóm người quan trọng đối với sự tồn tại và thành công của tổ chức.
Lý thuyết các bên liên quan được nghiên cứu để mô tả trách nhiệm và đạo đức, đồng thời khuyến nghị cấu trúc quản lý các bên liên quan Donaldson và Preston (1995) xác định ba khía cạnh của lý thuyết này: (1) khía cạnh mô tả về mối quan hệ giữa bên liên quan và tổ chức; (2) khía cạnh công cụ để dự đoán kết quả từ nhiệm vụ cụ thể; (3) khía cạnh quy phạm nhấn mạnh giá trị nội tại của các bên liên quan trong xây dựng chiến lược Việc xác định lợi ích và giá trị của từng bên là thiết yếu, và thiếu sót trong việc này có thể dẫn đến thất bại trong quản lý (Clarkson, 1995) Để đánh giá sự tham gia thành công của các bên liên quan, cần dựa trên năm yếu tố: công bằng, hiệu quả, kiến thức, khôn ngoan và ổn định (Nicodemus, 2004; Susskind và Cruikshank, 1987) Sự công bằng có thể mang tính chủ quan, và trong một số trường hợp, tính hiệu quả có thể quan trọng hơn (Susskind và Cruikshank, 1987) Nicodemus (2004) cũng nhấn mạnh rằng việc tạo điều kiện cho các bên liên quan có cùng trình độ hiểu biết sẽ giúp quyết định dựa trên trí tuệ tập thể trở nên công bằng và hiệu quả hơn.
2.2.2 Lý thuyết các bên liên quan với phát triển du lịch bền vững
Lý thuyết các bên liên quan đóng vai trò quan trọng trong ngành du lịch, khi mà các bên này phụ thuộc lẫn nhau và ảnh hưởng đến sự phát triển của điểm đến (Jamal, 1995; Jamal và Getz, 1995) Sự phát triển du lịch thường đi kèm với một nhóm các bên liên quan phức tạp, mỗi bên có những mối quan tâm và quan điểm khác nhau, do đó lý thuyết này được coi là công cụ hữu ích trong quản lý và hoạch định chính sách phát triển du lịch Điều này cũng được khẳng định trong báo cáo Brundtland.
Inskeep (1991) nhấn mạnh rằng các bên liên quan trong cộng đồng có liên quan đến hoạt động du lịch nên tham gia vào quản lý hệ thống du lịch chung Tuy nhiên, do có những quan điểm và lợi ích khác nhau, các bên liên quan cần được xem xét kỹ lưỡng trước khi thực hiện các kế hoạch phát triển du lịch Sautter và Leisen (1999) cho rằng lợi ích của các bên liên quan có thể thay đổi theo thời gian, vì vậy việc đánh giá đầy đủ các lợi ích này là rất quan trọng Mô hình dưới đây sẽ làm rõ hơn về vai trò của các bên liên quan trong phát triển du lịch bền vững.
Hình 2.3: Các bên liên quan trong phát triển du lịch bền vững
Trong phát triển du lịch bền vững, mọi mục tiêu đều có tầm quan trọng như nhau; nếu lợi ích của một bên không được đáp ứng, tính bền vững sẽ bị đe dọa Sự tham gia của các bên liên quan là yếu tố thiết yếu để đạt được sự bền vững, giúp quyết định kế hoạch thực hiện và xác định các rào cản tiềm năng trong quá trình phát triển.
Các bên liên quan tham gia vào nhiều cấp độ trong ngành du lịch, từ việc tạo ra sản phẩm và dịch vụ du lịch đến hoạch định chính sách và chiến lược phát triển khu vực Sự hợp tác giữa các bên liên quan, bao gồm cả hợp tác ngang và dọc, là rất quan trọng Cấp độ cao nhất là sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức quản lý điểm đến, tạo thành mạng lưới chiến lược giúp mỗi bên phát huy vai trò mà không xung đột với lợi ích chung của điểm đến.
Năm 2006, Tổ chức Du lịch Thế giới nhấn mạnh rằng sự phát triển du lịch bền vững cần sự tham gia hiểu biết của tất cả các bên liên quan và sự lãnh đạo chính trị mạnh mẽ để tạo ra sự đồng thuận Để đạt được mục tiêu này, cần có một quá trình liên tục theo dõi tác động, đồng thời áp dụng các biện pháp phòng ngừa và khắc phục kịp thời Quản lý các bên liên quan đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo sự tham gia và hợp tác hiệu quả giữa các bên để thúc đẩy du lịch bền vững.
Markwich (2000) nhấn mạnh tầm quan trọng của việc quản lý các bên liên quan, cho rằng xung đột nảy sinh từ sự khác biệt trong chi phí và lợi ích phát triển Sự tham gia của cộng đồng địa phương ngày càng quan trọng trong các cuộc thảo luận về du lịch bền vững Ioannides (1995) chỉ ra rằng, nếu cộng đồng địa phương không được tham gia vào quy trình lập kế hoạch phát triển du lịch, sẽ phát sinh nhiều vấn đề Để đạt được sự phát triển bền vững, cần tránh sự áp đặt và đảm bảo lợi ích của cư dân bản địa được xem xét Do đó, giáo dục kết hợp hai chiều giữa cộng đồng địa phương và các nhà lập kế hoạch là chìa khóa cho sự phối hợp hiệu quả.
Sau khi xác định vai trò cụ thể, các bên liên quan cần phân công và xác định trách nhiệm cho từng công việc Trong thực tế, sự khác biệt về nhu cầu và kỳ vọng phát triển du lịch tại điểm đến đã dẫn đến xung đột giữa các bên liên quan Những xung đột này có thể ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng cạnh tranh của điểm đến, vì vậy việc quản lý các bên liên quan là rất cần thiết để giải quyết và giảm thiểu xung đột, đồng thời cân bằng quyền lực giữa các bên.
2.2.2.2 Xác định các bên liên quan trong phát triển du lịch bền vững
Freeman (1984) nhấn mạnh rằng để thực hiện lý thuyết về các bên liên quan, cần đánh giá đầy đủ tất cả những cá nhân hoặc nhóm có lợi ích trong việc lập kế hoạch, xử lý, giao hàng hoặc kết quả sản phẩm/dịch vụ Việc xác định các bên liên quan và lợi ích của họ là bước đầu tiên quan trọng trong quy trình hướng tới phát triển bền vững.
Mô hình VICE của UNWTO (2007) giải thích mối quan hệ giữa các bên liên quan trong việc phát triển điểm đến bền vững, bao gồm khách du lịch, các tổ chức du lịch và cộng đồng địa phương Các bên liên quan này hướng tới việc đạt được lợi ích chung và hợp tác để đảm bảo rằng hoạt động du lịch tuân thủ các nguyên tắc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, đồng thời bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa bản địa.
Hình 2.4: Mối quan hệ giữa các bên liên quan và phát triển điểm đến DLBV
Buhalis (2000) nhấn mạnh vai trò quan trọng của các bên liên quan trong việc tạo ra giá trị gia tăng và duy trì sự bền vững cho điểm đến du lịch Ông xác định bốn bên liên quan chính bao gồm: (i) Doanh nghiệp du lịch, (ii) Khu vực công - Chính quyền địa phương, (iii) Cộng đồng cư dân địa phương, và (iv) Khách du lịch.
Các bên liên quan trong hoạt động du lịch được xác định bởi nhiều tác giả, trong đó Coltman (1989) nhấn mạnh rằng các bên chính bao gồm khách du lịch, nhà cung cấp sản phẩm du lịch, cư dân tại điểm du lịch và các cơ quan quản lý nhà nước về du lịch Dựa trên quan điểm này, Trần Thị Minh Hoà (2013) đã minh họa mối quan hệ giữa các bên liên quan thông qua một sơ đồ.
Khách du lịch Nhà cung ứng sản phẩm du lịch
Dân cư tại điểm du lịch
Hình 2.5: Mối liên hệ giữa các bên liên quan tham gia hoạt động du lịch
Nguồn: Trần Thị Minh Hoà (2013)
Swarbrooke (2001) đã phân loại các bên liên quan trong phát triển du lịch bền vững thành năm nhóm chính: chính phủ, khách du lịch, cộng đồng địa phương, cơ sở kinh doanh du lịch và các lĩnh vực khác Nghiên cứu của Kim (2013) cũng đã xác định các yếu tố quan trọng liên quan đến sự phát triển này.
Khoảng trống nghiên cứu
Từ việc tổng hợp tài liệu về phát triển du lịch cộng đồng bền vững và các bên liên quan, tác giả nhận thấy các nghiên cứu trước đây còn tồn tại một số khoảng trống cần được giải quyết.
Các nghiên cứu về phát triển bền vững và du lịch bền vững trước đây chủ yếu tập trung vào ba khía cạnh kinh tế, xã hội và môi trường, nhưng chưa xác định rõ cách thức đạt được sự bền vững Hiện nay, các nghiên cứu chỉ nêu ra một số hoạt động trong phát triển du lịch mà chưa làm rõ các hoạt động cơ bản, nội dung của từng hoạt động và mối liên hệ giữa chúng trong việc phát triển du lịch bền vững dựa trên ba khía cạnh này.
Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra vai trò quan trọng của các bên liên quan trong phát triển du lịch bền vững, nhưng thường chỉ đề cập đến từng bên một cách đơn lẻ Chưa có nghiên cứu nào phân tích sự tham gia đồng thời của các bên liên quan, cũng như chưa làm rõ hoạt động cụ thể của từng bên Sự gắn kết và phân vai giữa các bên trong các hoạt động hướng tới phát triển du lịch bền vững cũng cần được phân tích một cách rõ ràng hơn.
Du lịch cộng đồng ở Tây Bắc đã thu hút sự quan tâm của nhiều học giả trong những năm gần đây, nhưng chủ yếu chỉ dừng lại ở việc phân tích các khía cạnh phát triển bền vững như kinh tế, xã hội và môi trường Các hoạt động phát triển du lịch và vai trò của các bên liên quan chưa được nghiên cứu một cách toàn diện, dẫn đến sự thiếu kết nối chặt chẽ trong việc hướng tới sự bền vững tại các điểm đến Đặc biệt, vấn đề tỷ lệ nghèo đói của người dân địa phương vẫn cao, mặc dù các bên liên quan đã tích cực đầu tư cho phát triển du lịch cộng đồng.
Phát triển du lịch cộng đồng bền vững và vai trò của các bên liên quan là vấn đề quan trọng và thiết thực, đặc biệt trong khu vực Tây Bắc, Việt Nam Chính vì vậy, tác giả đã chọn chủ đề này để thực hiện nghiên cứu trong luận án tiến sĩ của mình.
Khung phân tích các bên liên quan trong phát triển du lịch cộng đồng bền vững
Nghiên cứu này áp dụng lý thuyết các bên liên quan để hiểu cách thức các bên tham gia vào phát triển du lịch cộng đồng bền vững, đồng thời xác định các bên khác nhau, hoạt động của họ và vai trò trong từng hoạt động Các bên liên quan được định nghĩa là nhóm người có suy nghĩ và quan điểm tương đồng (Nguyễn Văn Thắng, 2015; T&C và John, 2014) Trong nghiên cứu, các bên chính bao gồm Chính quyền địa phương, Doanh nghiệp, Cộng đồng địa phương và NGOs, thực hiện các hoạt động khác nhau nhằm đạt mục tiêu bền vững dựa trên ba trụ cột cơ bản.
Du lịch bền vững về kinh tế là hoạt động du lịch phải đóng góp tích cực vào sự tăng trưởng kinh tế ổn định và lâu dài của điểm đến, đồng thời tăng thu nhập, tạo ra việc làm và đảm bảo sự cân bằng giữa các mục tiêu kinh tế và xã hội của các bên liên quan.
Du lịch bền vững về xã hội đảm bảo sự cân bằng lợi ích kinh tế và xã hội cho tất cả các bên liên quan Hoạt động này góp phần xoá đói, giảm nghèo và tạo ra việc làm cho cộng đồng địa phương, từ đó thúc đẩy sự phát triển xã hội văn minh và lành mạnh.
Du lịch bền vững về môi trường là hoạt động tối ưu hóa tài nguyên thiên nhiên và văn hóa, đồng thời giảm thiểu tác động đến môi trường Điều này không chỉ giúp bảo tồn và phát huy các giá trị tài nguyên thiên nhiên và văn hóa truyền thống mà còn duy trì sự đa dạng sinh học, từ đó góp phần phát triển du lịch một cách hiệu quả hơn.
Tác giả đề xuất một khung phân tích để phát triển du lịch cộng đồng bền vững, dựa trên ba trụ cột chính của phát triển bền vững: kinh tế, xã hội và môi trường Khung này nhấn mạnh vai trò quan trọng của các bên liên quan trong các hoạt động phát triển du lịch cộng đồng bền vững.
- Cân bằng lợi ích cho các bên liên quan
PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG BỀN VỮNG
Các hoạt động phát triển du lịch cộng đồng bền vững
Chính quyền địa phương qu an C ác bê n li ên
Hình 2.6: Khung phân tích các bên liên quan trong phát triển DLBV
Phát triển bền vững và du lịch bền vững là những chủ đề quan trọng liên quan đến phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường Chương 2 đã tổng quan các khái niệm về phát triển bền vững, phát triển du lịch bền vững và du lịch cộng đồng Để hướng tới phát triển du lịch cộng đồng bền vững, chương này cũng nhấn mạnh vai trò của các bên liên quan như chính quyền địa phương, doanh nghiệp, cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ trong quá trình phát triển.
PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ CÁC TÌNH HUỐNG NGHIÊN CỨU
Chương này giới thiệu thiết kế và phương pháp nghiên cứu trong luận án, bao gồm phương pháp nghiên cứu tình huống, phỏng vấn sâu và nghiên cứu tại bàn Tác giả áp dụng ba phương pháp này để thu thập và phân tích dữ liệu Kết quả dữ liệu được trình bày chi tiết qua các tình huống nghiên cứu tại Bản Lác, Mai Hịch, Tả Van, và Nậm Đăm, giúp thuận lợi cho việc so sánh và phân tích trong chương 4.
Phương pháp nghiên cứu
Du lịch miền núi ngày càng phổ biến, mang đến trải nghiệm về thiên nhiên và văn hóa dân tộc thiểu số Sự phát triển của du lịch cộng đồng đã nâng cao nhận thức của người dân địa phương về tầm quan trọng của bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và văn hóa bản địa.
Khu vực miền núi Tây Bắc, Việt
Miền núi Tây Bắc Việt Nam được thiên nhiên ưu ái với cảnh quan hùng vĩ và nền văn hóa đa dạng của các dân tộc thiểu số Trong những năm qua, chính quyền và doanh nghiệp đã nỗ lực phát triển du lịch, mang lại nguồn thu ổn định cho người dân và cải thiện tình trạng đói nghèo, từ đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế địa phương Năm 2021, tám tỉnh Tây Bắc đã ký kết chương trình hợp tác phát triển du lịch, tập trung vào cơ chế, chính sách, phát triển sản phẩm, xúc tiến quảng bá và nguồn nhân lực Quy hoạch xây dựng vùng trung du và miền núi Bắc Bộ đến năm 2030 đã khẳng định tầm quan trọng chiến lược của khu vực này về quốc phòng, an ninh và kinh tế - xã hội Tây Bắc còn có tiềm năng phát triển nông-lâm nghiệp, khai khoáng và du lịch, đặc biệt là du lịch thiên nhiên và cộng đồng Sự phát triển du lịch thể hiện rõ qua số liệu, với 13 triệu lượt khách năm 2015, tăng lên 35 triệu lượt vào năm 2019, trong đó có gần 5 triệu khách quốc tế và doanh thu đạt gần 53 nghìn tỷ đồng.
Mặc dù du lịch Tây Bắc đã có những bước tiến, nhưng vẫn tồn tại nhiều yếu điểm như sản phẩm du lịch nghèo nàn và thiếu sức hấp dẫn Văn hóa bản địa đang có nguy cơ mai một, trong khi tài nguyên thiên nhiên chưa được bảo tồn đúng mức Đặc biệt, sự tham gia của các bên liên quan trong phát triển du lịch vẫn chưa đạt được sự cân bằng và chưa đúng với vai trò, trách nhiệm mà họ cần đảm nhận.
Dựa trên mục tiêu nghiên cứu và phân tích trước đó, tác giả đã chọn địa bàn nghiên cứu cho các mô hình phát triển du lịch cộng đồng dựa trên ba tiêu chí chính: (1) Địa điểm là một trong những dự án trọng điểm phát triển du lịch cộng đồng tại khu vực miền núi Tây Bắc; (2) Mô hình du lịch cộng đồng được hình thành từ sự phong phú về tài nguyên thiên nhiên và bản sắc văn hóa truyền thống, tập trung vào một làng của dân tộc thiểu số; và (3) Mô hình này nhấn mạnh mục tiêu phát triển vì lợi ích cộng đồng địa phương và giảm nghèo.
Hòa Bình, Lào Cai, Hà Giang và Sơn La là các tỉnh Tây Bắc có vị trí địa lý thuận lợi và tài nguyên du lịch phong phú, thích hợp cho phát triển du lịch cộng đồng Tác giả đã tiến hành khảo sát thực địa tại nhiều điểm du lịch cộng đồng ở huyện Mai Châu (Hòa Bình), Cao nguyên đá Đồng Văn (Hà Giang) và thị trấn Sơn La để lựa chọn các tình huống nghiên cứu cụ thể.
Sa Pa (Lào Cai) Cụ thể như sau:
Sau khi thực hiện khảo sát thực địa, tác giả đã phát hiện ra bốn điểm du lịch cộng đồng nổi bật, đáp ứng đầy đủ các tiêu chí nghiên cứu đề ra.
Bản Lác, nằm ở huyện Mai Châu tỉnh Hòa Bình, là nơi sinh sống chủ yếu của người dân tộc Thái, nổi bật với nghề trồng nương và dệt thổ cẩm truyền thống.
Du lịch tại Bản Lác bắt đầu từ những năm 1960, với hình thức tự phát của người dân địa phương, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Thái Gần đây, số lượng du khách tăng cao, khiến người dân chú trọng đầu tư vào kinh doanh du lịch như xây dựng nhà nghỉ và trang bị cơ sở vật chất hiện đại Mặc dù điều này mang lại lợi ích cho người dân, nó cũng gây ra bất ổn về xã hội, văn hóa và môi trường Mô hình phát triển du lịch cộng đồng tại Bản Lác hiện nay chủ yếu do người dân tự chủ, thiếu sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương và doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp xã hội.
Tả Van (Lào Cai): Tả Van là một bản làng vùng cao thuộc huyện Sa Pa tỉnh Lào
Tả Van là vùng đất đa văn hóa với nhiều dân tộc thiểu số sinh sống như Mông, Dao, và Giáy, mang lại lợi thế trong việc khai thác giá trị văn hóa bản địa như nghề thêu, rèn, và đặc biệt là thương hiệu thuốc lá tắm của người Dao Sự phát triển du lịch tại đây không chỉ góp phần bảo tồn văn hóa mà còn tạo ra lợi ích kinh tế cho người dân Tuy nhiên, du lịch cộng đồng ở Tả Van vẫn chưa phát huy hết tiềm năng, thiếu sự tham gia tích cực của người dân địa phương và sự liên kết chặt chẽ giữa các bên Hơn nữa, các doanh nghiệp du lịch chủ yếu là từ bên ngoài, tập trung vào lợi nhuận mà chưa chú trọng đến lợi ích của cộng đồng.
Nậm Đăm (Hà Giang): Nậm Đăm là một thôn bản thuộc huyện Quản Bạ tỉnh
Hà Giang là nơi có 100% hộ dân trong thôn là người dân tộc Dao Chàm, và du lịch cộng đồng Nậm Đăm được phát triển theo định hướng của chính quyền địa phương, với tiêu chí mọi hộ gia đình tham gia vào dịch vụ du lịch và hưởng lợi từ ngành này Sự phát triển du lịch tại Nậm Đăm gắn liền với việc bảo tồn văn hóa dân tộc, bao gồm các lễ hội, ngôi nhà trình tường, trang phục truyền thống và trồng cây dược liệu Du lịch cộng đồng ở Nậm Đăm đang có những bước tiến hiệu quả nhờ sự hỗ trợ từ chính quyền và các tổ chức phi chính phủ, tạo động lực cho sự tham gia tích cực của người dân Tuy nhiên, vai trò của doanh nghiệp trong việc đổi mới và sáng tạo giá trị sản phẩm du lịch vẫn còn thiếu.
Mai Hịch, thuộc huyện Mai Châu tỉnh Hòa Bình, có 80% dân số là đồng bào dân tộc Thái, là một trong những địa bàn có dự án phát triển làng du lịch cộng đồng hiệu quả nhờ sự hỗ trợ từ NGOs (COHED) và doanh nghiệp xã hội (CBT Travel) Người dân địa phương đã tích cực tham gia, góp phần tăng thu nhập và giảm nghèo, đồng thời bảo tồn tài nguyên du lịch Kinh nghiệm phát triển du lịch cộng đồng tại Mai Hịch đã được chia sẻ rộng rãi, với lợi ích từ du lịch được phân chia công bằng giữa các bên tham gia Nghiên cứu tập trung vào việc so sánh sự phát triển giữa các mô hình du lịch cộng đồng, tìm hiểu vai trò của các bên liên quan, và xác định hạn chế của từng mô hình Tác giả đã chọn bốn điểm du lịch cộng đồng: Bản Lác, Mai Hịch, Tả Van và Nậm Đăm, đều là các homestay đạt tiêu chuẩn ASEAN, với cộng đồng dân tộc thiểu số và mô hình phát triển gắn với nông thôn mới và duy trì làng nghề Các điểm đến này chủ yếu ở giai đoạn phát triển theo vòng đời điểm du lịch của Butler (2006), nhưng cũng có sự giao thoa giữa các giai đoạn.
Nậ m đăm Tả Van Bản Lác
Sơ đồ 3.1: Vòng đời cácđiểm du lịch nghiên cứu
Nguồn: Tổng hợp của tác giả
Để tạo mối liên hệ giữa thu thập dữ liệu, phân tích và kết quả nghiên cứu, tác giả đã tuân thủ nghiêm ngặt quy trình nghiên cứu với tất cả các bước cần thiết Dưới đây là quy trình nghiên cứu mà tác giả đã áp dụng để hoàn thiện luận án.
Trong các nghiên cứu du lịch trước đây, phương pháp định lượng thường được áp dụng để xác định ý nghĩa kinh tế do du lịch mang lại (Jennings, 2001) Tuy nhiên, hiện nay, xu hướng nghiên cứu đã chuyển sang tập trung vào hành vi của du khách, vai trò của các bên liên quan trong hoạt động du lịch, cũng như tác động của phát triển du lịch đến các yếu tố kinh tế, xã hội và môi trường.
Trong luận án này, tác giả lựa chọn phương pháp nghiên cứu định tính vì ba lý do sau.
Phương pháp này cho phép tác giả sử dụng câu hỏi thăm dò để hiểu rõ hơn về nhận thức và quan điểm của các bên liên quan, từ đó xác định vai trò và mối liên kết giữa họ Qua đó, tác giả có thể tìm ra điểm hội tụ trong tư duy và hành động của mỗi bên nhằm hướng tới phát triển du lịch cộng đồng bền vững.
Trong quá trình phát triển, du lịch gắn liền với nhiều ngành nghề khác Qua phương pháp điều tra thực địa, tác giả đã thu thập được những góc nhìn rõ ràng, khám phá bối cảnh và đặc tính của các tình huống nghiên cứu, từ đó nâng cao khả năng giải quyết các câu hỏi nghiên cứu và đạt được mục tiêu đề ra.