Chuyển thể cốt truyện và nhân vật trong tiểu thuyết phố và phim truyền hình người hà nội

Những sự kiện, những con số thống kê đó đã phần nào nói lên vị tríquan trọng của các phim chuyển thể từ tác phẩm văn học trong thành tựuchung của nghệ thuật điện ảnh.. Trong những thành

NÔNG BÍCH PHƯỢNG

CHUYỂN THỂ CỐT TRUYỆN VÀ NHÂN VẬT TRONG

TIỂU THUYẾT PHỐ VÀ PHIM TRUYỀN HÌNH NGƯỜI

HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HÓA VÀ VĂN HỌC VIỆT NAM

Thái Nguyên - 2020

NÔNG BÍCH PHƯỢNG

CHUYỂN THỂ CỐT TRUYỆN VÀ NHÂN VẬT TRONG

TIỂU THUYẾT PHỐ VÀ PHIM TRUYỀN HÌNH NGƯỜI

HÀ NỘI

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 8220121

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HÓA VÀ VĂN HỌC VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Diệu Linh

Thái Nguyên - 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệutrích dẫn đều có nguồn gốc rõ ràng Các kết quả nghiên cứu trong luận văn đềutrung thực và chưa từng được công bố ở bất kỳ công trình nào khác

Thái Nguyên, ngày 18 tháng 11 năm 2020

Tác giả luận văn

Nông Bích Phượng

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn thạc sĩ này, tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giámhiệu, Phòng Đào tạo - KHCN&HTQT, Khoa Báo chí - Truyền thông và Văn học,Trường Đại học Khoa học - Đại học Thái Nguyên và các Thầy, Cô giáo đã trựctiếp giảng dạy, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập

Đặc biệt, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới giảng viên hướng dẫn

TS Nguyễn Diệu Linh đã luôn tận tình hướng dẫn, chỉ bảo trong suốt thời giantôi nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, người thân, bạn bè và đồngnghiệp đã giúp đỡ, động viên, tạo điều kiện để tôi hoàn thành luận văn này

Thái Nguyên, ngày 18 tháng 11 năm 2020

Tác giả luận văn

Nông Bích Phượng

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

4 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Đóng góp mới của luận văn 7

7 Cấu trúc của luận văn 7

NỘI DUNG 8

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 8

1.1 Mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh 8

1.1.1 Các loại hình nghệ thuật 8

1.1.2 Mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh 10

1.2 Tình hình chuyển thể tác phẩm văn học Việt Nam sang điện ảnh qua các thời kỳ 18

1.2.1 Thời kỳ kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ 18

1.2.2 Thời kỳ sau 1975 22

CHƯƠNG 2: SỰ CHUYỂN THỂ CỐT TRUYỆN TỪ TIỂU THUYẾT PHỐ ĐẾN PHIM TRUYỀN HÌNH NGƯỜI HÀ NỘI 28

2.1 Sự tiếp thu và sáng tạo đường dây cốt truyện từ tiểu thuyết Phố đến phim Người Hà Nội 29

2.1.1 Cốt truyện sóng đôi và những sự kiện, tình tiết chính được bảo lưu 30

2.1.2 Những tình tiết, sự kiện được đạo diễn cải biên và sáng tạo 32

2.2 Mở đầu và kết thúc tác phẩm 47

2.3 Thời gian và không gian nghệ thuật 47

2.2.2 Sự kết hợp giữa thời gian hiện tại với thời gian tâm lý hồi tưởng 53

2.3 Bối cảnh không gian được thay đổi một cách linh hoạt 43

CHƯƠNG 3: SỰ CHUYỂN THỂ NHÂN VẬT TỪ TIỂU THUYẾT PHỐ ĐẾN PHIM TRUYỀN HÌNH NGƯỜI HÀ NỘI 61

3.1 Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Phố 61

3.1.1 Hệ thống các nhân vật nữ 62

3.1.2 Hệ thống nhân vật nam 65

3.1.3 Những đứa trẻ đáng thương 74

3.2 Hệ thống nhân vật trong phim truyền hình Người Hà Nội 77

3.2.1 Những nhân vật được bảo lưu 77

3.2.2 Những nhân vật được làm mới 84

KẾT LUẬN 89

PHỤ LỤC 99

TÀI LIỆU THAM KHẢO 91

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Trong đời sống văn hóa nghệ thuật từ sau năm 1975, việc chuyểnthể tác phẩm văn học Việt Nam hiện đại sang phim truyền hình đã trở thànhmột hiện tượng khá phổ biến và có nhiều giá trị độc đáo Trong bối cảnh điệnảnh còn thiếu những kịch bản hay thì tác phẩm văn học trở thành nguồn kịchbản phong phú và hấp dẫn để các nhà đạo diễn làm phim Chất liệu của vănhọc chính là ngôn từ được chắt lọc từ cuộc sống để miêu tả, phản ánh thế giớihiện thực một cách linh hoạt và chính xác Văn học có điều kiện giao thoa vớinhiều loại hình nghệ thuật khác, trong đó có phim truyền hình Chính vì vậytrong văn học có rất nhiều yếu tố điện ảnh và trong điện ảnh có cả yếu tố vănhọc Hay nói cách khác, cả văn học lẫn điện ảnh đã có sự thâm nhập vàchuyển hóa lẫn nhau để tạo nên những tác phẩm để đời

1.2 Chu Lai là một nhà văn hiện đại có phong cách nghệ thuật độc đáo

dù vẫn có những nét chung của cả một thế hệ Ban đầu Chu Lai đến với nghệthuật với cương vị là diễn viên của đoàn kịch Tổng cục chính trị Nhưng saumỗi vai diễn, ông cảm thấy mình có phần “vô duyên” khi tiếng gọi nơi tiềntuyến vẫn đang thúc giục Ông quyết định từ bỏ con đường nghệ thuật thứ bẩy

để xung phong vào chiến trường Và Chu Lai đã trở thành một người lính thực

sự Cũng từ đây, chiến trường chính là mảnh đất, là cái vốn quý giá của ChuLai khi ông liên tiếp cho ra đời các tác phẩm có giá trị Có thể nói, Chu Lai lànhà văn rất chung thủy với đề tài chiến tranh cách mạng Ông từng chia sẻ:

“Chiến tranh chưa bao giờ thôi ám ảnh tôi” Kể cả khi chiến tranh đã đi qua,

nhà văn vẫn còn day dứt với biết bao số phận thời hậu chiến đang phải gồngmình trong cuộc chiến đấu mới để mưu sinh, để trả nợ đời

1.3 Dựa vào truyện ngắn Phố nhà binh viết năm 1991, Chu Lai đã cho

ra đời cuốn tiểu thuyết Phố Đây được coi là tác phẩm xuất sắc nhất của ông

viết về cuộc sống của những người bộ đội thời hậu chiến sống trên phố LýNam Đế nói riêng và Hà Nội nói chung Thời kỳ đầu đổi mới nhiều khó khăn,buộc những người lính năm xưa phải tìm đủ mọi cách bươn chải để lo chocuộc sống gia đình Họ đã trải qua nhiều biến thiên thăng trầm của lịch sửcũng như cuộc sống đời thường.

Lấy cảm hứng từ tiểu thuyết Phố, đạo diễn Hoàng Tích Chỉ và Đoàn Lê

đã xây dựng thành công bộ phim truyền hình Người Hà Nội vào năm 1996.

Bộ phim được chiếu trên Văn nghệ chủ nhật của VTV3 Bộ phim đã thu hút

và nhận được sự yêu mến của đông đảo khán giả truyền hình

Việc “màn ảnh hóa” một tác phẩm văn học hay là điều không hề dễdàng đối với những người làm phim Bởi tác phẩm văn học càng hay thì càngkhó chuyển thể thành ngôn ngữ màn ảnh Còn nếu giữ nguyên nội dung tácphẩm văn học thì khán giả lại không thấy được sự kịch tính trong phim.Trong khi làm phim, hai yếu tố được các nhà biên kịch và đạo diễn quan tâmnhất đó chính là cốt truyện và thế giới nhân vật Chính vì vậy, các nhà điệnảnh thường phải gạt bớt những yếu tố mang đậm tính văn học bị trùng lặp đểcâu chuyện màn ảnh được nhịp nhàng và lôi cuốn hơn

Từ những lý do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Chuyển thể cốt truyện

và nhân vật trong tiểu thuyết Phố và phim truyền hình Người Hà Nội” làm

đối tượng nghiên cứu của mình

2 Lịch sử vấn đề

Khoảng đầu thế kỷ XX, khi loại hình nghệ thuật thứ bảy (điện ảnh) rađời đã tác động đến nhiều loại hình nghệ thuật khác, trong đó có tiểu thuyết

Ở thế kỉ này, khi con người bị cuốn vào công cuộc hiện đại hóa cùng những

áp lực của kinh tế thị trường thì việc dành thời gian cho đọc sách, nhất lànhững cuốn tiểu thuyết dài, không còn là ưu tiên hàng đầu Xem một bộ phimvới dung lượng tương đương một cuốn tiểu thuyết, người ta cần một lượngthời gian ngắn

hơn rất nhiều Hơn nữa, những hiệu ứng hình ảnh và âm thanh… do điện ảnhđem đến có sức thu hút trực tiếp và sinh động hơn so với tiểu thuyết Đúngnhư Trần Hinh - một chuyên gia nghiên cứu về điện ảnh và văn học Pháp

(Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội) đã viết: “Một bộ phim hay có thể giúp người đọc hiện thực hóa tác phẩm nhanh chóng và trực tiếp hơn rất nhiều so với khi người ta đọc một cuốn tiểu thuyết” [34].

Vì vậy, một điều gần như tất yếu là các nhà tiểu thuyết khi muốn làmcho văn học trở nên hấp dẫn hơn, có sức cạnh tranh hơn thì không thể bỏ quanhững ưu thế mà điện ảnh từng mang lại Đó là những lý do dẫn tới việc hìnhthành một khuynh hướng tiểu thuyết - điện ảnh trong văn học Pháp nửa sauthế kỷ XX

Đây là một khuynh hướng do nhà văn Alain Robbe - Grillet, chủ soáicủa trường phái Tiểu thuyết Mới là người “phát ngôn” Ông là người đầu tiên

đưa ra khái niệm tiểu thuyết - điện ảnh sau khi thực hiện bộ phim Hoa bất tử

vào năm 1962 Khái niệm này cho thấy sự xâm nhập, pha trộn lẫn nhau giữavăn học và điện ảnh Một gương mặt xuất sắc của khuynh hướng tiểu thuyết -điện ảnh là nữ nhà văn M Duras khi bà sáng tạo ra lối viết “lai tạo” giữa tiểu

thuyết và điện ảnh Trần Hinh đã nhận định khá lí thú về nữ nhà văn này:

“Mặc dù có thể thừa nhận sự xâm nhập lẫn nhau giữa văn học và điện ảnh trong sự nghiệp chung của M Duras, nhưng chúng tôi cho rằng, chính xác hơn, vẫn cần phải nói tới một hiện tượng lai tạo Lai tạo chứ không phải ảnh hưởng (influence), bởi lẽ, sự tiếp nhận yếu tố này trong một yếu tố kia ở Duras không hoàn toàn bị động Ngược lại, một cách chủ động, M Duras còn sáng tạo ra một thể mới trong tác phẩm của mình” [34].

Tại giải Oscar 2009, trong số 5 đề cử cho Phim hay nhất có tới 3 bộ

phim là phim chuyển thể từ các tác phẩm văn học: The curious case of Benjamin Button chuyển thể từ một truyện ngắn của nhà văn Mỹ Frank Scott

Fritzgerald,

The reader chuyển thể từ tác phẩm best-seller của nhà văn Đức Bernhard Schlink và Revolutionary road chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của nhà văn

Mỹ Richard Yates Thành công lớn của phim No country for old men (chuyển

thể từ tác phẩm cùng tên của nhà văn Cormac McCarthy) tại Oscar 2008 và

The Reader (chuyển thể từ tiểu thuyết The Reader của Bernhard Schlink) tại

Oscar 2009 khiến giới phê bình phim ngày càng ấn tượng với phim chuyển thể

từ tác phẩm văn học

Những sự kiện, những con số thống kê đó đã phần nào nói lên vị tríquan trọng của các phim chuyển thể từ tác phẩm văn học trong thành tựuchung của nghệ thuật điện ảnh Các tác phẩm văn học, đặc biệt là những cuốnsách best- seller luôn là nguồn tư liệu hấp dẫn cho các đạo diễn điện ảnh, cácnhà biên kịch

Ở Việt Nam, môn nghệ thuật thứ bẩy được du nhập vào Việt Nam từcuối thập niên 1890 Tuy nhiên, dấu mốc thực sự cho sự ra đời của nền điện

ảnh Việt Nam là năm 1923, khi xuất hiện bộ phim truyện đầu tiên: Kim Vân Kiều do Công ty Chiếu bóng Đông Dương thực hiện, dựa trên tác phẩm bất hủ Truyện Kiều của đại thi hào Nguyễn Du Trong những thành tựu nổi bật của

điện ảnh Việt Nam qua suốt chặng đường dài gần một thế kỷ: Từ giai đoạnkhởi đầu đến điện ảnh cách mạng, điện ảnh miền Nam thời kỳ chia cắt 2 miềnNam - Bắc, điện ảnh thời kỳ mở cửa, điện ảnh hải ngoại và điện ảnh ViệtNam đương đại; không thể không kể đến đóng góp rất đáng tự hào củanhững bộ phim được chuyển thể từ tác phẩm văn học Không chỉ điện ảnh lấycảm hứng, chất liệu từ mạch nguồn phong phú của kho tàng văn học, tiếp thukinh nghiệm nghệ thuật và các thủ pháp biểu hiện của văn học mà ngược lạiđiện ảnh cũng làm thay đổi tiểu thuyết Cùng với việc chuyển thể tác phẩmvăn học thành phim và sự tham gia trực tiếp của các nhà văn vào quá trình ấy,nghệ thuật điện ảnh cũng đang ảnh hưởng không nhỏ tới cách viết, cách kểchuyện và cấu trúc tác phẩm của nhiều nhà văn hiện đại Người ta thấy rõ:

“Các thủ pháp điện ảnh đã xâm nhập

vào địa hạt văn học và ngày càng chiếm một lãnh thổ rộng lớn” Pied Buadeff

đã phải thốt lên: “Điện ảnh đã bắt tiểu thuyết theo kĩ thuật của nó Rất nhiều thủ pháp sáng tác trở thành chung cho cả hai loại” Điện ảnh vừa “chịu ơn”

các tác phẩm văn học, vừa có công chắp cánh cho tác phẩm văn học thăng hoatrong thứ ngôn ngữ đa chiều đầy hấp lực của mình Nghiên cứu vấn đềchuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh qua một số phương diện

cơ bản của nghệ thuật tự sự là một hướng đi thú vị để tìm hiểu quá trình thâmnhập lẫn nhau giữa văn học và điện ảnh

Chưa có công trình nào nghiên cứu cụ thể về cả tiểu thuyết Phố lẫn phim truyền hình Người Hà Nội mặc dù cả tiểu thuyết và phim đều đã được

đông đảo công chúng biết đến Chỉ có một số bài viết đơn lẻ trên mạng về một

số khía cạnh, chủ yếu nghiêng về bình luận nội dung của truyện và phim Đây

sẽ là một vấn đề mới mẻ, góp phần cung cấp thêm một góc nhìn để hiểu sâuhơn về giá trị nội dung của hai tác phẩm

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu tiểu thuyết Phố và phim truyền hình Người Hà Nội trên hai

phương diện cốt truyện và nhân vật

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Chúng tôi khảo sát:

1 Tiểu thuyết Phố, Chu Lai, NXB Văn học, 2018.

2 Phim truyền hình Người Hà Nội, Trung tâm Sản xuất phim truyền hình

Việt Nam, năm 1996

Đạo diễn: Hoàng Tích Chỉ, Đoàn Lê, Hoàng Thắng, Đăng Khoa

Kịch bản: Lịch Du, Chu Lai

4 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục tiêu nghiên cứu

- Thực hiện đề tài để tìm ra những nét bảo tồn và kế thừa về cốt truyệncũng như thế giới nhân vật từ tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh

- Từ sự tìm hiểu đó, chúng tôi đưa ra những nhận xét ban đầu về nhữngyếu tố làm nên thành công cũng như hạn chế của tác phẩm ở cả hai thể loại

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Trên cơ sở giải quyết những vấn đề lí luận có liên quan đến đề tài,luận văn làm sáng tỏ những nét đặc sắc trong việc chuyển thể từ văn bản tự sự

sang kịch bản phim truyền hình.

- Từ đó thấy được vị trí cũng như đóng góp của nhà văn Chu Lai và đạodiễn Hoàng Tích Chỉ, Đoàn Lê đối với nền nghệ thuật Việt Nam

5 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành luận văn, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

để phân tích tác phẩm theo đặc trưng thể loại, tìm hiểu hệ thống nhân vật và

cốt truyện trong tiểu thuyết Phố và phim truyền hình Người Hà Nội.

5.3 Phương pháp nghiên cứu liên ngành

Vận dụng phương pháp này người viết có thể để thấy được tính liên kếtgiữa văn học và đời sống

5.4 Phương pháp so sánh, đối chiếu:

Trên tinh thần kết hợp các yếu tố tương đồng về nội dung và hình thức

để rút ra những nhận định đánh giá chính xác về hệ thống nhân vật và cốt

truyện trong tiểu thuyết Phố và phim truyền hình Người Hà Nội.

Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng thủ pháp phân tích, tổng hợp để so

sánh, đối chiếu hệ thống nhân vật và cốt truyện trong tiểu thuyết Phố và phim truyền hình Người Hà Nội.

6 Đóng góp mới của luận văn

- Với sự tìm hiểu bước đầu, đây là công trình đầu tiên nghiên cứu, đánh

giá việc chuyển thể từ tiểu thuyết Phố sang bộ phim truyền hình Người Hà Nội trên hai phương diện cốt truyện và nhân vật Từ đó nhấn mạnh sự đóng

góp của nhà văn Chu Lai và đạo diễn Hoàng Tích Chỉ, Đoàn Lê trong nền vănhọc nghệ thuật Việt Nam

- Khẳng định việc chuyển thể văn học sang tác phẩm điện ảnh là “mốilương duyên” bền vững và cần được nhân rộng

- Luận văn sẽ là nguồn tài liệu phục vụ cho việc nghiên cứu về nhà vănChu Lai cũng như tìm hiểu về điện ảnh Việt Nam đương đại

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Nội dung, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận vănđược triển khai thành 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn.

Chương 2: Sự chuyển thể cốt truyện từ tiểu thuyết Phố đến phim truyền hình Người Hà Nội.

Chương 3: Sự chuyển thể nhân vật từ tiểu thuyết Phố đến phim truyền hình Người Hà Nội.

NỘI DUNG CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh

Trong Mỹ học, nhà triết học Hegel đã nói đến các loại hình nghệ thuật

là kiến trúc, hội họa, điêu khắc, âm nhạc và thơ ca Việc phân loại nghệ thuật

cũng được các nhà mỹ học đưa ra theo nhiều tiêu chí Trong cuốn Nguyên lý

mỹ học Mác Lênin, Lukin cho rằng: “Loại hình nghệ thuật là một lĩnh vực

hoạt động nghệ thuật đặc thù của con người, được phân biệt dựa theo đối tượng của sự phản ánh, dựa theo tính chất và kiểu loại hình tượng, theo phương thức thỏa mãn nhu cầu thẩm mỹ của con người, theo chất liệu và theo các quy luật xây dựng hình tượng nghệ thuật đặc trưng của mình” Koginốp cho rằng: “Có thể gọi các loại hình nghệ thuật theo một trong các loại hình nghệ thuật khác: kiến trúc là âm nhạc ngưng tụ, âm nhạc bằng đá Hoa văn là

âm nhạc được khắc họa, âm nhạc của thị giác Nhảy múa là âm nhạc của cơ thể Thơ trữ tình là âm nhạc của ngôn ngữ Âm nhạc là kiến trúc có âm thanh,

là hoa văn của thính giác, là thơ trữ tình không lời” M.Cagan trong Hình thái học nghệ thuật đã đưa ra cách phân loại như sau: “Nghệ thuật không

gian/thời gian; Nghệ thuật miêu tả/không miêu tả; Nghệ thuật một chức năng/hai chức năng” Còn

M.F.OOpxinnhicop đã xây dựng một hệ thống 13 loại hình nghệ thuật Đó là:

văn học nghệ thuật, kiến trúc, nghệ thuật trang trí, điêu khắc, hội họa, đồ họa,

âm nhạc, nghệ thuật nhảy múa, sân khấu, nhiếp ảnh, điện ảnh, vô tuyến truyền hình, nghệ thuật tạp kỹ và xiếc.

Nghệ thuật nói chung là sự sáng tạo của tư duy để hình thành nên nhữngsản phẩm mang giá trị phi vật thể và có tính nhân văn to lớn Mặc dù mỗi loạihình nghệ thuật lại có những đặc trưng riêng, thể hiện ở đặc điểm của đốitượng miêu tả và phương thức phản ánh nhưng những giá trị ấy đều được conngười cảm nhận và thưởng thức thông qua các giác quan Tiếp thu những ýkiến phân loại của các nhà mỹ học nước ngoài, nhà nghiên cứu Lâm Vĩnh

trong Văn học và các loại hình nghệ thuật đã đưa ra một hệ thống gồm 5 tiêu

chí và hai bảng hệ thống nghệ thuật thuần túy (gồm 7 loại hình) và nghệ thuậtứng dụng (gồm

14 loại hình) Tác giả cũng chỉ rõ, văn học và điện ảnh là hai loại hình nghệthuật có những tác động trực tiếp đến đời sống con người, dù ở bất cứ thời đạinào Trong đó văn học là loại hình nghệ thuật đơn bởi văn học chỉ sử dụngmột đơn vị vật chất duy nhất là ngôn ngữ Còn điện ảnh là loại hình nghệ thuậttổng hợp vì để sáng tạo nên một tác phẩm điện ảnh phải sử dụng tổng hợp rấtnhiều các loại hình nghệ thuật khác nhau như văn học, âm nhạc, nhiếp ảnh,diễn xuất…Để tạo ra một tác phẩm điện ảnh chuyển thể công chiếu trên mànảnh, tác phẩm điện ảnh ấy được bắt đầu từ một kịch bản văn học Sau đó là

sự kết hợp mật thiết giữa văn học và điện ảnh thông qua quá trình sáng táckịch bản điện ảnh

Trong sự tồn tại của các loại hình nghệ thuật, văn chương và điện ảnh làhai loại hình nghệ thuật có nhiều nét tương đồng Văn chương được xây dựng

từ hệ thống ngôn ngữ của con người để phản ánh cuộc sống nên nó có khảnăng miêu tả một cách xác thực mọi vấn đề của hiện thực và con người ở mọingóc cạnh Ngôn ngữ là một hiện tượng phức tạp, nhưng đây lại là phươngtiện để con người có thể giao tiếp với nhau, có thể biểu hiện tình cảm và cácthông tin

với những người xung quanh Tuy nhiên, hình tượng nghệ thuật trong vănchương không nằm ở bản thân tác phẩm như một số loại hình nghệ thuật khác

mà nằm trong trí tưởng tượng của người đọc, ở chủ thể tiếp nhận Chính vìvậy mà văn học nghệ thuật có khả năng phản ánh cả hiện thực thế giới bênngoài lẫn nội tâm bên trong con người một cách trọn vẹn nhất Điều đó tạocho văn học ưu thế lớn khi kết hợp với các loại hình nghệ thuật khác để làmtăng thêm sức mạnh vốn có của nó

Mặc dù ra đời sau nhưng cho đến nay điện ảnh đã trở thành món ăn tinhthần không thể thiếu của đời sống tinh thần của con người Cũng giống nhưvăn học, điện ảnh dùng ngôn ngữ để phản ánh các vấn đề của đời sống xã hộithông qua kịch bản, bối cảnh, diễn xuất… Nhưng khác với văn học, điện ảnhlại là loại hình tổng hợp tất cả các loại hình nghệ thuật khác Xét về mặt thểloại, điện ảnh có phim nghệ thuật; phim hoạt hình, phim thời sự, phim tàiliệu… Ngay từ khi mới ra đời điện ảnh đã gắn liền với sự phát triển của khoahọc kỹ thuật Cấu trúc của một tác phẩm nghệ thuật điện ảnh phụ thuộc vào

kỹ xảo dựng phim cùng nhiều công đoạn khác nhằm thực hiện ý đồ nghệ thuậtcủa đạo diễn

Trong đời sống xã hội của mỗi dân tộc, văn hóa là sự chắt lọc tinh túy

từ các mối quan hệ của con người từ quá khứ đến hiện tại và tương lai Quavăn học nghệ thuật và điện ảnh, những nét đẹp truyền thống và hiện đại đượcthể hiện một cách sinh động, có hồn và theo thời gian, nó vẫn luôn được bảotồn trong sự trân trọng và ý nghĩa nhân văn cao cả của loài người

1.1.2 Mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh

Mối tương tác giữa điện ảnh và văn học không còn xa lạ với bạn yêunghệ thuật cả ở Việt Nam và trên thế giới Thế nhưng, mỗi tác phẩm văn họcđược chuyển thể sang điện ảnh lại có một đời sống riêng Sự ra mắt côngchúng bạn đọc luôn kèm theo được - mất, khen - chê dành cho các bộ phimchuyển thể cùng các tác giả của nó (nhà văn và nhà làm phim) Từ khi điệnảnh bắt đầu

xuất hiện, văn học đã trở thành mảnh đất màu mỡ cho điện ảnh khám phá vàkhai thác Bởi cả điện ảnh và văn học đều có một mối quan tâm chung, đóchính là cuộc sống và con người Thông qua sản phẩm nghệ thuật ấy, các tácgiả đều có cái đích chung đó chính là ca ngợi những giá trị nhân bản, nghệthuật cho con người, vì con người.

Chuyển thể từ tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh được hiểu mộtcách đơn giản nhất là sự phỏng theo, cải biến nội dung của hình thức nghệthuật ngôn từ cho phù hợp với hình thức nghệ thuật mang tính tổng hợp caocủa điện ảnh Đó là cách đọc mới và cách diễn giải mới về nguyên tác trongmột bối cảnh văn hóa xã hội và giao tiếp mới Từ đó tạo ra mối liên hệ, đốithoại với chính nguyên tác của nó Cũng từ đây, mối quan hệ giữa các loạihình nghệ thuật đã trở thành đối tượng nghiên cứu của mỹ học và nghệ thuậthọc Nhà nghiên cứu Lâm Vinh cho rằng mối quan hệ này diễn ra trong cả thế

tĩnh và thế động: “Ở dạng tĩnh, đó là quan hệ so sánh để tìm những điểm giống nhau (sự tương đồng) hoặc khác nhau (sự tương dị) Ở dạng động, đó

là quan hệ có sự hợp tác liên kết trong quá trình sáng tạo” Những yếu tố cơ

bản trong tác phẩm văn học và kịch bản văn học là quan hệ tĩnh Còn quátrình chuyển từ kịch bản sang phim truyện là quan hệ động bởi đây là sự kếthợp giữa nhiều yếu tố khác nhau như: bối cảnh, máy quay phim, âm thanh,ánh sáng, trang phục… và quan trọng bậc nhất đó chính là diễn xuất của diễnviên

Theo nhà nghiên cứu Lê Thị Dương, chuyển thể tác phẩm văn học sangmột sản phẩm điện ảnh là sự dịch chuyển từ một hệ thống ký hiệu này sang hệthống ký hiệu khác Để có được một tác phẩm điện ảnh thực sự có giá trị, nó

không đơn thuần chỉ là sự sao chép kiểu “bình mới rượu cũ” mà là một sự sáng tạo dựa trên lý luận liên văn bản: “Bộ phim chuyển thể được coi là “giải cấu trúc” đối với nguyên tác, nó mở ra một không gian tồn tại mới cho tác phẩm văn học, đồng thời kéo tác phẩm văn học vào một cuộc đối thoại bất tận” [20] Cho đến nay, các nhà nghiên cứu đều cho rằng liên văn bản giữa

văn học và

điện ảnh được thể hiện ở nhiều phương diện: cốt truyện, nhân vật, kết cấu,không gian, thời gian… Trong đó cốt truyện, kết cấu có thể xem là một trongnhững yếu tố biểu hiện rõ nét nhất Bởi vì cốt truyện là yếu tố xương cốt tạonên một tác phẩm văn học hay điện ảnh.

Nghiên cứu về lý luận liên văn bản, tác giả David Damrosch đã tổnghợp và phân biệt có ba hình thức chuyển thể từ tác phẩm văn học sang điệnảnh: Thứ nhất, chuyển thể “trung thành” với cốt truyện văn bản gốc Điển

hình cho hình thức này là bộ phim Cánh đồng bất tận của đạo diễn Nguyễn

Quang Phan Bình Tác phẩm điện ảnh đã chuyển thể khá nguyên vẹn tiểuthuyết cùng tên của nhà văn Nguyễn Ngọc Tư Thứ hai, các nhà làm phim cóthể lựa chọn từng phần của tác phẩm văn học để chuyển thể, chẳng hạn như

phim Thời xa vắng của đạo diễn Hồ Quang Minh Thứ ba, hình thức phóng

tác là hình thức làm phim dựa trên một số ý tưởng hoặc thậm chí một vài gợi

ý nhỏ của một hay nhiều tác phẩm văn học, tiêu biểu như phim Trò đời, Long Thành cầm giả ca…

Có thể nói, hành trình từ một tác phẩm văn học đến một tác phẩm điệnảnh đều mang lại cho người thưởng thức một nội dung trong cùng hoàn cảnh,cùng hình tượng nhân vật Cho nên, mối quan hệ giữa văn học và điện ảnhđược thể hiện trên nhiều cấp độ khác nhau: Tính đồng nhất, tính tương đồng

và tính khác biệt

Điều đầu tiên có thể khẳng định, văn học và điện ảnh cùng nằm trongmột hình thái ý thức thẩm mỹ - nghệ thuật Chính vì vậy chúng có cùng đặctính, chức năng và cùng chịu sự chi phối của đời sống xã hội Mặc dù nghệthuật không phản ánh trực tiếp hiện thực xã hội nhưng giá trị cốt lõi cuối cùngcủa các tác phẩm văn học mang lại vẫn là tấm gương phản chiếu hiện thực xãhội Từ ngàn đời nay, nghệ thuật thông qua cái đẹp đã giúp con người vươnđến khát khao về giá trị Chân - Thiện - Mỹ…, thức tỉnh nhận thức và tư duy

về cuộc

sống và con người một cách sâu sắc Nghệ thuật chính vì vậy bên cạnh việcphản ánh hiện thực còn là sự lý giải đời sống tinh thần của con người, hướngcon người đến những giá trị nhân văn trong xã hội một cách tự giác và lâu dài.

Cũng bởi lấy con người làm trung tâm nên bao giờ nghệ thuật cũngthông qua lăng kính của số phận con người để nhìn nhận về đời sống xã hội.Bên cạnh đó, thông qua các tác phẩm văn học nghệ thuật, con người được mởrộng sự hiểu biết về những tư tưởng nhân văn mới mẻ của loài người và sựgiao lưu với nhiều nền văn hóa khác nhau trên thế giới Điều này đã được

Nam Cao khẳng định trong tác phẩm Đời thừa: “Một tác phẩm thật giá trị,

phải vượt lên trên tất cả các bờ cõi và giới hạn, phải là một tác phẩm chung cho cả loài người Nó phải chứa đựng một cái gì đó lớn lao, mạnh mẽ, vừa đau đớn lại vừa phấn khởi Nó ca tụng lòng thương, tình bác ái, sự công bình… Nó làm người gần người hơn”.

Có thể nói, vì cùng hình thái ý thức xã hội nên điện ảnh và văn học đã

có sự thấu nhập một cách dễ dàng mọi sự kiện của xã hội, thời đại và dân tộc.Những tác phẩm văn học hay, giàu giá trị đã trở thành nguồn chất liệu phongphú bất tận cho điện ảnh Từ đó, cả điện ảnh và văn học đều phản ánh hiệnthực khách quan và đời sống bằng phương thức tư duy hình tượng với sự đồngnhất nhất định

Bên cạnh mối quan hệ đồng nhất thì giữa văn học và điện ảnh còn cómối quan hệ tương đồng Sự tương đồng trước hết được biểu hiện ở nội dung

tư tưởng Khi chuyển thể một tác phẩm văn học sang điện ảnh có nghĩa là nhàvăn cùng các biên kịch, đạo diễn, quay phim, nhạc sĩ, diễn viên… có chungmột sự rung cảm, cùng trí tưởng tượng phong phú và sự nhạy bén nhất định.Chính vì vậy, tư duy của người làm phim rất gần với tư duy của nhà văn.Điều đó giúp cho họ dễ dàng thấu nhập được tư tưởng mà nhà văn muốn gửigắm qua các tác

phẩm của họ Sự gặp gỡ tương ứng đó đã giúp cho nhà văn và nhà làm phim

có được tiếng nói chung khi xây dựng cốt truyện và các hình tượng nhân vật

Từ cảm hứng chân thành của nhà văn trong các tác phẩm văn học, cácnhà điện ảnh đã sáng tạo nên những kịch bản văn học có chất lượng và một bộphim có giá trị Khi mới bắt đầu cầm bút, các nhà văn đều xác định rõ tưtưởng nghệ thuật cho tác phẩm của mình Chính điều đó đã giúp cho một tácphẩm văn học hay có được kết cấu rõ ràng, mạch lạc Tuy nhiên, tư tưởng tácphẩm nông hay sâu, đúng đắn hay sai lầm đều phụ thuộc vào sự hiểu biết vềthế giới khách quan của người nghệ sĩ Chính vì vậy Bielinxki đã từng nhận

định: “Trong những tác phẩm nghệ thuật chân chính, tư tưởng đâu phải là một khái niệm trừu tượng được thể hiện một cách giáo điều, mà nó là linh hồn của chúng, nó chan hòa trong chúng như ánh sáng chan hòa trong pha lê”

[26, tr 123]

Như vậy, khi đã xác định được nội dung tư tưởng thì thông qua các chitiết, nội dung cụ thể, người nghệ sĩ sẽ thổi hồn vào tác phẩm, tạo nên giá trịnghệ thuật cho tác phẩm ấy Nội dung cụ thể của các tác phẩm được xác định

từ đề tài, chủ đề, khuynh hướng sáng tác, các sự kiện, các nhân vật cho đếnthể loại … Ở mỗi thể loại là một phương thức khám phá hiện thực khác nhau

để có thể tạo dựng, chuyển thể thành những bộ phim có giá trị

Một trong những sự tương đồng mang tính quyết định đến sự thànhcông hay thất bại của một bộ phim chuyển thể từ tác phẩm văn học đó chính

là sự tương đồng về phương thức tự sự giữa thể loại truyện và phim truyện Sựphân loại văn học là bước đầu tiên để nhận thức được quy luật văn học Cácnhà nghiên cứu đã xuất phát từ phương thức phản ánh hiện thực mà chiatoàn bộ tác phẩm văn học thành 3 loại: Tự sự - Trữ tình - Kịch Trần Đình Sửsau này đã bổ sung thêm hai loại mới là Ký và Văn chính luận Trong quátrình phát triển văn học đã sản sinh ra các thể và tiểu loại Thể được xem nhưmột tiểu loại Yếu tố ổn định, truyền thống cho ta tiêu chí để phân biệt cáicốt lõi bất

biến của từng loại thể: Tác phẩm trữ tình khác tác phẩm tự sự, tiểu thuyết kháctruyện ngắn… Đây là cơ sở đầu tiên của vấn đề tương tác Tác phẩm tự sự cóthể là văn xuôi hoặc thơ (văn vần) Dung lượng của tác phẩm tự sự không hạnchế, từ các truyện rất ngắn đến những bộ sử thi và tiểu thuyết dài tập Tự sự làmột phương pháp không thể thiếu để giải thích, lý giải quá khứ theo một cáchriêng chứ không đơn giản chỉ là kể chuyện Chính vì vậy tự sự là lý thuyếtquan trọng giúp người nghiên cứu đi sâu tìm hiểu các ngành nghệ thuật như:văn học, điện ảnh, âm nhạc, sân khấu… Các nhà nghiên cứu điện ảnh cũng cóchung nhận định rằng hầu hết các khái niệm về hình thức tự sự đều được viết

ra từ lý thuyết văn học Và để tiếp cận được các hình thức tự sự thì cần pháchọa các nét giống nhau giữa phim truyện và văn học

Tự sự trong một bộ phim và trong một tác phẩm văn học đều được thểhiện ở sự sắp xếp trật tự hoàn chỉnh có đầu cuối tương ứng cùng sự đánh giácủa tác giả thông qua điểm nhìn của nhân vật về các sự kiện Chính sự gần gũinày mà văn học trở thành nguồn chất liệu vô cùng phong phú cho điện ảnhkhai thác và các nhà làm phim thỏa sức tìm tòi sáng tạo Tác phẩm tự sự thểhiện bản chất tổng hợp của văn học trong việc phản ánh hiện thực một cáchtoàn vẹn và sinh động Đây chính là điều then chốt để cho điện ảnh sáng tạonên những bộ phim có giá trị hiện thực chân chính Trong thế giới điện ảnh,phim truyện là hình thức phổ biến nhất Những thành tựu của tiểu thuyết hiệnthực đã được sử dụng một cách triệt để trong việc xây dựng cốt truyện và xâydựng các hình tượng nhân vật Điều này càng chứng minh tính gần gũi giữavăn học và điện ảnh

Sự tương đồng trong trần thuật giữa điện ảnh và văn học cũng là sựtương đồng quan trọng Trần thuật văn học thể hiện qua ngôn ngữ viết, còntrong điện ảnh là hình ảnh, âm thanh… Dù khác nhau nhưng cả điện ảnh vàvăn học đều có chung dạng trần thuật là đưa các sự việc vào một trật tự, từ trật

tự ấy mà chúng có được ý nghĩa của sự kiện, biến cố Điểm nhìn trần thuật là

vị trí mà

người kể chuyện lựa chọn để miêu tả, để kể lại câu chuyện Cho nên bất cứ câu chuyện nào cũng đều được kể từ một điểm nhìn cụ thể nào đó.

Các nhà nghiên cứu chỉ ra có bốn loại điểm nhìn: Điểm nhìn biết hết, điểm nhìn của ngôi thứ nhất, điểm nhìn chủ quan và điểm nhìn khách quan

của ngôi thứ ba Cho dù từ điểm nhìn nào, ở cả trong tác phẩm văn học haytrong tác phẩm điện ảnh thì đều thể hiện ý thức cá nhân ở những hoàn cảnh xãhội cụ thể Và trong cả hai loại hình này có hai điểm nhìn được tác giả thườngxuyên lựa chọn sử dụng, đó là điểm nhìn của người kể chuyện - tác giả vàđiểm nhìn của người kể chuyện - nhân vật Một tác phẩm điện ảnh chuyển thể

từ văn học được coi là thành công khi có sự kết hợp hài hòa giữa điểm nhìncủa người kể chuyện - tác giả và người kể chuyện - nhân vật Điều này sẽ giúpcho tác phẩm trở nên linh hoạt trong cách kể, cách cảm, tạo nên sự hấp dẫnnhất định trong bố cục trần thuật Vì vậy văn xuôi hay điện ảnh đậm sắc tháibiểu cảm riêng chứ không đơn thuần là sự ghi chép mang tính khách quan

Bên cạnh tính tương đồng, giữa văn học và điện ảnh còn có sự khácbiệt Trong đó có sự khác biệt về đặc trưng ngôn ngữ, chủ thể sáng tạo, tâmsinh lý sáng tác và cảm thụ, phương thức tạo ra tác phẩm

Sự khác biệt giữa hai loại hình ngôn ngữ điện ảnh và văn học sẽ đemđến sự khác biệt về hình tượng nghệ thuật Ngôn ngữ văn học chính là ngữ

âm và ngữ nghĩa Nó mang tính phi vật thể nên không hề bị giới hạn trongviệc miêu tả sự vật, hiện tượng Ngôn ngữ văn học có khả năng du nhập vàotác phẩm rất nhiều loại ngôn ngữ nghệ thuật khác nhau như âm nhạc, hội họa,

… hấp thụ vào nó mọi vấn đề của đời sống xã hội từ triết học, xã hội học,khoa học… Sự kết hợp ấy đã mang đến cho văn học những áng văn bất hủ

như trong Truyện Kiều của Nguyễn Du, Đất nước của Nguyễn Đình Thi, Mặt đường khát vọng của Nguyễn Khoa Điềm, Đồng chí của Chính Hữu… Ngôn

ngữ văn học hay và độc

đáo là thế nên thường rất khó để có thể chuyển thành ngôn ngữ hình ảnh vàâm

thanh trong môn nghệ thuật thứ bảy

Chính vì không thể chuyển tải hết tất cả những gì mà văn học phản ánhlên màn ảnh nên các nhà làm phim phải biết lựa chọn những chi tiết phù hợp.Ngôn ngữ điện ảnh thường bị hạn chế bởi tính ước lệ nên chỉ có một khuônkhổ nhỏ hẹp nhất định chứ không bao chứa được hiện thực rộng lớn như trongvăn học Mặc dù vậy, ngày nay nhờ có công nghệ hiện đại các bộ phim đã dầnkhắc phục được nhược điểm đó Vì vậy, về tư tưởng, thẩm mỹ của tác phẩmvăn học dường như vẫn được bảo lưu

Bên cạnh sự khác biệt về ngôn ngữ thì sự khác biệt về chủ thể sáng tạonghệ thuật cũng là một sự khác biệt đáng chú ý Trong văn học, chủ thể sángtạo là cá nhân nhà văn, còn trong điện ảnh là cả một tập thể (nhà sản xuất,biên kịch, đạo diễn, diễn viên, quay phim, bộ phận ánh sáng, hậu trường, âmthanh…

) Khi sáng tạo một tác phẩm văn học, nhà văn mang tính cá thể hoàn toàn tựchủ động công việc của mình Còn trong điện ảnh, chủ thể sáng tạo là cả mộttập thể Mặc dù mỗi người có một nhiệm vụ riêng nhưng phải có sự kết hợphài hòa nhịp nhàng mới đem lại hiệu quả cho công việc

Sự khác biệt thứ ba là sự khác biệt về phương tiện để sáng tạo ra mộttác phẩm văn học Phương tiện sáng tạo nên một tác phẩm văn học vô cùngđơn giản là cây bút và giấy Ngày nay có thể là máy vi tính Ngược lại,phương tiện để sáng tạo nên một tác phẩm điện ảnh là cả một hệ thống cơ sởvật chất vô cùng hiện đại Theo thời gian, phương tiện sản xuất phim truyềnhình ngày một được nâng cao, góp phần không nhỏ đến sự thành công củamột bộ phim Sự phát triển không ngừng của khoa học kỹ thuật bên cạnh cácyếu tố nghệ thuật khác như kịch bản, diễn viên, họa sĩ, nhạc sĩ… sẽ có nhữngtác động trực tiếp đến chất lượng âm thanh và hình ảnh của phim truyền hình

Như vậy, mặc dù khó có thể so sánh hết nhưng có thể thấy nghệ thuậtđiện ảnh và văn học có một mối quan hệ đặc biệt Nó thể hiện ở tính đồng nhất, tương đồng và khác biệt Nhiều tác phẩm văn học ra rạp đã trở thànhmón ăn tinh thần của độc giả chứ không đơn thuần chỉ mang nặng tính giải trí.

Đúng như nhà phê bình điện ảnh Mỹ Trân đã nhận xét: “Cởi bỏ lớp áo văn học của những rung cảm cao độ được chuyển thành câu chữ, ngôn ngữ của tác giả cha sinh, mẹ đẻ là nhà văn, phim điện ảnh và truyền hình là một môn nghệ thuật tổng hợp đánh thẳng vào khán giả bằng đơn vị đo lường là thị giác, thính giác Khuôn hình đang biểu hiện trước mắt với những âm thanh, tiếng

động phụ trợ cho môn nghệ thuật thứ bảy” (Chuyển thể tác phẩm văn học thành tác phẩm điện ảnh: Khó để so sánh,

ảnh Kể từ năm 1953, khi Hồ Chủ Tịch ký sắc lệnh thành lập Doanh nghiệp quốc gia chiếu bóng chụp ảnh Việt Nam, điện ảnh Việt Nam đã gắn liền với

văn học nước nhà

Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, điện ảnh chủ yếulàm phim để phục vụ kháng chiến và công cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa

Bộ phim điện ảnh đầu tiên đánh dấu bước trưởng thành của điện ảnh là

Chung một dòng sông năm 1959 Năm 1960, bộ phim Vật kỷ niệm cũng được đạo diễn Phạm Kỳ Nam chuyển thể từ truyện ngắn Vật kỷ niệm của người đã mất của Cường Tráng và Văn Ngữ Đến năm 1961, Tô Hoài đã

chuyển thể kịch bản hai

tác phẩm của mình là Vợ chồng A Phủ và Kim đồng thành phim Phim Vợ chồng A Phủ do đạo diễn Mai Lộc, Hoàng Thái dàn dựng Còn phim Kim Đồng do Nông Ích Đạt dàn dựng Cả hai bộ phim đã vinh dự nhận giải thưởng

Bông sen Bạc tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ hai năm 1973.

Anh Đức cũng là một trong số ít các nhà văn thời kỳ này được các đạo

diễn lựa chọn tác phẩm để chuyển thể thành phim Truyện dài Một chuyện chép ở bệnh viện của ông viết năm 1958 là nguồn cảm hứng cho đạo diễn Phạm Kỳ Nam chuyển thể thành phim Chị Tư Hậu (1963) Bộ phim được

người xem đón nhận nhiệt tình và trở thành bộ phim kinh điển của điện ảnhnước nhà những năm đầu của nền điện ảnh cách mạng Sau thành công của

Chị Tư Hậu, một bộ phim khác là Khói (1967) cũng được dạo diễn Trần Vũ

và Nguyễn Thụ dựa trên truyện ngắn cùng tên của nhà văn Anh Đức Các bộphim được chuyển thể từ truyện của Anh Đức chủ yếu ca ngợi những conngười yêu nước, dũng cảm xả thân mình bảo vệ chiến sĩ, đồng bào Bộ phimmang ý nghĩa nhân văn sâu sắc

Bên cạnh đó còn phải nhắc đến hàng loạt bộ phim của điện ảnh cách

mạng lấy cảm hứng từ các tác phẩm văn học như: Phim Con chim vành khuyên (đạo diễn Trần Vũ và tác giả) được chuyển thể từ truyện ngắn Câu chuyện về một bài ca (Nguyễn Văn Thông); Phim Lửa trung tuyến (đạo diễn

Phạm Văn Khoa và Lê Minh Hiền) được chuyển thể từ truyện ngắn cùng tên

của Văn Dân; Phim Câu chuyện quê hương (đạo diễn Hoàng Thái) được dàn dựng theo chùm truyện ngắn Chị Mẫn, Đêm đông và Con trâu bạc của Bùi Hiển, Chu Văn và Nguyễn Tiền Thuyết; Phim Đi bước nữa (đạo diễn Mai Lộc và Trần Vũ) dựng thành phim theo truyện ngắn Đi bước nữa của Nguyễn

vành khuyên, Vợ chồng A Phủ, Kim Đồng… luôn được giới chuyên môn

đánh giá cao và bạn xem truyền hình yêu thích Có những bộ phim đã đượcvinh dự nhận giải thưởng cao quý trong nước và quốc tế Đây thật sự là những

cố gắng của các đạo diễn Việt Nam trong thời kỳ đầu của điện ảnh cách mạngnon trẻ, còn nhiều khó khăn

Bước sang thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, văn học lại tiếp tục trở thànhchất liệu quan trọng cho điện ảnh Việt Nam Vẫn là nguồn cảm hứng chủ đạophản ánh cuộc đấu tranh thống nhất nước nhà, ngợi ca chủ nghĩa anh hùngcách mạng nhưng được soi rọi từ nhiều khía cạnh khác nhau, các bộ phim đãphản ánh hiện thực một cách sinh động, gần gũi với đời sống xã hội và đậmtính nhân văn

Năm 1965, khi cuộc chiến tranh chống Mỹ lan ra khắp cả nước, cũng làlúc những hình tượng anh hùng tiêu biểu trong chiến đấu và xây dựng đượccác nhà văn xây dựng thành những tượng đài nghệ thuật Có thể kể đếnNguyễn Văn Trỗi, Lê Anh Xuân, Lê Mã Lương, Lê Thị Hồng Gấm… Cũngnhờ nguồn tư liệu văn học sinh động này, so với thời kỳ kháng chiến chốngPháp, phim được chuyển thể từ văn học ở thời kỳ chống Mỹ phong phú và đadạng hơn rất nhiều

Bộ phim gây được tiếng vang lớn đầu tiên trong thời kỳ này phải kể đến

phim Nguyễn Văn Trỗi, sản xuất năm 1966 do đạo diễn Bùi Đình Hạc dàn dựng được chuyển thể từ tác phẩm Sống như Anh của nhà văn Trần Đình

Vân Bộ phim nói về nhân vật người thợ điện với cuộc sống đời thường bình

dị nhưng vô cùng dũng cảm Hình ảnh người anh hùng bất khất trước họngsúng của quân thù đã trở thành biểu tượng cho lòng quả cảm, nó đã truyền lửa

cho biết bao thế hệ Bộ phim vinh dự được nhận giải Bông sen Vàng tại Liên

hoan phim Việt Nam lần thứ nhất năm 1970

Một truyện ngắn nổi tiếng của Nguyễn Trung Thành là Rừng xà nu

cũng được đạo diễn Nguyễn Văn Thông chuyển thể thành phim truyện năm

1969 Bộ phim đã chuyển tải khá trung thành tinh thần của câu chuyện là cangợi dân làng ở núi rừng Tây Nguyên cùng những con người anh dũng chốnglại sự đàn áp của bọn Mỹ - Diệm Trong đó nổi bật lên hình tượng người anh

hùng TNú Tiền tuyến gọi, một vở kịch của Trần Quán Anh được chính tác

giả chuyển thể kịch bản và đạo diễn Phạm Kỳ Nam dựng thành phim năm

1970 Bộ phim nói về giới trí thức trẻ có nhiều đóng góp trong công cuộc đấu

tranh chống Mỹ cứu nước Tác phẩm được nhận Huy chương vàng về kịch

bản tại Liên hoan phim Campuchia

Đạo diễn Bạch Diệp là người rất am hiểu và yêu mến văn học ViệtNam Bà có hai bộ phim chuyển thể từ tác phẩm văn học và sản phẩm nào

cũng rất thành công Đó là bộ phim Người về đồng cói (1971) được chuyển

thể từ tác phẩm cùng tên của nhà văn Lê Lựu Bộ phim nói về anh chủ nhiệmhợp tác xã đã có nhiều cống hiến cho đất nước, trên chính cánh đồng quêhương Anh không ngần ngại đấu tranh với những lề thói bảo thủ, quan liêu,

bao cấp…Ngày lễ thánh là bộ phim thứ 2 được nữ đạo diễn chuyển thể từ tiểu thuyết Bão biển của nhà văn Chu Lai Đây là bộ phim hiếm hoi của điện ảnh

Việt Nam nói về đề tài tôn giáo Bộ phim thành công trong việc khai thác cácvấn đề về số phận con người, nhất là những người phụ nữ công giáo

Đạo diễn Huy Thành cũng là một đạo diễn có duyên với các tác phẩmvăn học trong thời kỳ này Ông đã lựa chọn những tác phẩm văn học có giá trị

để chuyển thể thành những bộ phim hay Đầu tiên phải kể đến Nổi gió (1966),

bộ phim được đạo diễn Huy Thành chuyển thể từ vở kịch cùng tên của ĐàoHồng Cẩm Bộ phim nói về cuộc đấu tranh giữa lẽ phải và sự phản bội, sự yêuthương và sự hận thù… Nhưng trong hoàn cảnh ngặt nghèo đó lòng dũng cảm,lòng bao dung và sự hy sinh của những con người miền Nam nói chung vànhững người phụ nữ miền Nam nói riêng đã trở thành sức mạnh to lớn làmnên

những chiến công phi thường Tiếp sau Nổi gió, đạo diễn Huy Thành lại tiếp tục chọn tác phẩm Vùng trời của Hữu Mai làm thành bộ phim Vùng trời

(1975) Bộ phim đề cao tinh thần chiến đấu anh dũng của những chiến sĩ phicông trong cuộc chiến đấu bảo vệ vùng trời thiêng liêng của tổ quốc Năm

1977, đạo diễn Huy Thành còn cho ra mắt bộ phim Chị Nhàn Đây là bộ phim

dựa theo vở kịch cùng tên của tác giả Đào Hồng Cẩm kể về cuộc đời củangười chiến sĩ tình báo hoạt động kiên cường trong lòng địch…

Có thể thấy, dù trong hoàn cảnh chiến tranh khắc nghiệt, nhưng điệnảnh Việt Nam vẫn có những thành công nhất định Có được điều đó, một phầnrất lớn là nhờ có văn học Những bộ phim kinh điển nhất thời kỳ này đều đượclấy cảm hứng từ các tác phẩm văn học Qua thời gian, số lượng phim chuyểnthể nhiều hơn và chất lượng phim cũng được nâng lên một cách rõ rệt

1.2.2 Thời kỳ sau 1975

Sau ngày giải phóng miền Nam, điện ảnh Việt Nam có sự chuyển biếnlớn Một loạt các bộ phim có kịch bản chuyển thể từ tác phẩm văn học đã gâyđược tiếng vang lớn

Chiến tranh vẫn là mảng đề tài được các nhà làm phim quan tâm, lựa

chọn Năm 1978, bộ phim Mùa gió chướng được chính tác giả Nguyễn Quang

Sáng chuyển thể kịch bản và được đạo diễn Hồng Sến dựng thành phim Bộphim nói về cuộc đấu tranh cam go để bảo vệ cán bộ và cơ sở cách mạng trongvùng địch tạm chiếm đóng ở Đồng Tháp Mười Sự hy sinh anh dũng của ôngTám Quyện đã tạo nên những cảm xúc mạnh mẽ cho bạn xem truyền hình Sự

hy sinh của ông có ý nghĩa gắn kết những con người trong chiến đấu Nhờ cótinh thần bất diệt ấy mà kế hoạch bình định của địch bị thất bại thảm hại Bộ

phim ghi dấu ấn của diễn viên Lâm Tới và đoạt giải Bông sen Bạc năm 1980.

Sau khi bộ phim Mùa gió chướng gặt hái được những thành công nhất định,

đạo diễn Hồng Sến tiếp tục kết hợp với nhà văn Nguyễn Quang Sáng thựchiện

bộ phim Cánh đồng hoang (1979) Bộ phim này cũng có được sự đón nhận

nồng nhiệt của đông đảo khán giả Tính đến thời điểm hiện tại, đây vẫn là mộttrong những bộ phim hay nhất nói về cuộc chiến đấu anh dũng mà ngoancường của con người Việt Nam Qua bộ phim, có thể thấy sự ăn ý giữa ngườiđạo diễn tài ba và nhà văn chân chính trong sáng tạo nghệ thuật NguyễnQuang Sáng quả thật đã là sợi dây liên kết cho điện ảnh và văn học đơm hoakết trái Những truyện ngắn hay những kịch bản do ông viết đều là lời ngợi cachân thành những con người Nam Bộ chất phác, kiên cường

Cũng nói về đề tài chiến tranh, có thể kể đến các bộ phim như: Mẹ vắng nhà do đạo diễn Khánh Dư dàn dựng thành công phỏng theo truyện ngắn cùng

tên của nhà văn Nguyễn Thi được sản xuất năm 1979 Năm 1980, bộ phim

được nhận giải thưởng Bông sen Vàng Năm 1982, phim Hòn đất được sản

xuất dựa theo tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Anh Đức Bộ phim miêu tảcuộc chiến tranh ác liệt của quân dân hang Hòn với quân đội Sài Gòn trong sựchênh lệch về lực lượng Sự hy sinh anh dũng của những con người quả cảm

đã tạo nên làn sóng đấu tranh ngày càng mạnh mẽ của quân và dân ta Tiểu

thuyết Đất nước đứng lên của nhà văn Nguyên Ngọc cũng được đạo diễn Lê

Đức Tiến dựng thành phim năm 1995 với sự ca ngợi người anh hùng dân tộc:Đinh Núp

Bên cạnh đề tài chiến tranh, những bộ phim lấy chất liệu từ các tácphẩm văn học thuộc thời kỳ hiện thực phê phán cũng được các nhà đạo diễn

dựng thành nhiều phim nhựa Đầu tiên phải kể đến Tắt đèn của Ngô Tất Tố trở thành bộ phim nổi tiếng Chị Dậu (1980) Đến năm 1983, bộ phim Làng

Vũ Đại ngày ấy được lên sóng Cả hai bộ phim đều do Phạm Văn Khoa làm đạo diễn Cùng với bộ phim Lửa trung tuyến, các bộ phim được chuyển thể

từ tác phẩm văn học này đã được trao Giải thưởng Nhà nước

Bước vào thời kỳ đổi mới, dòng phim hiện thực - tâm lý xã hội gặt háiđược những thành công vang dội Nguyễn Huy Thiệp là nhà văn có cái nhìn

sắc sảo, thấu đáo về cuộc đời, chính vì vậy những truyện ngắn của ông thường

có giá trị hiện thực sâu sắc Đây cũng là nguồn cảm hứng cho các nhà làm

phim Tướng về hưu là bộ phim được chuyển thể từ truyện ngắn cùng tên của

Nguyễn Huy Thiệp Truyện kể về ông tướng sau khi về hưu đã phải chứngkiến biết bao biến cố từ trong chính ngôi nhà của mình Những thay đổi lớnlao của đời sống xã hội thời bình đã khiến một vị tướng với những chiến cônglừng lẫy một thời phải sốc mà ra đi mãi mãi Bộ phim là câu chuyện đau lòng

về những tình cảm gia đình bị mai một trong cơn lốc của thời mở cửa ÔngThuấn hoàn toàn lạc lõng trong chính ngôi nhà của mình bởi những hệ giá trị

đã hoàn toàn bị đảo lộn Bộ phim được sản xuất vào những năm đầu của côngcuộc đổi mới đất nước do đạo diễn Nguyễn Khắc Lợi dàn dựng đã gây chấnđộng dư luận xã hội lúc bấy giờ

Ngoài Tướng về hưu, Nguyễn Huy Thiệp còn một số tác phẩm văn học

khác cũng được chuyển thể thành phim Và bộ phim nào cũng được bạn xem

truyền hình yêu thích: Phim Thương nhớ đồng quê (dựa theo Thương nhớ đồng quê và Những bài học nông thôn); Những người thợ xẻ (dựa theo truyện ngắn Những người thợ xẻ và Con gái thủy thần) Cả hai bộ phim này

đều nhận được những giải thưởng danh giá trong những lần Liên hoan phimViệt Nam năm 1996 và 1999 Phần lớn những bộ phim được chuyển thể từtruyện của Nguyễn Huy Thiệp đều khai thác các khía cạnh hiện thực của đờisống xã hội đương thời Đặc biệt là những số phận con người trong nền kinh

tế thị trường Những con người mãi vất vả trong cuộc mưu sinh đầy khắcnghiệt Cũng chính vì những giá trị nội dung tác phẩm văn học của NguyễnHuy Thiệp vô cùng đa dạng, phong phú nên khi chuyển thể sang điện ảnh, cácnhà làm phim đã phải cố gắng rất nhiều mới có thể khai thác một cách triệt đểngôn ngữ hình ảnh, tiết tấu… Bằng cách đó hiện thực trong quá khứ và hiệntại mới đan cài vào nhau một cách hợp lý và làm cho bộ phim truyền tải đượctrọn vẹn ý tưởng nghệ thuật của tác giả văn học

Bước vào thời kỳ đương đại, một loạt các bộ phim lấy ý tưởng từ các

tác phẩm văn học lần lượt ra mắt độc giả Có thể kể đến phim Mê thảo - Thời vang bóng của đạo diễn Việt Linh được chuyển thể từ tác phẩm Chùa Đàn

của Nguyễn Tuân Bộ phim được giải Bông sen Vàng tại Liên hoan phim

Bergamo (Ý) năm 2003 Bộ phim Thời xa vắng của đạo diễn Hồ Quang Minh được chuyển thể từ tác phẩm cùng tên của Lê Lựu Phim Người đi tìm dĩ vãng của đạo diễn Trần Phương và Tất Bình được chuyển thể từ tiểu thuyết

Ăn mày dĩ vãng của Chu Lai Đây là bộ phim dài tập được lấy cảm hứng từ

tiểu thuyết sáng giá bậc nhất về đề tài chiến tranh của văn học Việt Nam Với

16 tập, phim kể về nhân vật Hai Hùng và Ba Sương với hành trình đi tìm lạiquá khứ đầy bi thương của một kẻ đi tìm dĩ vãng và một kẻ chạy trốn dĩ vãng.Phim đã trung thành gần như tuyệt đối với nội dung của tiểu thuyết từng đạtgiải A của Hội nhà văn Việt Nam năm 1992

Cũng viết về đề tài hậu chiến, các tác phẩm văn học hay một thời như

Bến không chồng của nhà văn Dương Hướng, Ba người trên sân ga của Hữu Phương, Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Cỏ lau của Nguyễn Minh Châu… lần lượt được chuyển thể thành các phim: Bến không chồng (đạo diễn Lưu Trọng Ninh); Đời cát (đạo diễn Nguyễn Thanh Vân); Người đàn bà mộng du (đạo diễn Nguyễn Thanh Vân); Cỏ lau (đạo diễn Vương Đức)…

Các bộ phim này đều được các nhà biên kịch cố gắng chuyển tải đúng ý tưởngcủa nhà văn từ việc tạo dựng bối cảnh xã hội, xây dựng nhân vật, đời sốngtinh thần, những trăn trở, dằn vặt của những người lính trong thời chiến vàtrong cả thời bình Nhưng vượt lên trên tất cả là sự trân trọng những giá trịcon người mà các nhà văn cũng như các đạo diễn làm phim muốn gửi gắm

Những đề tài về xã hội đương đại cũng được các nhà làm phim quantâm và nhiều bộ phim hay từ chất liệu các tác phẩm văn học đương đại đã ra

đời Bộ phim Mùa len trâu (2003) của đạo diễn Nguyễn Võ Nghiêm Minh là

bộ phim đầu tiên nói về những số phận lênh đênh của hàng trăm con trâutrong

mùa nước nổi ở Nam Bộ Lấy cảm hứng từ tác phẩm Mùa len trâu của nhà

văn Sơn Nam, bộ phim đã đem đến cho người xem những cảm xúc mới lạ về

cuộc sống và con người Nam Bộ Năm 2006, từ tiểu thuyết Tiếng đàn môi sau bờ rào đá của Đỗ Bích Thúy, đạo diễn Đỗ Quang Hải đã dựng thành phim Chuyện của Pao Câu chuyện về một cô gái trẻ vùng cao mang đậm chất thơ

và tình đời So với nguyên bản, truyện phim đã được đạo diễn thổi hồn vàotừng nhân vật, từng bối cảnh làm cho câu chuyện trở nên ấm áp và nhân vănhơn Năm

2009, bộ phim Đừng đốt của đạo diễn Đặng Nhật Minh ra đời sau khi cuốn Nhật ký Đặng Thùy Trâm tạo nên làn sóng nồng nhiệt của dư luận xã hội Bước sang năm 2010, Cánh đồng bất tận một lần nữa tạo được sự chú ý của

bạn xem truyền hình Bộ phim mang tính thời sự ấy được chuyển thể từ truyệnngắn cùng tên của Nguyễn Ngọc Tư Mở đầu phim là cảnh đánh ghen của mộtnhóm phụ nữ Người bị đánh ghen là nhân vật chính Sương với lý do đi quyến

rũ chồng người khác Điền thương tình đã đưa Sương về nhà mình trên mộtcon thuyền trôi sông Bộ phim có nhiều cảnh quay đẹp với sự diễn xuất cóthần của dàn diễn viên đẹp Câu chuyện phim đã trung thành với nội dung tácphẩm văn học

Có thể nói, những bộ phim được chuyển thể từ các tác phẩm văn họcViệt Nam hầu hết đều được bạn xem truyền hình yêu thích và giới chuyênmôn đánh giá cao Những bộ phim ấy được tạo nên bởi những người nghệ sĩ

có tài và đầy tâm huyết Điều đó đã giúp người xem cảm nhận rõ hơn các tácphẩm văn học Nhiều người sau khi xem xong phim còn tìm các truyện ngắnhay tiểu thuyết để đọc Có được thành công đó là nhờ vào tình yêu mến tácphẩm văn học của các nhà làm phim Chính vì sự yêu thích ấy mà các nhàbiên kịch đã tạo nên những kịch bản phim hay Những kịch bản hay thườngphải tạo ra được những câu chuyện hấp dẫn, có tính kịch, những nhân vật có

số phận đa dạng để diễn viên có đất diễn… Và từ một kịch bản hay, đạo diễn

là người quyết định đến sự thành - bại của một bộ phim Đạo diễn có vai tròliên kết các yếu tố để

tạo ra một tác phẩm hoàn chỉnh, từ hoạt động diễn xuất, quay phim, âm thanh,

âm nhạc, kỹ thuật… Tất cả phải có sự nhịp nhàng, uyển chuyển và gắn kếtchặt chẽ với nhau tạo nên một chỉnh thể thống nhất Bên cạnh đó, một bộphim hay phải kể đến sự diễn xuất của các diễn viên Chính vì vậy, việc lựachọn diễn viên luôn được các nhà đạo diễn chú trọng, lựa chọn một cách kỹlưỡng

Tuy nhiên, bên cạnh sự thành công của một số bộ phim chuyển thể từtác phẩm văn học Việt Nam qua các thời kỳ, vẫn còn những tác phẩm bộc lộ

sự hạn chế nhất định Một bộ phim được coi là thành công khi bộ phim ấyđược người xem đón nhận và yêu thích Và ngược lại, có nghĩa là thất bại Mà

sự thất bại của một bộ phim trước hết nằm ở sự hạn chế về năng lực củangười làm phim Những tác phẩm chuyển thể chưa thành công một phần dotác giả chưa thật sự chú ý đến những nguyên tắc của chuyển thể, đơn thuầnchỉ là thuật lại truyện bằng hình ảnh mà thôi Khi năng lực của nhà biên kịch

bị hạn chế thì sẽ dẫn đến kịch bản chất lượng kém Muốn có phim hay thì phải

có kịch bản hay Nếu kịch bản không chất chứa được suy nghĩ, không có tầm

tư tưởng thì dù đạo diễn có tài đến đâu cũng không thể tạo nên sức mạnh củaphim Chính vì vậy một tác phẩm văn học hay sẽ là tiền đề vững chắc choviệc xây dựng một kịch bản hay

Quãng đường chuyển thể từ một tác phẩm văn học đến màn ảnh là rấtdài Có nhiều trường hợp tác phẩm văn học rất hay, nhưng khi chuyển thể

sang điện ảnh lại không thành công (Làng Vũ Đại ngày ấy) Ngược lại, có những kịch bản phim chưa hay, nhưng lại được người xem yêu mến như Con chim vành khuyên của đạo diễn Nguyễn Văn Thông Các nhà nghiên cứu

cũng đã phân biệt rạch ròi giữa tài năng của một nhà văn với tài năng của cáctác giả làm ra bộ phim ấy

Như vậy rõ ràng, để có được thành công của một bộ phim, đó là kết quảcủa một quá trình làm việc của tập thể: từ biên kịch, đạo diễn, diễn viên, quay

phim, âm nhạc, hóa trang… Đúng như Nguyễn Huy Thiệp trên tạp chí Điện

ảnh ngày nay số 79/2001 cho rằng: “Văn học nghệ thuật là một hoạt động

mang tính cá nhân và trước hết phải có những tài năng… Nếu có sự giao tiếp giữa nhà văn và đạo diễn thì sẽ tốt hơn” Sự thành công của một bộ phim

chuyển thể không chỉ tôn vinh giá trị của tác phẩm văn học mà còn đề cao giátrị của điện ảnh

Tiểu kết chương 1

Có thể nói, trong tất cả các loại hình nghệ thuật, văn học là nghệ thuật

ra đời sớm nhất và được coi là nền tảng cho các loại hình nghệ thuật khácnương tựa và kế thừa, trong đó không thể không nói đến loại hình nghệ thuậtđiện ảnh Mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh từ lâu đã được công nhận vớinhiều cấp độ khác nhau Trong đó thể hiện rõ cả tính tương đồng và dị biệt

Ngay từ khi mới ra đời, điện ảnh đã dựa vào văn học để tạo nên nhữngtác phẩm nghệ thuật thứ bẩy kinh điển Ở Việt Nam mặc dù ra đời khá muộnnhưng điện ảnh cũng đã bắt kịp với dòng chảy của điện ảnh thế giới Tuy cònnhững hạn chế nhất định do điều kiện kinh tế, kỹ thuật nhưng vẫn phải ghinhận sự cố gắng của các nhà làm phim Việt Nam những năm gần đây Điều

đó thể hiện ở một loạt các bộ phim ra rạp, được bạn đọc đón nhận với mộtniềm trân quý sâu sắc

CHƯƠNG 2

SỰ CHUYỂN THỂ CỐT TRUYỆN TỪ TIỂU THUYẾT PHỐ

ĐẾN PHIM TRUYỀN HÌNH NGƯỜI HÀ NỘI

Điện ảnh một loại hình nghệ thuật khá gần gũi với văn học, cốt truyện

trong tác phẩm điện ảnh “là một chuỗi những sự kiện trong một mối liên hệ nhân quả xảy ra trong không gian và thời gian, nó bao gồm tất cả các sự kiện của câu chuyện được mô tả trên phim, đồng thời cũng có thể bao gồm cả những tài liệu nằm ngoài truyện kể như danh sách đạo diễn - diễn viên, nhạc nền… được xuất hiện trên phim” [21, tr.134] Cốt truyện là yếu tố trọng yếu

và cũng

là thành phần khó nhất của kịch bản điện ảnh, “một bộ phim bao giờ cũng phải kể về ít nhất một câu chuyện, một nhân vật nào đó” [21, tr.95] Có thể

khẳng định rằng, cốt truyện trong tác phẩm văn chương và điện ảnh đều có vaitrò đặc biệt quan trọng Một cốt truyện văn học hấp dẫn thường dễ dàng khơigợi cảm hứng cho các đạo diễn Tuy có những nét tương đồng nhất địnhnhưng cốt truyện văn học và cốt truyện điện ảnh cũng có sự khác biệt nhấtđịnh Sự khác biệt này phụ thuộc vào đặc trưng của phương diện trình bày.Tác phẩm văn học thuộc loại hình nghệ thuật ngôn từ, không giới hạn độ dàivăn bản, cốt truyện văn học Nói cụ thể hơn, cốt truyện của các tiểu thuyết cókhả năng dung chứa vài chục, thậm chí vài trăm tuyến nhân vật, sự kiện, tình

tiết… Chẳng hạn như tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình của L.Tonstoil.

Tác phẩm điện ảnh thì ngược lại, nó chịu sự chế định của thời gian trình chiếu

vì vậy cốt truyện phim phải cô đọng, rõ nét và hàm chứa sức mạnh của thịgiác Do đó, khi chuyển thể cốt truyện văn học sang điện ảnh, các nhà làmphim phải lựa chọn những đường dây cốt truyện chính, giản lược và bổ sungnhững tình tiết, sự kiện cho phù hợp với ý đồ nghệ thuật của mình

2.1 Sự tiếp thu và sáng tạo đường dây cốt truyện từ tiểu thuyết Phố đến phim Người Hà Nội

Sự chuyển thể cốt truyện từ tiểu thuyết Phố của nhà văn Chu Lai đến phim truyền hình Người Hà Nội của đạo diễn Hoàng Tích Chỉ, Đoàn Lê có sự

bảo lưu tương đối trọn vẹn đường dây cốt truyện chính Cốt truyện tiểu thuyết

Phố được đoàn làm phim tái hiện khá trung thành, tuy nhiên vẫn có những yếu

tố sáng tạo, cải biên riêng ở các phương diện mở đầu, kết thúc, một số tình tiếtđược làm mới tạo nên sự mới mẻ, hấp dẫn cũng như cách nhìn nhận vấn đềtheo một hướng riêng của bản thân đạo diễn - Tác giả chính của chuyển thểliên văn bản tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh

2.1.1 Cốt truyện sóng đôi và những sự kiện, tình tiết chính được bảo lưu

Trước tiên, chúng ta cùng nói đến những điểm giống nhau trong đường

dây cốt truyện tiểu thuyết Phố và phim truyền hình Người Hà Nội Hay nói

cách khác đó là sự bảo lưu cốt truyện của văn bản văn học gốc Đọc tiểuthuyết và xem phim ta thấy cả hai đều tái hiện lại những biến động, những đổithay trong cuộc sống của người lính trước cơn bão của thời kỳ kinh tế thịtrường và sự đổi thay của các giá trị xã hội Sau cùng, nhà văn Chu Lai vàđoàn làm phim muốn khẳng định, ngợi ca tình đồng đội, tình người của nhữngngười lính nói chung và con người phố lính nói riêng Vẻ đẹp ấy vẫn sánglung linh bất chấp những đổi thay của xã hội và con người

Cốt truyện phim Người Hà Nội đã tái hiện kiểu cốt truyện song tuyến của tiểu thuyết Phố Đó là câu chuyện về cuộc đời, số phận, tình yêu hôn nhân

của hai người lính, người đồng đội trong và sau chiến tranh Câu chuyện cuộcđời Lãm được đặt sóng đôi cùng câu chuyện cuộc đời nhân vật Nam Hai câuchuyện diễn ra song song, được tác giả và đạo diễn đặt dưới cái nhìn đối sánh

Điều này thể hiện rõ nét qua yếu tố trần thuật trong tiểu thuyết Phố cũng như

sự bố trí những cảnh quay, nhân vật trong phim Người Hà Nội Hai nhân vật

nam chính là Nam và Lãm gắn liền với số phận thăng trầm của Phố lính và HàNội thời mở cửa Cuộc đối thoại của nhà đạo diễn Bình với đồng nghiệp ởcảnh quay trong tập một đã khái quát phần nào tâm tư ấp ủ của nhà văn Chu

Lai cũng như của đoàn làm phim: “Đấy! Tâm tư ấp ủ nằm dài trên hai dãy nhà phố lính mình đây Ba thế hệ lính tráng với mọi số phận thăng trầm trong chiến cuộc, rồi đến thăng trầm thời mở cửa, thời bung ra mặt đường cũng ác liệt không kém Tớ sẽ làm bằng được một phim tâm huyết về số phận phố này cậu ạ!” [15] Và cứ thế, câu chuyện về cuộc đời của Nam và Lãm được tái

hiện dần trên màn ảnh

Có thể nói, đường dây cốt truyện chính của phim Người Hà Nội so với tiểu thuyết Phố được bảo lưu Vợ chồng Nam - Thảo xuất hiện ngay từ đầu

phim, tình yêu của họ đẹp đẽ, thủy chung, cháy bỏng và được nảy mầm trongchiến tranh gian khổ Trở về sau chiến trận, hai người lính anh hùng, chồngTrung tá - Phó tiến sĩ; vợ Thiếu tá - Bác sĩ và một cô con gái xinh đẹp, đángyêu Họ có hạnh phúc giản dị giữa những bộn bề lo toan của cuộc sống Cănnhà nhỏ luôn tràn ngập tiếng nói, tiếng cười Những câu thoại liên tiếp với tốc

độ thoại nhanh, hiệu ứng ánh sáng cũng được sử dụng tối đa nhằm tạo nênmột khung cảnh hạnh phúc tươi sáng

Song song với cuộc sống hạnh phúc của vợ chồng Nam - Thảo là cảnh

vợ chồng Lãm suốt đêm lang thang, vạ vật Lãm cũng là người lính trở về sauchiến trận, nhưng số phận anh rất bi thảm Anh yêu và lấy một người vợ dântộc, có máu giang hồ Người cha đẻ không chấp nhận, ông từ mặt con vì vậyLãm rơi vào cảnh không nhà không cửa Trong bóng đêm, ba con người lặng

lẽ dắt díu nhau đi tìm một chỗ ngủ trên hè phố Tuy gia đình Lãm phải sốnglam lũ, Lãm thì cục cằn, bạo lực với vợ nhưng sợi dây kết nối của gia đình họvẫn là tình yêu thương, chia sẻ

Biến cố bắt đầu xảy ra với gia đình Nam khi Thảo quyết định đi xuấtkhẩu lao động Điều này được thông báo qua cuộc đối thoại giữa Thảo và côbạn thân tên Diễm Cuộc sống vạ vật, đầu đường xó chợ của Lãm cũng bắtđầu thay đổi khi Lãm gặp người đồng đội cũ là Dũng (nhân vật trong phim tênDụ) Dũng giới thiệu và bảo lãnh cho Lãm đi đào đá quý ở Quỳ Châu Cũng từđây, Lãm bắt đầu những ngày kiếm sống nhọc nhằn đầy mồ hôi và nước mắt.Thông qua các biến cố lớn này, người xem thấy được bản chất các nhân vật,chủ đề tư tưởng của phim cũng dần hé mở: Cuộc sống gia đình Nam rơi vàocảnh gà trống nuôi con, chồng mong vợ, con nhớ mẹ; Lãm bắt đầu nhữngtháng ngày bán mạng cho cai đào đá quý

Sau ba năm đi xuất khẩu lao động, Thảo trở về, gia đình cô trở nên giàu

có Nhưng cũng từ đây, bi kịch hôn nhân của Nam - Thảo bắt đầu Sự xuấthiện của Hùng khiến gia đình gia đình Nam - Thảo không còn yên ấm Thảolao vào mối tình vụng trộm với Hùng khiến gia đình tan vỡ Người xem khôngcòn thấy ở Nam hình ảnh của một người lính anh hùng chiến trận, mà thayvào đó là hình ảnh một người đàn ông lầm lũi, đáng thương Thảo cũng hoàntoàn lột xác từ cách ăn mặc, suy nghĩ và sở thích Cô đã không còn quen cáimùi nồng nồng, khen khét quá đỗi thân thuộc của chồng ngày nào mà trở nênghê sợ Hai con người đẹp hoàn mỹ bước ra từ sau cuộc chiến tranh đã chòngchành không chống đỡ được trước cơn sóng gió của thời mở cửa với nhữngthay đổi về nấc thang giá trị xã hội Còn ở tuyến cốt truyện song hành, sốphận của Lãm cũng trải qua nhiều khổ đau, mất mát, nhưng với bản chất kiêncường, đầy nghị lực Lãm dần gây dựng sự nghiệp từ việc buôn mía, buônthuốc lào, rồi trở thành ông chủ lớn, gia đình hạnh phúc

Xây dựng một cốt truyện đa tuyến, sóng đôi, Nam - Lãm với hai cuộcđời hai số phận khác nhau nhưng vẫn phản chiếu, liên hệ mật thiết với nhaubằng sợi dây gắn bó của tình đồng đội, đồng chí Để rồi, chính Lãm là người

đã tìm cách cứu vãn cuộc hôn nhân cho Nam - người thủ trưởng cũ của mình

Có thể thấy, phim Người Hà Nội đã bảo lưu khá trọn vẹn đường dây chính

cốt truyện và những sự kiện có tính bước ngoặt của cốt truyện tiểu thuyết

Phố.

2.1.2 Những tình tiết, sự kiện được đạo diễn cải biên và sáng tạo

Mặc dù văn học và điện ảnh có sự gần gũi nhất định nhưng điện ảnhcũng có những đặc trưng riêng về loại hình, đặc biệt ở sự giới hạn về dunglượng trình bày và phương diện tiếp cận của khán giả Điều đó đòi hỏi nhàlàm phim phải có những sáng tạo nhằm kích thích thị giác, phù hợp với thịhiếu của khán giả Nhà làm phim không thể chuyển thể toàn bộ những tình

tiết, sự kiện của tác phẩm văn học lên màn ảnh “Điều này đòi hỏi cốt truyện phim phải tập

trung, tổ chức cân đối, gọn gàng và đường dây cốt truyện rõ nét, hàm chứa sức mạnh của hình ảnh thị giác” [21; tr.134] Người đạo diễn cần lựa chọn

một đường dây chính nổi bật, khái quát được toàn bộ câu chuyện Các nhànghiên cứu lý luận về chuyển thể liên văn bản cho rằng quá trình chuyển thểliên quan đến hai hành động giải mã cái quen thuộc và sáng tạo cái mới Điềunày tương ứng với công việc cải biên về cốt truyện, giản lược hoặc bổ sungthêm tình tiết, sự kiện để thể hiện thông điệp nghệ thuật của tác giả

Ở phim truyền hình Người Hà Nội, hồn cốt của tiểu thuyết Phố được

chuyển thể khá trung thành Tuy nhiên, khi theo dõi phim, người xem cũng cóthể dễ dàng nhận thấy những tình tiết, sự kiện được làm mới, cải biên cho phùhợp với sự diễn tiến, logic cũng như tạo sự kịch tính cho cốt truyện phim.Trong phần này của luận văn, chúng tôi tập trung chỉ ra những điểm mới, sự

cải biên trong cốt truyện của bộ phim truyền hình Người Hà Nội (thể hiện qua tám tập phim: Tập 1: Trở gió; Tập 2: Giấc mơ vàng; Tập 3: Người đàn bà xa lạ; Tập

4: Mây Sài Gòn; Tập 5: Biển lặng; Tập 6: Biệt thự trắng; Tập 7: Giao điểm cuộc đời; Tập 8: Đêm giao thừa) so với tác phẩm văn học gốc.

Ở đường dây cốt truyện chính thứ nhất, cuộc sống, hôn nhân, gia đìnhcủa Nam - Thảo và các mối quan hệ liên quan về cơ bản được bảo lưu Nhữngtình tiết chính không thay đổi như việc Thảo - Nam gặp nhau, yêu nhau trongchiến trường, sự kiện đêm mưa Trường Sơn bên bếp lửa, cuộc đối thoại vềcuộc sống khó khăn, Thảo đi xuất khẩu lao động, Thảo trở về và ngoại tình

Đặc biệt, trong tập một của bộ phim Người Hà Nội những tình tiết liên quan

đến hai nhân vật Thảo - Nam được bảo lưu khá trọn vẹn từ tình tiết đến lờithoại Tuy nhiên, ở tập này, đạo diễn đã cải biên, dựng thêm hai cảnh nhỏ làcảnh Thảo nói chuyện với bà bán hàng nước và cuộc trò chuyện giữa Thảovới Diễm về việc chuẩn bị đi xuất khẩu lao động Hai tình tiết này xuất hiệngóp phần thể hiện tính cách nhân vật Thảo lễ phép, thương chồng và hiểuchuyện Đồng thời cũng nhấn mạnh đây là bước ngoặt trong cuộc sống của giađình Nam và Thảo

Cuộc trò chuyện với Diễm khiến người xem trở nên tò mò về việc Thảo có đixuất khẩu lao động hay không? Đồng thời cũng gợi lên những liên tưởng về

một ngày Trở gió (nhan đề của tập một) trong cuộc sống vốn bình lặng của gia

đình Nam - Thảo

Từ tập hai đến tập bốn của bộ phim, Thảo đã đi xuất khẩu lao động,nhân vật Thảo ít xuất hiện hơn Đến cuối tập bốn, đạo diễn sáng tạo một cảnhquay, một sự kiện về cuộc sống đầy nước mắt vì thương nhớ chồng con nơi xứngười của Thảo Thảo phải đối mặt với những cám dỗ của cuộc sống phươngTây hiện đại Thảo sống cùng cô bạn thân tên là Diễm Ở cảnh quay Diễm rủThảo đi sàn nhảy, nhân vật Diễm đã thể hiện phần nào quan niệm sống của

mình qua câu thoại: “Định tu đến bao giờ… Rõ phí đời Tao mà ở với mày ngay từ những ngày đầu, tao sẽ không để mày ép xác như thế này… Lãng mạn hoa lá cành vẫn cứ hoa lá cành, gia đình vẫn là gia đình, khi trở về vẫn

là Thảo của anh Nam Mất mát quái gì Chỉ có được thôi Này nhé! Được sống vui tươi trẻ trung, yêu đời lại càng bán buôn hăng say hơn Được chăm nom săn sóc cái tinh thần nó cũng sảng khoái, đầu óc minh mẫn ra nhiều ý chứ” [15] Tiếp đến là cảnh thác loạn ở sàn nhảy, cảnh Diễm ngoại tình, cảnh

Thảo ngồi co ro lạnh giá ngoài đường… Thảo hàng ngày phải đối mặt với nỗi

cô đơn, với thực tế cuộc sống hiện tại Cô ngày càng héo mòn… Và rồi tìnhtiết này chính là nguyên cớ, là sự dẫn dắt đến sự việc Thảo gặp Hùng và nảysinh tình yêu

Đạo diễn sáng tạo thêm tình tiết Thảo và Hùng quen nhau từ khi Thảo

đi xuất khẩu lao động ở Đức thay vì tình tiết Thảo bị cưỡng bức không thành

và cô bị ám ảnh về người đàn ông Việt Kiều Đạo diễn muốn xây dựng câu

chuyện theo hướng logic, khi Thảo cô đơn và gặp Hùng - mảng “Mây Sài Gòn” khiến cô rung động, yêu đương Ngược lại với sự hiếm hoi trong cảnh

quay về Thảo, từ tập hai đến tập bốn, đạo diễn dành nhiều cảnh quay tái hiệncảnh gà trống nuôi con đầy vất vả của Nam Trong những cảnh quay về Nam,đạo diễn tập trung thể hiện tâm trạng cô đơn, nhớ vợ trong mỏi mòn củaNam Nam khắc