Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, sinh thái với phát triển du lịch ở hội an

Theo đó, nhằm góp phần làm rõ hơn những cơ sở lý luận về các mối quan hệ văn hoá và sinh thái, mối quan hệ giữa bảo tồn, phát huy giá trị di sản với phát triển du lịch và đóng góp về mặt

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

ĐỖ THỊ NGỌC UYỂN

BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HOÁ, SINH THÁI

VỚI PHÁT TRIỂN DU LỊCH Ở HỘI AN

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HOÁ HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh – Năm 2020

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

ĐỖ THỊ NGỌC UYỂN

BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HOÁ, SINH THÁI

VỚI PHÁT TRIỂN DU LỊCH Ở HỘI AN

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HOÁ HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh – Năm 2020

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

ĐỖ THỊ NGỌC UYỂN

BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HOÁ, SINH THÁI

VỚI PHÁT TRIỂN DU LỊCH Ở HỘI AN

Ngành: Văn hóa học

Mã ngành: 9229040 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HOÁ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan luận án là kết quả công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS TS Huỳnh Quốc Thắng Kết quả nghiên cứu là trung thực và chưa được ai công bố

TPHCM, ngày … tháng 1 năm 2021

Người cam đoan

ĐỖ THỊ NGỌC UYỂN

LỜI CẢM ƠN

Luận án này được hoàn thành là kết quả tìm hiểu, nghiên cứu của bản thân và

sự động viên, giúp đỡ nhiệt thành của thầy hướng dẫn, các giảng viên Khoa Văn hoá học - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TPHCM, Ban Giám hiệu Trường Đại học Sài Gòn, Ban lãnh đạo Khoa Quan hệ Quốc tế - Trường Đại học Sài Gòn, những nhà nghiên cứu tại Hội An, bạn bè và gia đình

Nhân dịp này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Huỳnh Quốc Thắng đã tận tình hướng dẫn và định hướng nghiên cứu cho tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án; xin chân thành cảm ơn các thầy cô giảng dạy các học phần nghiên cứu sinh và các thầy cô trong Hội đồng các cấp có những nhận xét, góp ý, định hướng

để tôi hoàn thành tốt luận án

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám đốc, các đồng nghiệp tại Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hoá Hội An và các cơ quan, ban ngành ở Hội An đã giúp tôi có những thông tin mới nhất về Hội An để hoàn thành luận án Đặc biệt, tôi xin chân thành cảm ơn đến Ông Nguyễn Đức Minh – Nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hoá Hội An đã góp ý nội dung luận án và cung cấp những tài liệu về Hội An để tôi hoàn thành luận án tốt nhất

Tôi xin chân thành cảm ơn sự tạo điều kiện về vật chất và thời gian của Ban Giám hiệu Trường Đại học Sài Gòn và Khoa Quan hệ Quốc tế để tôi có thể hoàn thành tốt tiến độ của luận án

Tác giả luận án

MỤC LỤC

DẪN NHẬP 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục tiêu và mục đích nghiên cứu 4

3 Câu hỏi nghiên cứu 4

4 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 4

4.1 Các công trình nghiên cứu về hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch 4

4.2 Các công trình nghiên cứu về Hội An 12

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 21

5.1 Đối tượng nghiên cứu 21

5.2 Phạm vi nghiên cứu 21

6 Hướng tiếp cận và phương pháp nghiên cứu 22

6.1 Hướng tiếp cận 22

6.2 Phương pháp và thao tác nghiên cứu 22

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 23

7.1 Ý nghĩa khoa học 23

7.2 Ý nghĩa thực tiễn 24

8 Cấu trúc của luận án 24

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 26

1.1 Cơ sở lý luận 26

1.1.1 Một số khái niệm liên quan 26

1.1.1.1 Văn hoá, sinh thái và văn hoá sinh thái 26

1.1.1.2 Giá trị, giá trị văn hoá và giá trị sinh thái 29

1.1.1.3 Du lịch, du lịch văn hoá, du lịch sinh thái 30

1.1.1.4 Di sản, bảo tồn và phát huy giá trị di sản 32

1.1.2 Cơ sở lý luận về mối quan hệ bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch 33

1.1.2.1 Tiếp cận từ quan điểm bảo tồn và quản lý di sản 33

1.1.2.2 Tiếp cận từ lý thuyết hệ thống và liên ngành 36

1.1.2.3 Tiếp cận từ lý thuyết sinh thái văn hoá 39

1.1.3 Quan điểm quản lý và cơ sở pháp lý thực hiện bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch ở Hội An 42

1.1.3.1 Quan điểm quản lý và cơ sở pháp lý của UNESCO 42

1.1.3.2 Quan điểm quản lý và cơ sở pháp lý của quốc gia và địa phương 44 1.2 Cơ sở thực tiễn 50

1.2.1 Khái quát về Hội An 50

1.2.2 Cơ sở nhìn nhận hệ thống giá trị di sản ở Hội An 51

1.2.2.1 Nhìn từ Sử Văn hoá 51

1.2.2.2 Nhìn từ Địa Văn hoá 56

1.2.2.3 Nhìn từ Kinh tế Văn hoá 60

1.2.2.4 Nhìn từ Nhân học Văn hoá 64

Tiểu kết chương 1 65

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HOÁ, SINH THÁI VỚI PHÁT TRIỂN DU LỊCH Ở HỘI AN 68

2.1 Giá trị văn hóa, sinh thái ở Hội An 68

2.1.1 Giá trị văn hoá 68

2.1.1.1 Giá trị văn hóa vật thể 68

2.1.1.2 Giá trị văn hóa phi vật thể 73

2.1.2 Giá trị sinh thái 77

2.1.2.1 Giá trị sinh thái tự nhiên 78

2.1.2.2 Giá trị sinh thái nhân văn 80

2.1.3 Giá trị nổi bật toàn cầu của Hội An 81

2.1.3.1 Giá trị nổi bật toàn cầu về mặt văn hoá 81

2.1.3.2 Giá trị nổi bật toàn cầu về mặt sinh thái 82

2.2 Thực trạng tổ chức quản lý, quy hoạch, bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch 83

2.2.1 Bộ máy tổ chức quản lý 83

2.2.2 Quy hoạch tổng thể 89

2.3 Thực trạng bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá với phát triển du lịch 91 2.3.1 Bảo tồn giá trị văn hoá 92

2.3.2 Phát huy giá trị văn hoá với phát triển du lịch 103

2.4 Thực trạng bảo tồn và phát huy giá trị sinh thái với phát triển du lịch 113

2.4.1 Bảo tồn giá trị sinh thái 113

2.4.2 Phát huy giá trị sinh thái với phát triển du lịch 117

Tiểu kết chương 2 121

CHƯƠNG 3 ĐỊNH HƯỚNG BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HOÁ, SINH THÁI VỚI PHÁT TRIỂN DU LỊCH Ở HỘI AN 124

3.1 Cơ sở định hướng bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch ở Hội An qua phân tích SWOT 124

3.1.1.Từ hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái đến phát triển du lịch 124

3.1.1.2 Điểm yếu 127

3.1.1.3 Cơ hội 128

3.1.1.4 Thách thức 129

3.1.2 Từ hoạt động du lịch đến hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái 130

3.1.2.1 Điểm mạnh 130

3.1.2.2 Điểm yếu 131

3.1.2.3 Cơ hội 133

3.1.2.4 Thách thức 134

3.2 Định hướng quan điểm nhận thức lý luận về hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch 135

3.2.1 Tính bền vững trong quá trình phát triển du lịch dựa trên cơ sở bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái 135

3.2.2 Tính hệ thống và liên ngành cả trong nhận thức lẫn hành động quản lý bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch 137

3.2.3 Tính biện chứng trong xử lý mối quan hệ văn hoá và sinh thái với phát triển du lịch 142

3.3 Định hướng về tổ chức quản lý, quy hoạch về bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch 144

3.3.1 Định hướng về tổ chức quản lý 144

3.3.2 Định hướng về quy hoạch 147

3.4 Định hướng hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch 150

3.4.1 Định hướng lĩnh vực nghiên cứu khoa học 151

3.4.2 Định hướng lĩnh vực đầu tư bảo tồn giá trị văn hoá, sinh thái 154

3.4.3 Định hướng lĩnh vực phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch 157

Tiểu kết chương 3 169

KẾT LUẬN 171

TÀI LIỆU THAM KHẢO 175

PHỤ LỤC 1

Phụ lục 1 Bằng công nhận Di sản Văn hoá Thế giới – Đô thị cổ Hội An và Khu Dự trứ Sinh quyển Thế giới - Cù Lao Chàm – Hội An 1

Phụ lục 2 Một số bản đồ về Hội An 2

Phụ lục 3 Một số kết quả tổng hợp, thống kê đặc điểm sinh thái tự nhiên ở Hội An 9 Phụ lục 4 Một số kết quả tổng hợp, thống kê tình hình bảo tồn và phát huy giá trị di sản Hội An 12

Phụ lục 5 Một số kết quả tổng hợp, thống kê tình hình du lịch ở Hội An 17

Phụ lục 6 Một số văn bản quốc tế và trong nước liên quan đến di sản Hội An 20

Phụ lục 7 Phiếu thăm dò ý kiến những người làm trong lĩnh vực bảo tồn di sản ở Hội An 64

Phụ lục 8 Hình ảnh về di sản Hội An 70

CÁC TỪ VIẾT TẮT

CHXHCNVN Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam

ĐH KHXH&NV Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

ICOMOS Hội đồng quốc tế về các di tích và di chỉ

The International Council on Monuments and Sites ICCROM Trung tâm Quốc tế về nghiên cứu Bảo tồn và Bảo

quản các tài sản văn hóa International Centre for the Study of the Preservation and Restoration of Cultural Property IUCN Liên minh Quốc tế Bảo tồn Thiên nhiên và Tài

nguyên Thiên nhiên International Union for Conservation of Nature and Natural Resources

KDTSQ CLC-HA Khu Dự trữ Sinh quyển Cù Lao Chàm – Hội An

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ TRONG LUẬN ÁN

Biểu đồ 2.1 Tình hình tu bổ di tích qua các năm 94 Biểu đồ 2.2 Tình hình tu bổ di tích phân theo khu vực bảo vệ 94 Biểu đồ 2.3 Tình hình tu bổ di tích phân theo loại giá trị bảo tồn 95 Biểu đồ 2.4 Tình hình kinh phí đầu tư cho tu bổ các di tích thuộc sở

hữu nhà nước qua các giai đoạn

96

Biểu đồ 2.5 Số lượng các di tích thuộc sở hữu nhà nước được đầu tư

tu bổ qua các giai đoạn

97

Biểu đồ 2.6 Số lượng di tích tư nhân – tập thể được nhà nước hỗ trợ

kinh phí tu bổ qua các năm

97

Biểu đồ 2.7 Tổng số kinh phí nhà nước hỗ trợ cho tu bổ di tích tư

nhân – tập thể qua các giai đoạn

98

Biểu đồ 2.8 Nguồn kinh phí đầu tư cho lĩnh vực văn hóa phi vật thể

của Trung tâm QLBT DSVH Hội An

103

Biểu đồ 2.9 Số lượng khách du lịch đến Hội An 105

Biểu đồ 2.11 Doanh thu từ du lịch qua các năm 106 Biểu đồ 2.12 Số lượng khách sạn ở Hội An qua các năm 107 Biểu đồ 2.13 Số lượng cửa hiệu buôn bán trên 4 trục đường chính 108 Biểu đồ 2.14 Lượng khách du lịch đến đảo Cù Lao Chàm 117 Biểu đồ 2.15 Lượng khách du lịch đến làng rau Trà Quế 117

DANH MỤC CÁC HÌNH TRONG LUẬN ÁN

Hình 2.6 Sau khi tu bổ mở cửa hàng áo quần dành cho du khách 108

Hình 2.8 Bên trong ngôi nhà sau khi mở cửa hiệu 109

Hình 2.13 Tour chèo thúng chai tham quan rừng dừa Bảy Mẫu 119

Hình 3.1 Khung lý luận cho lĩnh vực bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá,

sinh thái với phát triển du lịch ở Hội An 144 Hình 3.2 Sơ đồ bộ máy tổ chức quản lý di sản Hội An 145 Hình 3.3 Sơ đồ khoanh vùng bảo vệ di sản văn hoá Hội An 148 Hình 3.4 Sơ đồ khoanh vùng bảo vệ khu dự trữ sinh quyển Cù Lao Chàm –

Hình 3.7 Trưng bày những vật dụng truyền thống trong gia đình 168

DẪN NHẬP

1 Lý do chọn đề tài

Trong những năm gần đây, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên Hiệp Quốc (UNESCO) công nhận nhiều di sản văn hoá và thiên nhiên ở Việt Nam là di sản thế giới Điều này cho thấy, tài nguyên văn hoá và tài nguyên thiên nhiên ở Việt Nam rất đa dạng và phong phú Trong tương lai, nhiều di sản khác ở Việt Nam sẽ tiếp tục được UNESCO công nhận, góp phần quảng bá hình ảnh và con người Việt Nam đến với các nước trên thế giới, đồng thời thu hút mọi người trên thế giới đến với Việt Nam, đồng nghĩa với việc thúc đẩy ngành du lịch ở Việt Nam phát triển là điều kiện thuận lợi cho sự phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội của đất nước Vì vậy, nghiên cứu

về lĩnh vực bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, giá trị sinh thái với phát triển du lịch

là điều cần thiết không chỉ để góp phần bảo tồn vững chắc và phát huy bền vững các giá trị đó mà còn có ý nghĩa trên nhiều mặt

Về nghuyên tắc, việc công nhận danh hiệu di sản thế giới của UNESCO dựa vào những tiêu chí tổ chức này đưa ra trên cơ sở các giá trị nổi bật toàn cầu của mỗi loại hình di sản Ví dụ, Đô thị cổ Hội An được UNESCO căn cứ vào tiêu chí II:

Thể hiện sự giao lưu quan trọng của các giá trị nhân văn, qua một thời kỳ hay trọng một khu vực văn hoá của thế giới, về những phát triển trong kiến trúc, hoặc công nghệ, nghệ thuật xây dựng đền tháp, quy hoạch thành phố hay thiết

kế cảnh quan (Trung tâm Di sản Thế giới của UNESCO, 2013, tr.16);

Và tiêu chí V:

Là một ví dụ nổi bật về một hình thức cư trú truyền thống của con người, việc

sử dụng đất đai hay biển cả, đại diện cho một (hay nhiều) nền văn hoá, hoặc

sự tương tác giữa con người và môi trường đặc biệt là khi nó đã trở nên dễ tổn thương do ảnh hưởng của những đổi thay không thể đảo ngược (Trung tâm Di sản Thế giới của UNESCO, 2013, tr.16)

Qua các tiêu chí của UNESCO xây dựng và đưa ra, người ta có thể thấy sự kết hợp giữa các yếu tố tự nhiên và yếu tố văn hoá trong mỗi tiêu chí, vì thông thường trong thực tế cũng không có di sản nào là thiên nhiên hoàn toàn hoặc là văn hoá hoàn toàn mà đa số là sự kết hợp giữa thiên nhiên và văn hoá Các tiêu chí UNESCO đưa

ra nhìn chung chỉ để nhấn mạnh đến giá trị nổi bật toàn cầu của mỗi di sản và ưu tiên bảo tồn, gìn giữ và phát huy những giá trị đó nhằm tránh đánh mất những giá trị nổi bật của mỗi di sản mà không thể hiện việc phân chia giữa văn hoá và thiên nhiên một cách rạch ròi Đặc biệt, hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, giá trị sinh thái

và cả hoạt động du lịch đều là hoạt động của con người, tất yếu, đó cũng là hoạt động văn hoá Vì vậy, nghiên cứu hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái

ở một nơi có di sản như Hội An chẳng hạn cần phải được nhìn trong một hệ thống các giá trị, bao gồm giá trị văn hoá và giá trị sinh thái của di sản đó Tuy nhiên, do tính đặc thù của Hội An và cũng do việc nhìn nhận còn phiến diện theo danh hiệu mà UNESCO đã công nhận cùng với một số nguyên nhân khác nữa về nhận thức mà trên thực tế Hội An đã tách việc bảo tồn các giá trị văn hoá, giá trị sinh thái và việc khai thác phát huy các giá trị này trong phát triển du lịch chưa được gắn kết thật chặt chẽ đưa đến một số hạn chế bất cập nhất định dù rằng nhìn chung nơi đây đã là một trọng điểm du lịch hàng đầu của cả nước với nhiều thành công rất đáng ghi nhận

Trong toàn cảnh chung của vấn đề và đi sâu vào thực tế, Hội An là một trường hợp khá đặc biệt Hội An đã từng là thương cảng phồn thịnh của xứ Đàng Trong – Việt Nam trong triều đại các chúa Nguyễn bởi có nhiều thương thuyền từ các nước thường đến đây trao đổi, mua bán hàng hoá Cho đến nay, Khu phố cổ Hội An vẫn được bảo tồn tốt với một quần thể di tích kiến trúc cổ gồm nhiều công trình nhà ở, hội quán, đình chùa, miếu, giếng, cầu, chợ,… Ngoài ra, một kho tàng văn hoá phi vật thể vẫn luôn sống động đó là cuộc sống thường nhật của cư dân Hội An với những phong tục tập quán, sinh hoạt tín ngưỡng, nghệ thuật dân gian, lễ hội văn hoá, các làng nghề truyền thống, các món ăn đặc sản,… cùng với cảnh quan thiên nhiên thơ

mộng xung quanh phố cổ làm cho Hội An mang ý nghĩa một “bảo tàng sống” Chính

vì vậy, vào ngày 4/12/1999, UNESCO đã ghi tên Khu Phố cổ Hội An vào Danh mục

Di sản Văn hoá Thế giới Ngoài ra, Hội An còn có một vùng sinh thái đa dạng và phong phú Đó là một quần đảo Cù Lao Chàm với hệ sinh thái trên cạn, dưới biển có nhiều chủng loại quý hiếm và cảnh quan thiên nhiên thơ mộng; một rừng dừa ngập mặn nối dài, đã từng là căn cứ địa cách mạng trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân đế quốc; Hội An còn được bao bọc quanh các làng nghề truyền thống như làng rau Trà Quế, làng mộc Kim Bồng, làng gốm Thanh Hà có từ thế kỷ XVII Thấy rõ

giá trị của tự nhiên kết nối với giá trị văn hoá, ngày 26/5/2009, UNESCO tiếp tục công nhận Cù Lao Chàm - Hội An là Khu Dự trữ Sinh quyển thế giới Ngay tên gọi

đã thể hiện sự kết hợp hoàn hảo của hệ sinh thái trên rừng dưới biển với hệ thống di sản văn hoá Đây cũng là trường hợp đặc biệt ở một địa phương khi mà 2 danh hiệu thế giới bao gồm cả văn hoá và sinh thái được gắn kết với nhau Trong những năm qua, nhờ những danh hiệu trên mà Hội An đã thu hút lượng khách du lịch từ các nơi trên thế giới đến tham quan, đời sống của người dân được thay đổi mạnh mẽ Sự thành công của Hội An hôm nay phải ghi nhận sự lãnh đạo của chính quyền các cấp

và sự tham gia tích cực của cộng đồng người dân địa phương, cùng với sự đóng góp của các nhà khoa học, nhà doanh nghiệp Hiện nay, Hội An đang tiếp tục thực hiện

đề án xây dựng mô hình “Thành phố Sinh thái - Văn hoá - Du lịch”, bên cạnh những

vấn đề thực tiễn mà chính quyền địa phương đã nhận thấy để tiến hành các bước đi trong lĩnh vực bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch ở tương lai, các luận chứng đã có vẫn còn đó nhiều câu hỏi lớn đặt ra cả về nhận thức

lý luận lẫn về giải pháp thực tiễn…Trong đó, những giá trị văn hoá là nguồn tài nguyên chủ đạo, là điều kiện quyết định tạo ra các sản phẩm du lịch chủ yếu của Hội An Nhưng không chỉ có di sản văn hoá là điều kiện đủ, mà cảnh quan, môi trường sinh thái xung quanh Hội An với các giá trị đặc thù của nó cũng là một thành tố quan trọng để vừa là nguồn tài nguyên tạo ra sản phẩm du lịch đồng thời vừa là môi trường tác động không nhỏ đến sự tồn vong của di sản và con người sống trong di sản Xa hơn nữa, những hoạt động du lịch trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của địa phương cũng tác động không nhỏ, từng ngày có thể làm biến đổi giá trị văn hoá, biến đổi môi trường sinh thái của Hội An… Như vậy, việc kết hợp văn hoá và sinh thái với phát triển du lịch trong mọi tiến trình kinh tế - xã hội của Hội An theo một mô hình phát triển bền vững có thể xem như một đối tượng nghiên cứu trường hợp điển hình Theo đó, nhằm góp phần làm rõ hơn những cơ sở lý luận về các mối quan hệ văn hoá và sinh thái, mối quan hệ giữa bảo tồn, phát huy giá trị di sản với phát triển du lịch và đóng góp

về mặt thực tiễn giải quyết những vấn đề còn bất cập ở Hội An liên quan định hướng

trên, chúng tôi chọn chủ đề “Bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát

triển du lịch ở Hội An” làm đề tài nghiên cứu cho luận án tiến sĩ chuyên ngành Văn

hóa học của mình

2 Mục tiêu và mục đích nghiên cứu

Dựa trên kết quả nghiên cứu của ngành Văn hoá học, đặc biệt là Văn hoá học

ứng dụng, đề tài luận án “Bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển

du lịch ở Hội An” đi sâu nghiên cứu các giá trị văn hoá, giá trị sinh thái trong hệ thống

giá trị di sản Hội An và mối quan hệ hữu cơ giữa công tác bảo tồn và phát huy hệ thống giá trị này với phát triển du lịch ở Hội An Luận án tập trung nghiên cứu các quan điểm, lý thuyết để chứng minh các mối quan hệ giữa văn hoá và sinh thái; mối quan hệ giữa bảo tồn, phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch Đồng thời kết hợp phân tích thực trạng di sản Hội An để nhìn nhận lại công tác bảo tồn và phát huy các giá trị với phát triển du lịch, từ đó vận dụng lý thuyết để đưa ra một số luận giải mang tính định hướng nhằm có thể làm cho hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch ở nơi đây trong thời gian tới có cơ sở khoa học và bền vững hơn

3 Câu hỏi nghiên cứu

1 Hội An có những giá trị văn hoá và giá trị sinh thái nổi bật nào? Giá trị văn hoá và giá trị sinh thái có mối quan hệ hay không? Nếu văn hoá và sinh thái có mối quan hệ thì mối quan hệ này giải quyết vấn đề gì cho Hội An?

2 Nếu hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển

du lịch có mối quan hệ thì mối quan hệ này tác động qua lại như thế nào trong hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch ở Hội An?

4 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Để làm rõ tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến luận án, chúng tôi chia nội dung ra 2 phần: Phần thứ nhất là các công trình nghiên cứu ngoài nước về hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di sản với phát triển du lịch nói chung; Phần thứ hai là các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về Hội An có liên quan

4.1 Các công trình nghiên cứu về hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch

4.1.1 Các công trình nghiên cứu của tác giả nước ngoài

Các công trình nghiên cứu xem di sản như một ngành công nghiệp phải kể đến

các công trình như: The Industrial Heritage: Managing Resources and Uses (1992)

của tác giả Judith Alfrey và Tim Putnam; công trình Building a New Heritage:

Tourism, Culture and Identity in the New Europe (1994) của tác giả Ashworth G J

và Larkham P.J Các tác giả này xem cách thức quản lý di sản tương tự với cách thức quản lý của một ngành công nghiệp văn hoá với phương thức quản lý đặc thù của các

di sản Các công trình nghiên cứu xem quản lý di sản và du lịch có thể đem lại lợi ích cho cả du khách và cả cộng đồng sở hữu di sản phải kể đến các công trình nghiên cứu

đến từ Anh, Mỹ gồm: Heritage and Tourism in the global village (1993) của Boniface

và Fowler; công trình Tourism and Heritage Attractions (1993) của Prentice; công trình Tourism and Heritage Management (1997) của Nuryanti; công trình Heritage

Visitor Attractions: An Operations Management Perspective (1999) của Anna Leask

và Lan Yeoman Bên cạnh đó, các tác giả cũng đặt ra việc quản lý di sản dưới một cách tiếp cận toàn cầu hoá, ở đó, các giá trị độc đáo của mỗi nền văn hoá cần được lưu trữ, hỗ trợ bởi Nhà nước trước những thách thức của sự đồng dạng về văn hoá,

cụ thể đó là tác giả Corner và Harvey trong công trình Enterprise and

Heritage:Crosscurrents of National Culture (1991), hay tác giả Boniface và Fowler

trong công trình Heritage and Tourism in the global village (1993) Ngoài ra, một số

tác giả nước ngoài quan tâm đến việc làm thế nào để lưu giữ được các di sản văn hoá thông qua cách tiếp cận mới và phương tiện kỹ thuật mới, cụ thể gồm: Moore trong

công trình Museum Management (1997), Caulton trong công trình Hands - on

Exhibitions (1998) Nhìn chung, các công trình nghiên cứu về di sản và du lịch đều

quan tâm đến mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển Bảo tồn hệ thống giá trị di sản

và phát triển nó trở thành ngành kinh tế, mà cụ thể là ngành công nghiệp du lịch, phục

vụ và đáp ứng lại hoạt động bảo tồn Các công trình nghiên cứu còn đặt trong bối cảnh toàn cầu hoá và trong thời đại khoa học công nghệ phát triển để có cái nhìn thích ứng với những biến đổi đối với di sản Các định hướng này sẽ giúp tác giả luận án lập luận các vấn đề về quản lý, bảo tồn và phát huy di sản để phát triển du lịch bền vững

Đối với nghiên cứu về mối quan hệ văn hoá và sinh thái, các công trình nghiên cứu liên quan đến văn hóa và sinh thái đã được các nhà khoa học phương Tây bắt đầu nghiên cứu vào thế kỉ XX Trên cơ sở tổng hợp từ nhiều nguồn, có thể kể đến các tác

giả tiêu biểu trong lĩnh vực này như: Julian Steward với công trình: Theory of Culture

Change: The Methodology of Multilinear Evolution (1955; Moran với công trình:

Cultural Ecology of the Kofyar of the Jos Plateau (1973); Robert McC Setting với

các công trình Cultural Ecology (1986); Ellen, Roy F với các công trình: Social and

Ecological Systems (1989); Marvin Harris với công trình: The Cultural Ecology of

India’s Sacred Cattle (1966) Các công trình của các tác giả đều chỉ ra mối quan hệ

mật thiết giữa con người với môi trường tự nhiên và sự thích ứng của con người với

môi trường sống xung quanh họ Nhìn chung, các nhà khoa học theo quan điểm “Văn

hóa sinh thái” muốn cố gắng thay đổi tư duy truyền thống của phương Tây khi xem

văn hóa là cái gì đó đối lập với tự nhiên, trong khi văn hóa hay con người có mối quan

hệ gắn bó với tự nhiên Các công trình nghiên cứu về sinh thái văn hoá sẽ giúp luận án chứng minh và gợi mở hướng tiếp cận mới trong quản lý di sản hiện nay

Đặc biệt, công trình nghiên cứu của tác giả A.A Radughin Văn hoá học - Những

bài giảng (2004) gồm 3 phần, 21 chương đi sâu vào phân tích bản chất và chức năng

của văn hoá, đồng thời cũng nêu bật sự phát triển của văn hoá thế giới và cuối cùng là tác giả đi sâu vào nghiên cứu các giai đoạn phát triển chủ yếu của nền văn hoá Nga

Trong công trình này, có một chương bàn về “văn hoá với tư cách là một hệ thống”, tác giả thể hiện hai quan điểm “Mối tác động qua lại giữa tự nhiên và văn hoá Văn

hoá sinh thái của hoạt động con người” và “Mối quan hệ qua lại giữa văn hoá và xã hội” (A.A.Radughin, 2004, tr.129-138) Tuy không đặt vào trường hợp bảo tồn và phát

huy giá trị văn hoá, sinh thái nhưng công trình đã gợi mở cho thấy việc nhìn nhận mối quan hệ văn hoá với tự nhiên, văn hoá với xã hội đã được các nhà khoa học nhìn nhận

từ rất sớm và thấy rõ tầm quan trọng của nó trong vấn đề quản lý di sản hiện nay Tác giả là người đề xuất đưa giá trị văn hoá sinh thái thuộc hệ thống giá trị văn hoá

Công trình Nghiên cứu văn hoá - Lý thuyết và thực hành (2011) của tác giả

Chris Barker gồm 3 phần, 14 chương và tác giả đi sâu vào làm rõ các khái niệm văn hoá và nghiên cứu văn hoá Công trình đã chỉ ra hướng tiếp cận liên ngành trong nghiên cứu văn hoá Và đặc biệt công trình cũng nói rõ nghiên cứu văn hoá cần liên kết với kinh tế chính trị Như vậy, đối với việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái là nhằm phát triển kinh tế, trong đó hoạt động du lịch là một hoạt động kinh tế mang lại lợi ích rất lớn nhưng đồng thời cũng tác động không nhỏ đến giá trị Vì vậy, nghiên cứu văn hoá quan tâm yếu tố kinh tế là sự cần thiết trong bối cảnh hiện nay

Nói đến di sản văn hoá và thiên nhiên, các tổ chức quốc tế cũng xuất bản một

số công trình nhằm hướng dẫn các di sản khác trên thế giới thực hiện, trong đó có công

trình International Cultural Tourism Charter (2002) của ICOMOS nói về các nguyên

tắc và hướng dẫn việc quản lý du lịch tại các điểm có di sản văn hoá Đây là một trong những công trình được các di sản trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng áp dụng Công trình đã tập trung vào vấn đề nâng cao nhận thức cộng đồng, bàn về vấn

đề mối quan hệ giữa các cơ quan quản lý và đảm bảo cho các du khách trên toàn thế giới trải nghiệm đời sống văn hoá của người bản địa và cung cấp lợi nhuận cho cộng đồng địa phương Công trình cũng là cơ sở để luận án xác định vấn đề để đưa ra những định hướng phù hợp

Công trình tiếp theo đó là: Managing Natural World Heritage (2012) của

UNESCO Đây là một cẩm nang hướng dẫn về quản lý di sản thiên nhiên thế giới Theo các chuyên gia UNESCO, ICOMOS, ICCROM và IUCN thì cẩm nang này không thể thay thế các tài liệu nghiên cứu về di sản thiên nhiên nhưng đây là những hướng dẫn dành cho các nhà quản lý di sản dựa trên các vấn đề được rút ra từ “Công ước”, từ “Giá trị Nổi bật Toàn cầu”, đồng thời đưa ra những ví dụ thực hành để hướng dẫn các nhà quản lý di sản thực hiện Công trình cũng giúp luận án có cái nhìn về mối quan hệ văn hoá với sinh thái trong phát triển du lịch và định hướng cho những vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị sinh thái với phát triển du lịch ở Hội An

Ngoài Cẩm nang quản lý di sản tự nhiên, UNESCO tiếp tục xuất bản công trình

Managing Cultural World Heritage (2013) Đây là một cẩm nang cung cấp các hướng

dẫn về quản lý di sản văn hoá Cẩm nang này giới thiệu các khung hình để hiểu biết về cách thức quản lý di sản văn hoá và đồng thời cẩm nang cũng đưa ra các kết quả nghiên cứu được thực hiện bởi tổ chức ICCROM kể từ năm 2009 với hy vọng hỗ trợ cho các nhà quản lý di sản cũng như các nhà lập chính sách và cộng đồng địa phương xác định

và giải quyết những vấn đề về di sản văn hoá Đây là công trình nền tảng trong nghiên cứu các vấn đề di sản Hội An và trên cơ sở này để đưa ra các định hướng phù hợp cho Hội An

3.1.2 Các công trình nghiên cứu của tác giả trong nước

Tình hình nghiên cứu lĩnh vực bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch ở trong nước được rất nhiều nhà quản lý, nhà khoa học quan

tâm Nhiều công trình nghiên cứu, bài báo, bài nghiên cứu trong lĩnh vực này được xuất bản, phát hành

Trong bài viết Bảo tồn và phát huy di sản văn hoá Việt Nam đăng trên Tạp chí

Văn hoá Nghệ thuật (2002), tác giả Lưu Trần Tiêu cho rằng: “hoạt động bảo tồn di tích thể hiện ở 3 mặt cụ thể là: bảo vệ di tích về mặt pháp lý và khoa học, bảo vệ di tích về mặt vật chất kỹ thuật, cuối cùng là sử dụng di tích phục vụ nhu cầu hiện có của xã hội” Tác giả nhấn mạnh: “các di tích lịch sử văn hoá chỉ có thể được bảo vệ

và phát huy cao nhất giá trị văn hoá khi thực hiện một cách đồng bộ 3 mặt hoạt động này” Đây là những luận điểm giúp luận án chứng minh rõ hơn mối quan hệ giữa bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái; bảo tồn là để phát huy nhằm mang lại lợi ích cho xã hội; bảo tồn phải dựa vào tính khoa học, tính pháp lý theo các qui định của các tổ chức quốc tế và pháp luật của Nhà nước qui định

Trong báo cáo đề dẫn Hội thảo khoa học Bảo tồn di tích và cuộc sống đương

đại tổ chức ngày 16/1/2007 tại Hà Nội, tác giả Đặng Văn Bài đã đưa ra các nguyên

tắc bảo tồn và phát huy giá trị di sản Những nguyên tắc của người có nhiều năm trong quản lý di sản như tác giả Đặng Văn Bài được đúc kết từ kinh nghiệm thực tiễn

và mô hình đó đã được vận dụng thành công ở một số di sản của Việt Nam Bài viết

đã nhấn mạnh đến hai quan điểm, đó là: “bảo tồn là để phát huy giá trị nhằm mang lại lợi ích cho xã hội và sự phát triển kinh tế của xã hội cần phải đáp ứng lại nhiệm

vụ bảo tồn giá trị di sản” Đây cũng là vấn đề mà luận án cần vận dụng để đưa ra được

những định hướng cho Hội An Ngoài ra, tác giả Đặng Văn Bài với bài viết Quy

hoạch và xây dựng đô thị với vấn đề bảo tồn di sản văn hoá đăng trong Tạp chí Di

sản Văn hoá số 1 (2010) Tác giả đã mở ra một vấn đề trong quản lý di sản, đó là vấn

đề qui hoạch đô thị Với một di sản đô thị như Đô thị cổ Hội An thì đây là luận điểm cần nhận thức kỹ trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản Trong bài viết, tác giả cũng đã nêu bật “mối quan hệ giữa môi trường văn hoá và môi trường tự nhiên trong qui hoạch đô thị”

Công trình Bảo tồn, làm giàu và phát huy các giá trị văn hoá truyền thống Việt

Nam trong đổi mới và hội nhập (2010) do tác giả Ngô Đức Thịnh chủ biên có cách

tiếp cận hệ thống và giá trị văn hoá được nhận diện từ góc độ của nhiều bộ môn liên ngành Đây là một đề tài nghiên cứu trên diện rộng của văn hoá Việt Nam, vì vậy nó

sẽ là cơ sở cho việc nghiên cứu trên từng trường hợp cụ thể ở mỗi địa phương Tuy nhiên, công trình này chủ yếu tập trung vào nhận diện các giá trị văn hoá truyền thống Việt Nam, vấn đề về tiếp cận thực tế quản lý di sản văn hoá, thiên nhiên vẫn chưa tập trung nhiều

Trong tạp chí Di sản Văn hoá số 1 (2017), tác giả Nguyễn Quốc Hùng có bài

viết Phát huy giá trị di sản văn hoá trong hệ thống các ngành công nghiệp văn hoá

ở Việt Nam Tác giả đã nhận diện các ngành công nghiệp văn hoá trong lĩnh vực di

sản văn hoá; nêu được những thuận lợi, khó khăn trong phát triển các ngành công nghiệp trong lĩnh vực di sản văn hoá hiện nay; dự báo những nguy cơ và đồng thời đưa ra một số giải pháp nhằm phát triển ngành công nghiệp văn hoá Bài nghiên cứu

đã giúp cho luận án định hướng được những vấn đề về bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái ở Hội An trong bối cảnh hội nhập

Bên cạnh các công trình nghiên cứu kể trên, các nhà khoa học, nhà quản lý có nhiều năm kinh nghiệm trong lĩnh vực bảo tồn và phát huy giá trị di sản cũng đã cho

ra các công trình cho mỗi lĩnh vực cụ thể, mỗi địa phương cụ thể, có thể kể đến như

tác giả Nguyễn Chí Bền trong công trình Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá

vật thể Thăng Long - Hà Nội (2010), tác giả Võ Quang Trọng trong công trình Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá phi vật thể ở Thăng Long - Hà Nội (2010) Tuy

công trình tập trung vào lĩnh vực bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá của Thăng Long

- Hà Nội, nhưng với những kinh nghiệm về lĩnh vực bảo tồn và phát huy, hai tác giả

đã tìm hiểu và nghiên cứu kỹ các quan điểm về bảo tồn và phát huy của các nhà khoa học nước ngoài, để cho các nhà nghiên cứu ở Việt Nam tham khảo

Đối với lĩnh vực nghiên cứu văn hoá, sinh thái, trong nước cũng đã có một số tác giả quan tâm, tuy không nhiều nhưng bước đầu cũng cho ta thấy mối quan hệ giữa văn hoá và sinh thái

Trong công trình Tìm về bản sắc văn hoá Việt Nam (1996) của tác giả Trần

Ngọc Thêm cũng có nói đến văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên Công trình

đã góp phần giúp cho luận án lập luận các vấn đề về mối quan hệ văn hoá và sinh thái Trên cơ sở đó để có thể nhận diện ra cách ứng xử với di sản của nhân loại

Tác giả Trần Quốc Vượng với công trình Việt Nam cái nhìn địa văn hóa (1998)

đã định vị được bản sắc văn hoá của từng vùng đất từ góc tiếp cận địa văn hoá Trong

công trình có một bài viết về Hội An “Vị thế địa - lịch sử và bản sắc địa - văn hoá của Hội An”, tác giả đã đứng dưới góc nhìn địa lý học kết hợp sử học và văn hoá học

để nghiên cứu môi trường sinh thái nhân văn của Hội An và bản sắc văn hoá Hội An Đây cũng là công trình mà luận án vận dụng nhằm lập luận các vấn đề về tiếp cận liên ngành, về mối quan hệ văn hoá và sinh thái để nhận diện được hệ thống giá trị di sản ở Hội An

Tác giả Ngô Đức Thịnh với công trình Văn hóa, Văn hoá tộc người và văn

hóa Việt Nam (2006) cho thấy “con người sinh sống lâu đời trong một môi trường

sinh thái quen thuộc đã hình thành những kiểu thích ứng với môi trường nhất định và tạo nên những truyền thống sinh hoạt kinh tế, xã hội, văn hóa riêng” Một công trình

đã nói ở trên của tác giả là công trình: Bảo tồn, làm giàu và phát huy các giá trị văn

hoá truyền thống Việt Nam trong đổi mới và hội nhập (2010) lại được tác giả nhìn

nhận dưới lý thuyết hệ thống và tiếp cận liên ngành Đây cũng là hai cơ sở lý luận chính cho luận án vận dụng vào lý luận các vấn đề ở Hội An

Tác giả Vũ Minh Tâm với công trình Văn hóa sinh thái - nhân văn và hệ thống

tự nhiên-con người-xã hội (2006) cho rằng: “Việc nhận thức đúng đắn mối quan hệ

hữu cơ giữa con người và tự nhiên, xác định một cách có ý thức tích cực các hoạt động thực tiễn của con người phù hợp với các quy luật của tự nhiên - đó là cơ sở để giải quyết mọi vấn đề sinh thái - môi trường, sinh thái - nhân văn”

Tác giả Bùi Quang Thắng trong công trình 30 thuật ngữ nghiên cứu văn hoá

(2008) đã tổng hợp các bài viết nghiên cứu về lý thuyết văn hoá và đưa ra những

chứng minh hết sức thuyết phục Trong công trình có một bài về“Văn hóa môi trường sinh thái” Trong chuyên đề này, tác giả đã chỉ ra mối quan hệ hữu cơ giữa văn hóa

và môi trường/sinh thái Tác giả cho rằng: “văn hoá được quy định bởi môi trường, văn hoá tác động trở lại với môi trường và kết luận việc nghiên cứu mối quan hệ văn hoá và môi trường sinh thái không chỉ là mang tính lý thuyết thuần tuý, mà nó còn có

ý nghĩa rất quan trọng trong quá trình nhận thức và tác động đến thực tiễn” (Bùi Quang Thắng, 2008, tr.461) Kết luận của tác giả là luận điểm cũng có thể vận dụng

để lập luận, chứng minh cho vấn đề của Hội An

Công trình Văn hoá học - những phương diện liên ngành và ứng dụng (2010)

của tác giả Nguyễn Tri Nguyên đã nêu bật được các vấn đề lý luận về văn hoá, đặc

biệt nêu lên được phương pháp tiếp cận liên ngành trong nghiên cứu văn hoá học Trong công trình cũng có một mục nói về văn hoá sinh thái và phát triển con người, tác giả cũng đã đề cập rất rõ vai trò của văn hoá sinh thái trong bảo tồn giá trị văn hoá truyền thống

Tác giả Huỳnh Quốc Thắng đã vận dụng hướng nghiên cứu thiết thực theo quan điểm mối quan hệ “văn hóa” với “sinh thái” và “du lịch” qua các bài nghiên cứu như:

“Văn hóa sinh thái sông biển và du lịch đồng bằng sông Cửu Long”, “Tiềm năng và phát triển du lịch sinh thái tỉnh Tiền Giang nhìn từ góc độ văn hóa”, “Du lịch cộng đồng với văn hóa sinh thái biển, đảo Việt Nam” Tuy nghiên cứu từng lĩnh vực cụ thể nhưng tác giả luôn đề cập đến mối quan hệ văn hoá và sinh thái, mối quan hệ giữa bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá nhằm làm rõ vấn đề quản lý di sản với phát triển du lịch bền vững ở mỗi lĩnh vực, mỗi địa phương

Tác giả Nguyễn Văn Huyên trong tạp chí Khoa học Xã hội số 11/2013 với tựa

đề Những vấn đề về văn hoá sinh thái hiện nay đã nêu lên được khái niệm văn hoá

sinh thái Nói đến văn hoá sinh thái rất nhiều nhưng để tìm một tác giả Việt Nam khái quát được khái niệm văn hoá sinh thái rất ít và tác giả Nguyễn Văn Huyên đã làm rõ điều này

Một công trình khác của tác giả Trần Ngọc Thêm đó là công trình Hệ giá trị

Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại và con đường tới tương lai (2016) Công trình

đã tập trung vào làm rõ cơ sở lý luận cho hệ giá trị văn hoá và nêu lên hệ giá trị Việt Nam truyền thống và sự biến đổi của nó trong giai đoạn hiện đại Đây là một công trình nghiên cứu có giá trị về mặt lý luận trong nghiên cứu văn hoá Công trình nghiên cứu tuy chỉ tập trung về hệ giá trị Việt Nam nói chung nhưng công trình đã giúp cho luận án nhìn nhận hệ thống giá trị văn hoá, sinh thái ở Hội An trong hệ thống chung của giá trị Việt Nam

Ngoài những công trình trên, một số công trình cũng nghiên cứu trên lĩnh vực quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch dành cho

các địa phương khác như: Luận văn thạc sĩ của tác giả Lê Xuân Hậu với đề tài Di sản

văn hoá Đồng Nai với phát triển du lịch (2013), Luận án tiến sĩ của tác giả Trần Đức

Nguyên với đề tài Quản lý di tích lịch sử văn hoá ở Bắc Ninh trong quá trình công

nghiệp hoá, đô thị hoá (2015) Các công trình này đã góp phần làm rõ mối quan hệ

giữa bảo tồn di sản với phát triển du lịch, làm rõ được giá trị văn hoá của mỗi vùng, Nội dung của các công trình cũng cho luận án có cái nhìn tổng thể, so sánh với các khu vực khác trong nước

3.1.3 Nhận thức, đánh giá chung

Qua phân tích tài liệu liên quan đến vấn đề nghiên cứu về bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch cho thấy từng lĩnh vực cụ thể như mối quan hệ văn hoá với sinh thái, mối quan hệ bảo tồn và phát huy với phát triển du lịch

đã được các nhà khoa học, nhà quản lý, nhà lãnh đạo trong và ngoài nước đi trước nghiên cứu khá nhiều và từ rất sớm Bởi họ nhận thấy văn hoá và môi trường sinh thái có một mối quan hệ thông qua hoạt động của con người; nhận thấy được tầm quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái, đó không còn đơn thuần là giá trị của một quốc gia, dân tộc, mà còn là tài sản của nhân loại; bởi họ nhận thấy những nguy cơ đánh mất giá trị di sản ngày càng cao do những tác động từ sự biến đổi khí hậu, từ sự nhận thức của các cộng đồng hưởng thụ, từ sự phát triển kinh

tế trong bối cảnh toàn cầu hoá Tuy nhiên, nhìn chung chưa có một công trình nào đi sâu nghiên cứu việc kết hợp các giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch và tất

cả đặt trong toàn cảnh hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị một di sản mang tầm thế giới Hơn nữa, mặc dù các nhà khoa học ít nhiều đã có quan tâm nghiên cứu về các lĩnh vực bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái trong quan hệ với du lịch, nhưng việc tìm ra hướng phát triển cụ thể trong hoạt động bảo tồn và phát huy các giá trị này nhìn chung vẫn còn bỏ ngỏ…

4.2 Các công trình nghiên cứu về Hội An

4.2.1 Các công trình nghiên cứu của tác giả nước ngoài

Hội An là một thương cảng nổi tiếng xứ Đàng Trong, là một di sản văn hoá thế giới nên có khá nhiều công trình nghiên cứu về Hội An Đầu tiên kể đến là công

trình Xứ Đàng Trong, lịch sử kinh tế - xã hội Việt Nam thế kỷ 17-18 của tác giả Li

Tana (2014) Đây là một luận án tiến sĩ tại Đại học Quốc gia Australia Công trình gồm 7 chương viết rất kỹ về vùng đất, lực lượng vũ trang, tình hình buôn bán của các thương nhân nước ngoài, về hệ thống thuế của triều Nguyễn, về tộc người,… ở xứ Đàng Trong đã góp phần vào việc tìm hiểu lịch sử Việt Nam và đặc biệt nội dung tập trung rất nhiều vào vùng đất Hội An ở thế kỷ đó Từ đó làm sáng tỏ giá trị lịch sử,

văn hoá, kinh tế, sinh thái,… của Hội An, giúp cho luận án có cơ sở nhận diện hệ thống giá trị văn hoá, sinh thái ở Hội An

Ngoài ra còn rất nhiều công trình khác của các tác giả nước ngoài nghiên cứu

về Hội An thông qua các bài tham luận trong Hội thảo quốc tế về đô thị cổ Hội An

được tổ chức năm 1990 và được xuất bản năm 1991 bởi nhà xuất bản Khoa học Xã

hội – Hà Nội Trong kỷ yếu có các chuyên đề của tác giả nước ngoài như sau: “Hội

An và cư dân Nhật trước đây” của tác giả Ishizawa Yoshiaki; “Những công trình kiến trúc miêu tả trong Giao chỉ quốc mậu dịch độ hải đồ của Chaya Shinroku” của tác

giả Chihara Daigoro; “Tư liệu VOC về quan hệ giữa Công ty Đông Ấn Hà Lan và

chúa Nguyễn trong thế kỷ XVII – XVIII” của tác giả John Kleinen; “Tìm hiểu quan

hệ Nhật - Việt qua đồ gốm sứ” của tác giả Hasabe Gakuji; “Ngoại giao Chàm – Philipine thế kỷ XI” của tác giả Peter Burns, tác giả Roxanna M.Brown; “Nhận thức quốc tế của chúa Nguyễn ở Quảng Nam căn cứ theo Ngoại phiên thông thư” của tác

giả Kawamoto Kuniye; “Mậu dịch với Đông Dương của các thương điếm thuộc công

ty Đông Ấn Hà Lan tại Nhật Bản” của tác giả Kato Eiichi; “Vai trò của các cảng thị

ở vùng biển Đông Nam Á từ thế kỷ II trước Công nguyên đến đầu thế kỷ XIX” của tác

giả Ikuta Shigeru; “Công ty Đông Ấn Hà Lan ở Quảng Nam và Đàng Ngoài, sự đóng

góp của Hà Lan đối với mậu dịch hàng hải Châu Á” của tác giả Kazimien

Kwiatkowski,… Đây là những chuyên đề nền tảng đầu tiên giúp chính quyền và người dân Hội An dần dần hiểu rõ hơn về hệ thống giá trị văn hoá, sinh thái của Hội

An Đồng thời giúp Hội An định hình giá trị và tìm cách bảo tồn hệ thống giá trị này,

và là cơ sở để Hội An lập hồ sơ đệ trình UNESCO công nhận là Di sản Văn hoá Thế giới và Khu Dự trữ Sinh quyển Thế giới

Trong một Hội thảo quốc tế khác được tổ chức vào năm 2009, một công trình nghiên cứu của tác giả Utsumi Sawako trường Đại học Nữ Chiêu Hoà Nhật Bản về

Cải thiện các cửa hàng và cảnh quan phố cổ Hội An cũng đã được trình bày Công

trình cũng đánh giá rất chi tiết thực trạng buôn bán ở Hội An và cảnh quan môi trường Hội An thông qua những dữ liệu hình ảnh nghiên cứu từ năm 1993 đến năm 2007 Nghiên cứu này cũng giúp cho luận án có cơ sở chứng minh thực trạng hoạt động du lịch và cảnh quan môi trường ở Hội An và đặt ra vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái ở Hội An trong tương lai

Ngoài ra, hai công trình của các chuyên gia của UNESCO Bangkok phối hợp với cán bộ Trung tâm QLBT Di sản Văn hoá Hội An trong đó có nghiên cứu sinh

tham gia biên soạn, đó là: Cẩm nang bảo tồn dành cho các chủ di tích (2008) và Tác

động - Những ảnh hưởng của du lịch đối với văn hoá và môi trường ở Di sản Văn hoá Hội An (2008) Công trình thứ nhất chỉ tập trung vào hướng dẫn cho cộng đồng

cách thức bảo vệ di sản, làm các thủ tục đệ trình xin tu bổ di tích, phân loại các loại hình kiến trúc và các qui định hỗ trợ của Nhà nước đối với di sản,… Công trình thứ hai thì chỉ nêu thực trạng những tác động của hoạt động du lịch đến di sản và môi trường di sản, có đưa ra một số vấn đề về du lịch của di sản Tuy nhiên, sách vẫn còn mỏng về nội dung, chỉ mới cung cấp cái nhìn về di sản Hội An mang tính chất giới thiệu, chưa đi sâu vào nghiên cứu

Trong lĩnh vực nghiên cứu về đa dạng văn hoá và sinh học, tác giả Lai

Kurukulasuriya, trong Hội thảo khoa học Tìm mô hình quy hoạch và phát triển bền

vững thành phố Hội An (2010), đã có chuyên đề về “Bảo tồn đa dạng văn hoá và sinh

học của khu phố cổ Hội An và đảo Cù Lao Chàm - Mối quan hệ giữa chính sách, luật

và quản lý” Tác giả chủ yếu tập trung đánh giá về tiềm năng của di sản Hội An, đặc biệt chú trọng đến vấn đề môi trường, làm rõ vai trò của môi trường và vai trò của văn hoá trong vấn đề bảo vệ môi trường Tuy nhiên, bài viết còn mỏng về nội dung nên thực trạng về môi trường và văn hoá Hội An chưa được thể hiện

3.2.2 Các công trình nghiên cứu của tác giả trong nước

Cũng tương tự như các tác giả nước ngoài nghiên cứu về Hội An, nhiều nhà nghiên cứu, nhà khoa học, nhà quản lý trong nước cũng có những công trình như sau:

Việt sử Xứ Đàng Trong (1967) của tác giả Phan Khoang, là công trình nghiên

cứu về xứ Đàng Trong, trong đó có Hội An Công trình phản ánh về phần chế độ như thuế, sản vật, phong tục, kinh tế, tài chính, thơ văn, công trình cũng dựa trên những

tư liệu của Lê Quý Đôn; vấn đề về lịch sử Chiêm Thành và Chân Lạp thì được tác giả lấy từ tư liệu của các nhà khảo cổ Pháp, sử học Pháp, Công trình tổng hợp nhiều

tư liệu và làm rõ lịch sử Xứ Đàng Trong thế kỷ XVII - XVIII, cũng đã giúp cho luận

án có cái nhìn rỏ hơn về hệ thống giá trị của di sản Hội An

Một trong những công trình thời hiện đại làm nền tảng cho các công trình

nghiên cứu tiếp theo là: Kỷ yếu hội nghị khoa học về Khu phố cổ Hội An

23-24/7/1985 Đây là công trình tập hợp các bài viết nghiên cứu bước đầu về Hội An

trên các phương diện lịch sử, văn hoá, kinh tế, xã hội và những vấn đề bảo tồn giá trị

di sản, Trong công trình có một phần tập trung về vấn đề bảo vệ và phát huy tác dụng của Khu phố cổ Hội An do các học giả hàng đầu Việt Nam lúc bấy giờ trình

bày như: Lâm Bình Tường với chuyên đề “Bảo vệ Khu phố cổ Hội An và môi trường

xung quanh”; Lê Thành Vinh với chuyên đề “Những đánh giá bước đầu từ những dữ liệu điều tra cơ bản Khu phố cổ Hội An”; Đặng Văn Bài với chuyên đề “Một vài suy nghĩ về công tác bảo tồn Khu phố cổ Hội An”; Nguyễn Quốc Hùng với chuyên đề

“Bảo tồn Khu phố cổ Hội An và vai trò của nó trong đời sống hiện nay”; Đây là cơ

sở thực tiễn quan trọng, đầu tiên có sự góp mặt của nhiều chuyên gia trong nước nghiên cứu về Hội An Điều này giúp luận án nhận diện được toàn bộ giá trị lịch sử, văn hoá, kinh tế, sinh thái của Đô thị cổ Hội An cùng những quan điểm bước đầu về bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái ở Hội An

Quan điểm bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái Hội An nói riêng và Quảng Nam nói chung không dừng ở Hội nghị quốc gia năm 1985, sau đó có Hội thảo quốc tế năm 1990 như đã trình bày ở trên, ngoài ra còn rất nhiều hội thảo lớn,

nhỏ được tổ chức Trong đó có một công trình cũng đã được xuất bản, đó là: Văn hoá

Quảng Nam những giá trị đặc trưng được tổ chức năm 2001 và xuất bản vào năm

2009 Trong công trình cũng có một phần tập trung vào lĩnh vực bảo tồn và phát huy những giá trị văn hoá Quảng Nam, một phần trong đó cho bảo tồn Khu phố cổ Hội

An Phần này cũng tập trung nói nhiều việc bảo tồn giá trị di sản gắn với phát triển

du lịch, tiêu biểu là các chuyên đề: “Bảo vệ và phát huy những giá trị đặc trưng của

di sản văn hoá Quảng Nam” của Trương Quốc Bình; “Văn hoá Quảng Nam – Một số vấn đề về giá trị và việc bảo tồn, phát huy hiện nay” của Nguyễn Vân Phi; “Kết hợp khai thác những thắng cảnh thiên nhiên và các tài nguyên nhân văn để phát triển du lịch Quảng Nam” của Đậu Thị Hoà; Tất cả các bài tham luận trong kỷ yếu một lần

nữa tiếp tục làm rõ giá trị văn hoá của Hội An trên nền tảng chung văn hoá Quảng Nam, đồng thời kỷ yếu cũng giúp làm rõ quan điểm bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá của vùng đất này Trên cơ sở đó, đề tài luận án tiếp thu được những ý tưởng và

có những định hướng tốt hơn trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá ở Hội An

Một công trình nghiên cứu tiếp theo về Hội An là đề tài Xây dựng cơ chế,

chính sách ưu đãi nhằm phát triển kinh tế - xã hội thành phố Hội An đến năm 2020

(2013) do tác giả Lưu Kiếm Thanh thuộc Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế - Xã hội Đà Nẵng thực hiện Công trình tuy tập trung chính cho lĩnh vực cơ chế chính sách của Hội An nói chung nhưng việc kết luận, đánh giá thực trạng trong lĩnh vực bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái ở Hội An đã một lần nữa khẳng định đề tài luận án vẫn chưa được quan tâm nghiên cứu và điều này cần thiết phải nghiên cứu

Trong lĩnh vực bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá Hội An gắn với phát triển du lịch, qua tham khảo có một công trình luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị

Thu Hà với đề tài Quản lý di sản văn hoá và phát triển du lịch ở Đô thị cổ Hội An,

tỉnh Quảng Nam (2016) Luận án có đề cập đến vấn đề du lịch và tác động của du

lịch ở Đô thị cổ Hội An; đề cập đến mối quan hệ giữa quản lý di sản văn hoá với phát triển du lịch ở Hội An Đây là nội dung có nhiều vấn đề liên quan đến luận án, vì vậy giúp cho tác giả tham khảo cũng như có góc nhìn khác để làm rõ hơn công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản ở Hội An

Luận văn thạc sĩ ngành Văn hoá học Mối quan hệ giữa bảo tồn và phát huy

các giá trị di sản văn hoá ở Hội An (2013) do chính nghiên cứu sinh thực hiện Công

trình nghiên cứu này chỉ mới dừng lại ở việc nêu bật thực trạng bảo tồn và phát huy giá trị di sản Hội An, trong đó chỉ đề cập đến giá trị văn hoá vật thể và phi vật thể mà không đề cập đến giá trị sinh thái để cho thấy mối quan hệ giữa văn hoá và sinh thái

Công trình nghiên cứu trực tiếp về văn hóa ở Hội An phải kể đến tiếp theo là

đề tài nghiên cứu Văn hoá Hội An do tác giả Nguyên Ngọc và Nguyễn Đình An đồng

chủ nhiệm, được thực hiện từ năm 2005 và nghiệm thu năm 2013 Công trình là một

sự đóng góp rất lớn cho việc nhìn nhận những giá trị văn hoá Hội An đầy đủ và tổng thể Trong quá trình thực hiện đề tài, nghiên cứu sinh là thư ký của đề tài nên cũng

đã tham gia rất nhiều vào việc điều tra xã hội học phục vụ cho nghiên cứu Và luận

án cũng sử dụng một số dữ liệu trong điều tra nghiên cứu này để phân tích một số vấn đề của Hội An Tuy nhiên, đề tài chỉ tập trung tìm ra nét đặc trưng của văn hoá Hội An, chưa quan tâm nhiều đến lĩnh vực bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá

Ngoài những công trình nghiên cứu về văn hoá Hội An, về lĩnh vực bảo tồn

và phát huy giá trị di sản Hội An nói trên, rất nhiều công trình liên quan đến văn hoá

vật thể và phi vật thể Hội An đã được các tác giả xuất bản như: Nhà gỗ Hội An (2005) của tác giả Trần Ánh chủ biên; Di tích danh thắng Hội An (2007) của Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An biên soạn; Kiến trúc phố cổ Hội An của

trường Đại học Nữ Chiêu Hòa – Nhật Bản biên soạn Các công trình này đã nêu bật được giá trị văn hóa vật thể của phố cổ Hội An và giúp cho đề tài của luận án nhận biết được các giá trị này Đối với nghiên cứu văn hóa phi vật thể ở Hội An thì đa dạng

hơn, các công trình phải kể đến là: Văn hóa phi vật thể ở Hội An (2005) của tác giả Bùi Quang Thắng; Văn hóa ẩm thực Hội An (2002) của Chi hội Văn nghệ Dân gian Hội An biên soạn; Cư dân Faifo – Hội An trong lịch sử (2005) của tác giả Nguyễn Chí Trung; Di sản văn nghệ dân gian Hội An (2005) của Trần Văn An; Các công trình do cơ quan quản lý di sản nghiên cứu, phát hành như: Công cụ đánh bắt sông

nước ở Hội An (2001), Nghề truyền thống ở Hội An (2008), Lễ lệ lễ hội ở Hội An

(2008), Múa Thiên Cẩu ở Hội An của tác giả Trương Hoàng Vinh (2010), Ghe bầu

trong đời sống văn hoá ở Hội An – Quảng Nam của tác giả Trần Văn An (2011)

Ngoài ra, còn một số công trình chủ yếu tập trung vào hình ảnh tư liệu và thông tin nghiên cứu do Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An biên soạn như:

Sách Di tích – danh thắng Cẩm Thanh (2014), Hội An – Ngày ấy (2014), Di sản Hán Nôm tập 1,2,3 (2015) Đặc biệt, tài liệu nghiên cứu Thông tin nghiên cứu Cù Lao Chàm (2014) do Trung tâm QLBT Di sản Văn hoá chủ trì Các công trình này đi sâu

vào nghiên cứu từng mảng văn hóa phi vật thể ở Hội An nhưng chưa đề cập đến thực trạng và giải pháp bảo tồn Tuy vậy, các công trình này giúp cho đề tài luận án có cơ

sở tìm hiểu sâu các giá trị văn hóa phi vật thể truyền thống ở Hội An Đồng thời qua đánh giá các công trình nghiên cứu ở Hội An cho thấy chưa có một công trình nào nghiên cứu về lĩnh vực bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch ở Hội An

Trong lĩnh vực nghiên cứu sinh thái ở Hội An, do mới được quan tâm những năm gần đây nên chưa phát hiện những quyển sách nào được xuất bản, nhưng nhiều

dự án, chuyên đề, bài viết liên quan đến vấn đề sinh thái ở Hội An được các nhà khoa

học quan tâm Kể đến đầu tiên phải là Hồ sơ đệ trình UNESCO công nhận Cù Lao

Chàm - Hội An là Khu dự trữ sinh quyển thế giới (2009) Đây là bộ hồ sơ tập hợp

toàn bộ những thông tin về địa lý, lịch sử, văn hoá, kinh tế, xã hội của quần đảo Cù

Lao Chàm - Hội An để có cơ sở cho UNESCO công nhận là Khu Dự trữ Sinh quyển Thế giới Những nội dung của hồ sơ làm toát lên giá trị nổi bật toàn cầu của vùng đảo

Cù Lao Chàm - Hội An trong đó bao gồm cả giá trị văn hoá và giá trị sinh thái Như vậy, việc nhìn nhận giá trị văn hoá và giá trị sinh thái của khu dự trữ sinh quyển Cù Lao Chàm - Hội An được thể hiện ngay từ đầu lập hồ sơ Đây cũng là minh chứng cho vấn đề quản lý Khu Dự trữ Sinh quyển hợp lý hơn

Việc xây dựng Hồ sơ đệ trình UNESCO công nhận Khu dự trữ sinh quyển Cù Lao Chàm - Hội An, càng thấy rõ hơn vai trò của vấn đề môi trường sinh thái đối với

di sản Hội An Ngày 3/6/2009, UBND thành phố Hội An thông qua Đề án xây dựng

thành phố Hội An - Thành phố Sinh thái với quan điểm:

Phát triển theo hướng một Thành phố sinh thái hiện đại nhưng có bản sắc riêng, đặc trưng về truyền thống và đặc trưng về điều kiện tự nhiên - xã hội; chú trọng gìn giữ và phát huy giá trị di sản và khu dự trữ sinh quyển; Gắn kết hài hoà giữa tự nhiên - xã hội - nhân văn nhằm mục tiêu xây dựng môi trường cuộc sống của con người ngày càng tốt đẹp hơn; Gắn kết sinh thái - văn hoá -

du lịch nhằm đảm bảo phát triển bền vững (tr.15)

Đề án cũng đã đưa ra được các tiêu chí về văn hoá, sinh thái phải đạt được trong các giai đoạn đến; phấn đấu xây dựng thành phố Hội An - Thành phố Sinh thái Tuy nhiên, đề án chưa đưa ra được cơ sở lý luận nào để giải quyết vấn đề phát triển hiện nay ở Hội An Mặt khác, Đề án cũng đã nêu những vấn đề về sinh thái đô thị nhưng mới chỉ khái quát trên các phương diện kiến trúc, sự đa dạng sinh học, giao thông vận tải, công nghiệp và kinh tế Nhưng một vấn đề quan trọng để xây dựng nên một môi trường sinh thái đô thị chính là hoạt động của con người, đó cũng chính là hoạt động văn hoá mà cụ thể hơn là hoạt động bảo tồn và phát huy môi trường sinh thái ở Hội An Đây là một trong những vấn đề cần nghiên cứu, ứng dụng trong quản

lý di sản ở Hội An hiện nay

Sau khi phát động xây dựng Hội An - Thành phố Sinh thái, một hội thảo khoa

học Tìm mô hình quy hoạch và phát triển bền vững thành phố Hội An (2010) cũng đã

được Quỹ Phát triển Bền vững (Foundation of the Future) tài trợ tổ chức Tác giả Thái Quang Trung đã có dự thảo đề cương “Hội An - ngôi làng toàn cầu sáng tạo - nhỏ mà đẹp” Tuy chỉ mới là dự thảo một đề cương nhưng nội dung đã nêu lên những

ý tưởng mới về tầm nhìn đối với di sản Hội An; về vấn đề quy hoạch Hội An, đặc biệt là vấn đề quy hoạch theo các nguyên tắc ngũ hành (kim, mộc, thuỷ, hoả, thổ); về tính sáng tạo bền vững cho di sản Hội An; Trong đó, bài viết đã nhấn mạnh đến hệ thống sinh thái, văn hoá của Hội An Đề cương mang dáng dấp của một nghệ sĩ đang

vẽ nên bức tranh của di sản Hội An với hình dáng một ngôi làng toàn cầu sáng tạo Đứng trên phương diện khoa học, tác giả đã chỉ rất rõ mối quan hệ giữa văn hoá và sinh thái Hội An trong việc xây dựng ngôi làng này; chỉ rõ vai trò của văn hoá và sinh thái trong tiến trình phát triển, mà chủ thể xây dựng nên ngôi làng đó chính là cộng

đồng và các giới nghệ sĩ để hướng mô hình thành phố trở thành một khu sinh thái

vườn trong tương lai

Nói đến vấn đề sinh thái ở Hội An, một người có bước khởi đầu và dẫn dắt việc bảo tồn hệ đa dạng sinh học ở Hội An cũng như trực tiếp xây dựng Hồ sơ đề trình Khu dự trữ sinh quyển Cù Lao Chàm - Hội An là tác giả Nguyễn Hoàng Trí

Trong hội thảo khoa học Tìm mô hình quy hoạch và phát triển bền vững thành phố

Hội An (2010), tác giả có một chuyên đề “Các khu sinh quyển thế giới - tư duy hệ thống - cảnh quan - điều phối liên ngành - kinh tế chất lượng” Đây có thể nói là bài

viết nghiên cứu rất rõ về mối quan hệ văn hoá với sinh thái và việc khai thác giá trị này gắn với phát triển du lịch; chỉ ra được mối quan hệ này theo tư duy hệ thống và tiếp cận liên ngành Đó cũng là lý thuyết chính mà luận án đề cập đến Tuy nhiên, bài viết còn chung chung, chưa đi sâu vào phân tích trường hợp bảo tồn và phát huy giá trị di sản Hội An cụ thể nhưng đã gợi mở cho hướng nghiên cứu trực tiếp vào vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị di sản Hội An; cho việc nhận diện giá trị văn hoá, sinh thái

ở Hội An

Cũng trong hội thảo khoa học này, tác giả Nguyễn Bảo Lâm có một bài tham

luận với đề tài “Vai trò của sông nước trong việc kết nối không gian những giá trị

của Hội An” Chuyên đề mới chỉ dừng lại ở việc nhận diện các trục không gian nước

ở Hội An theo trục Đông - Tây và trục Bắc - Nam Tuy nhiên, việc nhìn nhận vai trò của sông nước trong kết nối giá trị của Hội An là một cách nhìn mối quan hệ giữa văn hoá và sinh thái Nhìn nhận giá trị di sản Hội An trong vị thế địa lý của nó và yếu

tố nước là yếu tố quan trọng trong vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị di sản Hội An

hướng đến sự phát triển du lịch Đây cũng là luận điểm cho luận án vận dụng và đặt trong bối cảnh toàn vùng Quảng Nam

Sau khi được công nhận Khu Dự trữ Sinh quyển Thế giới, dưới sự tài trợ về mặt chuyên môn và kinh phí của Văn phòng UNESCO Hà Nội, một đề tài nghiên cứu

Lợi ích cộng đồng trong hoạt động du lịch tại khu dự trữ sinh quyển Cù Lao Chàm - Hội An (2010) đã được thực hiện Đề tài tập trung vào nghiên cứu giải quyết vấn đề

sinh kế của cộng đồng để hạn chế hơn trong việc khai thác nguồn lợi tự nhiên nhằm bảo tồn hệ đa dạng sinh học Và một loại hình hữu hiệu nhất đó là hoạt động du lịch

Sự tham gia của cộng đồng vào du lịch không những mang lại lợi ích kinh tế mà qua

đó góp phần vào việc bảo tồn hệ đa dạng sinh học của vùng đảo Như vậy, với cách tiếp cận nghiên cứu như trên, việc bảo tồn môi trường sinh thái của khu dự trữ sinh quyển phải gắn liền với bảo tồn giá trị văn hoá và khai thác phát triển du lịch Đó cũng là vấn đề mà luận án cần chú ý đến

Luận án tiến sĩ của tác giả Chu Mạnh Trinh với tựa đề Xây dựng mô hình đồng

quản lý tài nguyên môi trường tại khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm tỉnh Quảng Nam

(2011) là luận án được nghiên cứu công phu với sự đánh giá đầy đủ thông tin về tài nguyên môi trường của khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm – Hội An Mặc dù luận án chỉ tập trung vào nghiên cứu mô hình đồng quản lý, trong đó quản lý dựa vào cộng đồng,

mà không xem đó là hoạt động văn hoá Cộng đồng là người quản lý và những hoạt động quản lý của con người đều là hoạt động văn hoá Như vậy, yếu tố văn hoá trong luận án này chưa làm sáng tỏ và chưa được nhìn nhận ở vai trò chủ đạo của quản lý

tài nguyên Cũng tương tự, một bài viết “Du lịch sinh thái Cù Lao Chàm - Hội An”

đăng trên Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển số 6-7 (104-105) (2013) của tác giả Chu Mạnh Trinh cũng nêu lên được vấn đề du lịch sinh thái ở Cù Lao Chàm từ việc khai thác các tài nguyên nhân văn và tài nguyên thiên nhiên của khu dự trữ sinh quyển Tác giả đã nhận diện được giá trị tài nguyên nhưng chỉ dừng ở mức khai thác nó để phát triển du lịch mà chưa nhận thấy được mối quan hệ giữa văn hoá và sinh thái trong vấn đề khai thác, phát huy giá trị văn hoá, sinh thái ở Hội An

Trong lĩnh vực nghiên cứu về du lịch Hội An, qua tham khảo, cho đến nay vẫn chưa có một công trình nghiên cứu cụ thể về lĩnh vực này được xuất bản ngoài cuốn

Tác động do UNESCO Bangkok phối hợp với Trung tâm QLBT Di sản Văn hoá Hội

An biên soạn như đã nêu ở trên Tuy nhiên, những bài viết có đề cập liên quan đến hoạt động du lịch gắn với bảo tồn di sản, du lịch sinh thái, cũng đã được lồng ghép vào nhận xét, đánh giá chung ở các phần trên

3.2.3 Nhận thức, đánh giá chung

Qua nghiên cứu, tìm hiểu và phân tích các tài liệu, các công trình nghiên cứu

về Hội An cho thấy, các công trình nghiên cứu về Hội An khá nhiều nhưng từ 2015 đến nay thì khá ít Các công trình nghiên cứu trong lĩnh vực bảo tồn, phát huy giá trị văn hoá, sinh thái ở Hội An với phát triển du lịch hầu như rất hạn chế Nội dung nghiên cứu của các vấn đề về Hội An chủ yếu là những nghiên cứu về văn hoá vật thể và phi vật thể; nghiên cứu về lịch sử, khảo cổ vùng đất Hội An Các nội dung này

đã góp phần nhận diện rõ giá trị văn hoá, sinhh thái ở Hội An từ nhiều góc độ khác nhau Tuy nhiên, các vấn đề về bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái nhằm hướng đến sự phát triển du lịch bền vững để Hội An không bị khai thác quá mức khiến giá trị di sản dần bị đánh mất, để mối quan hệ giữa văn hoá với sinh thái trong

sự tương tác qua lại của nó cùng với sự nâng cao nhận thức mối quan hệ này trong hoạt động quản lý di sản…nhìn chung vẫn còn nhiều vấn đề có thể tiếp tục đi sâu nghiên cứu nhiều hơn nữa…

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu các giá trị văn hoá và giá trị sinh thái ở Hội An; nghiên cứu hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch ở Hội An dưới góc nhìn các mối quan hệ, trong đó có mối quan hệ văn hoá và sinh thái trong hệ thống giá trị di sản ở Hội An, mối quan hệ giữa bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch ở Hội An Ở đây, thuật ngữ “giá trị di sản” trong luận án thể hiện bao gồm cả hai giá trị văn hoá và giá trị sinh thái ở Hội

An theo hướng như vừa nêu

5.2 Phạm vi nghiên cứu

Trên toàn địa bàn thành phố Hội An nhằm chỉ rõ toàn bộ những giá trị văn hoá

và giá trị sinh thái ở Hội An, không tính theo diện tích khoanh vùng bảo vệ Di sản Văn hoá Thế giới và Khu Dự trữ Sinh quyển Thế giới Thời gian nghiên cứu được tiếp cận theo lịch sử hình thành vùng đất Hội An cho đến nay nhằm nhận thấy rõ hệ

thống giá trị di sản Hội An, những yếu tố hình thành nên giá trị và đặc biệt là cách thức quản lý di sản kể từ khi được UNESCO công nhận danh hiệu cho đến nay

6 Hướng tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

6.1 Hướng tiếp cận

Trên cơ sở chủ yếu từ góc độ Văn hóa học, tác giả tập trung giải quyết các khái niệm về văn hoá, sinh thái và văn hoá sinh thái; giá trị, giá trị văn hoá và giá trị sinh thái; du lịch, du lịch văn hoá và du lịch sinh thái; di sản, bảo tồn và phát huy giá trị di sản Bên cạnh đó, tác giả đề tài vận dụng hướng tiếp cận liên ngành Văn hoá học kết hợp Du lịch học, Kinh tế học, Nhân học, Địa lý học, Sử học, Triết học,… để nhận diện toàn bộ hệ thống giá trị di sản và trong quản lý di sản; tiếp cận Lý thuyết

Hệ thống để nhận diện hệ thống giá trị văn hoá, sinh thái và quản lý giá trị văn hoá, sinh thái theo tư duy hệ thống; tiếp cận Lý thuyết Sinh thái Văn hoá để làm rõ giá trị sinh thái trong mối quan hệ với giá trị văn hoá; tiếp cận quan điểm về mối quan hệ giữa bảo tồn và phát huy để làm rõ bảo tồn di sản là để phát huy giá trị di sản nhằm hướng đến sự phát triển bền vững thông qua hoạt động du lịch

6.2 Phương pháp và thao tác nghiên cứu

- Phương pháp phân tích tổng hợp và nghiên cứu tài liệu: Trên cơ sở phân tích

và tổng hợp các nguồn tài liệu thứ cấp để đánh giá thực trạng công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái ở Hội An từ Niên giám thống kê, từ các cơ quan quản lý di sản, số liệu này được tổng hợp và phân tích bằng biểu đồ cho thấy sự đầu

tư, phát triển của Hội An từ những năm đầu triển khai hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di sản này Hơn nữa, do đây là một đề tài mới, việc vận dụng các lý luận để giải quyết vấn đề thực tiễn còn hạn chế nên việc nghiên cứu các công trình đi trước

để tìm ra các luận điểm về bảo tồn và phát huy, về mối quan hệ văn hoá với sinh thái

để lập luận cho các vấn đề của đề tài

- Phương pháp quan sát tham dự: Đây là phương pháp tiếp cận đối tượng

nghiên cứu một cách trực tiếp nhất Quan sát những biến động của Hội An Thu thập

và nắm bắt những thông tin mới nhất Nghiên cứu sinh là người Hội An và đã trực tiếp tham gia quản lý di sản Hội An 13 năm Sau khi chuyển vào công tác tại Thành phố Hồ Chí Minh kể từ năm 2015, tác giả luận án vẫn thường xuyên trở về Hội An 3 lần trong 1 năm vào các tháng 2,7, 12 để cập nhật thông tin và quan sát thực tế Đồng

thời, nghiên cứu sinh đã có cơ hội là thành viên của nhiều đợt nghiên cứu khảo sát khoa học trực tiếp với đối tượng nghiên cứu và cũng đã tham dự một số sinh hoạt, nghiên cứu, hội thảo khoa học trong và ngoài nước về Hội An Trong thời gian sống

và làm việc ở Hội An, tác giả luận án thường xuyên tiếp cận các cơ quan quản lý di sản để thu thập thông tin, số liệu và tiếp cận các nhà lãnh đạo địa phương và cộng đồng dân cư để nắm bắt thông tin được kèm theo trong phụ lục

- Phương pháp phỏng vấn sâu: Luận án đã sử dụng phương pháp phỏng vấn

chuyên gia thông qua phiếu thăm dò một số cá nhân có kiến thức và tâm huyết; đã có quá trình tham gia về công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản Hội An để tìm hiểu nguyên nhân thực trạng công tác bảo tồn và những vấn đề của Hội An hiện nay và đồng thời tham khảo những quan điểm về bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái của các nhà lãnh đạo địa phương để làm tăng luận chứng cho vấn đề của luận án

- Phương pháp so sánh: Chủ yếu nhằm liên hệ so sánh Hội An với một số di

sản trong nước và quốc tế để minh hoạ, làm rõ thêm bài học kinh nghiệm cho Hội An

về bảo tồn và phát huy giá trị di sản với phát triển du lịch

- Về thao tác nghiên cứu: đề tài sử dụng kỹ thuật phân tích SWOT để xác định

rõ điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức, từ đó xác định các định hướng tốt nhất cho Hội An Kỹ thuật này được sử dụng trong luận án nhằm góp phần phân tích thực trạng di sản Hội An trong mối quan hệ với hoạt động kinh doanh du lịch để thấy được những vấn đề làm được và chưa làm được đối với việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá và sinh thái, trên cơ sở đó có những định hướng xác thực cho Hội An trong tương lai lâu dài

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

7.1 Ý nghĩa khoa học

Thực hiện đề tài nghiên cứu Bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với

phát triển du lịch ở Hội An là nhằm góp phần thiết lập hệ thống cơ sở lý luận về các

mối quan hệ trong lĩnh vực bảo tồn và phát huy giá trị di sản, đặc biệt là về mối quan

hệ văn hoá và sinh thái; mối quan hệ giữa bảo tồn và phát huy giá trị di sản với phát triển du lịch là một trong những vấn đề Văn hoá học ứng dụng quan trọng hiện nay

7.2 Ý nghĩa thực tiễn

Nghiên cứu đề tài sẽ giúp nhận diện toàn bộ hệ thống giá trị văn hoá, sinh thái

ở Hội An; đánh giá toàn bộ thực trạng bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch ở Hội An từ những năm mới được UNESCO công nhận cho đến nay; đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch Trên cơ sở đó, đưa ra những định hướng trong hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch dưới góc nhìn mối quan hệ văn hoá và sinh thái; mối quan hệ giữa bảo tồn và phát huy giá trị với phát triển du lịch ở Hội An, góp phần cho chiến lược phát triển bền vững các di sản nói chung

8 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần Dẫn nhập, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận án gồm

3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương này nhằm xác lập các cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn Về mặt lý luận, chúng tôi trình bày những khái niệm về văn hoá, sinh thái, văn hoá sinh thái; giá trị, giá trị văn hoá và giá trị sinh thái; du lịch, du lịch văn hoá và du lịch sinh thái; di sản, bảo tồn và phát huy giá trị di sản; xác định các mối quan hệ từ các quan điểm, lý thuyết, các hướng tiếp cận trong nước, quốc tế về vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị

di sản để có thể lập luận cho những vấn đề đặt ra trong thực tiễn và từ đó đưa ra định hướng trong hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái ở Hội An một cách cụ thể Ngoài ra, để có cơ sở cho nghiên cứu về lĩnh vực bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái ở Hội An, các văn bản của các tổ chức quốc tế cũng như quốc gia Việt Nam và địa phương Hội An cũng được chắt lọc và bám sát để những vấn đề nghiên cứu đi vào thực tiễn nâng cao tính khả thi Về thực tiễn, trong chương này, bên cạnh khái quát về Hội An, cơ sở hình thành giá trị văn hoá, sinh thái ở Hội An được trình bày nhìn từ góc độ Sử văn hoá, Địa văn hoá, Kinh tế văn hoá, Nhân học văn hoá để có cái nhìn tổng quát về giá trị văn hoá, sinh thái ở Hội An

Chương 2: Thực trạng bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch ở Hội An

Để đánh giá được thực trạng bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch ở Hội An, đầu tiên cần xác định các giá trị văn hoá và giá trị sinh thái ở Hội An, sau đó đánh giá thực trạng việc bảo tồn và phát huy giá trị đó dưới khung cơ sở lý luận ở chương 1, đặc biệt là dưới góc nhìn các mối quan hệ văn hoá

và sinh thái; mối quan hệ giữa bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch

Chương 3: Định hướng bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch ở Hội An

Trên cơ sở phân tích, đánh giá thực trạng ở chương 2, để có cơ sở định hướng xác thực ở chương 3, luận án sử dụng kỹ thuật phân tích SWOT để nhìn nhận yếu tố bên trong và bên ngoài tác động vào di sản Hội An từ hai hướng tác động, đó là: từ hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái đến phát triển du lịch và từ hoạt động du lịch đến hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái Từ đó,

đề xuất những định hướng về nhận thức lý luận; về bộ máy quản lý di sản; về quy hoạch di sản và các vấn đề nghiên cứu khoa học, bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá, sinh thái với phát triển du lịch ở Hội An nhằm cung cấp cơ sở lý luận và giải quyết những bất cập, chồng chéo cho Hội An trong lĩnh vực bảo tồn và phát huy giá trị di sản với phát triển du lịch

Phần tài liệu tham khảo gồm 129 tài liệu, trong đó 101 tài liệu tiếng Việt, 7 tài liệu

tiếng Anh và 21 tài liệu từ các trang web, được trình bày theo Hướng dẫn trích dẫn, trích nguồn và lập danh mục tài liệu tham khảo được ban hành kèm theo Quyết định

số 02/QĐ-XHNV-TTPC-SHTT ngày 19/01/2018 của Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh

Phần phụ lục (77 trang) gồm có 8 mục: (1) Phụ lục 1: Bằng công nhận Di sản Văn

hoá Thế giới Đô thị cổ Hội An và Khu Dự trữ Sinh quyển Thế giới Cù Lao Chàm – Hội An; (2) Một số bản đồ về Hội An; (3) Một số kết quả tổng hợp, thống kê đặc điểm sinh thái tự nhiên ở Hội An; (4) Một số kết quả tổng hợp, thống kê tình hình bảo tồn

và phát huy giá trị di sản Hội An; (5) Một số kết quả tổng hợp, thống kê tình hình du lịch ở Hội An; (6) Một số văn bản quốc tế và trong nước liên quan đến di sản Hội An; (7) Phiếu thăm dò ý kiến những người làm trong lĩnh vực bảo tồn giá trị di sản Hội An; (8) Hình ảnh về di sản Hội An

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Một số khái niệm liên quan

1.1.1.1 Văn hoá, sinh thái và văn hoá sinh thái

Do có sự đa nghĩa của văn hoá nên có sự đa định nghĩa về văn hoá Đứng dưới góc độ xem văn hoá như một hình thái chuẩn mực, một số tác giả đã đưa ra định nghĩa

về văn hoá như sau:

Tác giả Kôlibecgơ cho rằng: “Văn hoá là toàn bộ nếp sống được xác định bằng môi trường xã hội và thông qua các cá nhân với tư cách là thành viên của xã hội ấy”;

Tác giả Dauson cho rằng “Văn hoá là nếp riêng, là sự thích ứng đặc biệt của con người với môi trường tự nhiên và các nhu cầu kinh tế”;

Tác giả R Benidice cho rằng: “Văn hoá là lối sống mà con người học được,

chứ không phải là sự kế thừa sinh học”

Tác giả F Merill cho rằng: “Văn hoá là cách ứng xử mà các thành viên trong

xã hội học được” (như trích dẫn ở Nguyễn Tri Nguyên, 2010, tr.8)

Dưới góc độ xem văn hoá như một hình thái biểu tượng, tác giả L Oaitơ cho rằng: “Văn hoá là cơ chế của hiện tượng, vật thể, hành động, tư tưởng, cảm xúc Cơ chế này được tạo ra nhờ việc sử dụng các biểu trưng hoặc phụ thuộc vào biểu trưng đó” (như trích dẫn ở Nguyễn Tri Nguyên, 2010, tr.9)

Dưới góc độ xem văn hoá như một hình thái giá trị, một số nhà khoa học đã đưa ra định nghĩa về văn hoá như sau: Tác giả Tomaxin cho rằng: “Văn hoá là tổng hoà giá trị vật chất và xã hội của nhóm người, các thiết chế, phong tục và ứng xử trong cách ứng xử của họ”; F Mayơ - Tổng giám đốc UNESCO cho rằng: “Văn hoá

là tổng thể sống động các hoạt động sáng tạo trong quá khứ và trong hiện tại Qua các thế kỷ hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên một hệ thống giá trị, các truyền thống và các thị hiếu – những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi dân tộc”; Trong

từ điển Triết học cho rằng: “Văn hoá là toàn bộ giá trị vật chất và tinh thần được nhân loại sáng tạo ra trong quá trình hoạt động thực tiễn lịch sử - xã hội, các giá trị ấy nói lên trình độ phát triển của lịch sử loài người” (như trích dẫn ở Nguyễn Tri Nguyên,

2010, tr.9); Tác giả Trần Ngọc Thêm (1996) cho rằng: “Văn hóa là một hệ thống hữu

cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo, tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình” (tr.27) Đề tài nói đến hệ thống giá trị di sản Hội An, vì vậy nghiên cứu sinh chọn định nghĩa xem văn hoá là một hệ thống giá trị để lập luận các vấn đề nghiên cứu của luận án Đồng thời cũng qua khái niệm về văn hoá cũng cho thấy mối quan hệ giữa văn hoá với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội Đó cũng là cơ

sở để lý luận mối quan hệ văn hoá và sinh thái

Về thuật ngữ sinh thái: Từ “sinh thái” có nghĩa là “nơi cư trú”, nó có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp là “oikos” Ông Haekel là người đặt nền tảng cho nghiên cứu sinh thái và ông đã đưa ra định nghĩa đầu tiên về sinh thái học vào năm 1870 Liên quan vấn đề trên, khái niệm Hệ sinh thái được định nghĩa: “Hệ sinh thái là hệ thống bao gồm sinh vật và môi trường tác động lẫn nhau mà ở đó thực hiện vòng tuần hoàn vật chất, năng lượng và trao đổi thông tin” (Võ Văn Phú, 2008, tr.69) Ngoài ra, nói

về sinh thái thường phân chia thành sinh thái tự nhiên và sinh thái nhân văn Nội dung luận án tập trung vào mối quan hệ văn hoá và sinh thái, điều này có thể thấy là chủ yếu tập trung vào sinh thái nhân văn Theo tác giả Phan Thị Anh Đào và Lê Trọng Cúc (2017) định nghĩa: “Sinh thái nhân văn là khoa học nghiên cứu quan hệ giữa con người với môi trường thiên nhiên ở mức độ hệ thống, bao gồm hệ xã hội và hệ tự nhiên (hệ sinh thái)” (Viện Tài nguyên môi trường, 2017, tr.3)

Tác giả Nguyễn Đình Hoè cũng cho rằng:

Sinh thái nhân văn (Human Ecology) trước hết là lĩnh vực nghiên cứu tương tác giữa cộng đồng và hệ sinh thái tự nhiên trong hoạt động sống của con người Các hệ thống sinh thái nhân văn, vì vậy trước hết là các hệ thống kinh

tế - văn hoá – sinh thái mang đậm sắc thái văn hoá của cộng đồng bản địa và dấu ấn của hệ tự nhiên bản địa Trong một hệ thống sinh thái nhân văn, yếu tố

tự nhiên và yếu tố cộng đồng gắn bó chặt chẽ, nương tựa vào nhau mà việc tách rời hai yếu tố đó đều gây thiệt hại cho mỗi phía Việc nghiên cứu và quản

lý các hệ thống sinh thái nhân văn trước hết là sự tôn trọng mối quan hệ hữu

cơ này (Nguyễn Đình Hoè, 2004, xác định khái niệm, đoạn 1)

Trong vấn đề về sinh thái, có một thuật ngữ “sinh thái văn hoá” được biết đến

là bởi Julian Steward Steward chủ trương phát triển mô hình sinh thái văn hoá và tập trung xoay quanh cái lõi của văn hoá và ông định nghĩa nó như “các chòm sao đặc trưng quan hệ gần gũi nhất với các hoạt động sinh tồn và mang lại lợi ích kinh tế”1

Ý tưởng của ông về sinh thái văn hoá là ảnh hưởng bởi các nghiên cứu về nhóm thổ dân Nam Mỹ Ông đã định ra 3 bước trong việc điều tra hệ sinh thái văn hoá của một

xã hội gồm: (1) mô tả các nguồn tài nguyên thiên nhiên và công nghệ kỹ thuật được

sử dụng để xử lý chúng; (2) làm rõ các tổ chức xã hội về đời sống và hoạt động kinh tế; (3) tìm hiểu ảnh hưởng của hai hiện tượng này trên khía cạnh khác của văn hoá Steward tìm nguyên nhân của sự thay đổi văn hoá và cố gắng đưa ra một phương pháp để nhận biết những cách thức thay đổi văn hoá là kết quả của sự thích nghi với môi trường tự nhiên Sự thích nghi này được gọi là sinh thái văn hoá Từ thuật ngữ này đã hình thành nên lý thuyết và phương pháp luận về “văn hoá sinh thái” hoàn toàn mới Ở Việt Nam hiện nay, lĩnh vực “văn hoá sinh thái” cũng được các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu, trong đó tác giả Nguyễn Văn Huyên (2013) đã cho rằng:

“văn hoá sinh thái là toàn bộ những giá trị văn hóa - xã hội được thể hiện trong thái

độ đối xử, trong hành vi tác động và cải biến thiên nhiên nhằm tạo ra môi trường sống phù hợp, đáp ứng nhu cầu sống lành mạnh, phát triển và tiến bộ của con người” (tr.87) Và ngay cả tác giả Nguyễn Văn Huyên cũng cho rằng, văn hoá sinh thái thuộc

hệ thống giá trị văn hoá Điều này cho thấy, nói đến giá trị văn hoá thường nói đến văn hoá vật thể và văn hoá phi vật thể, nhưng nhiều nhà Nhân học, Văn hoá học cũng

đã khẳng định có một loại hình văn hoá sinh thái trong thực tế và trong nhận thức khoa học Như vậy, văn hoá và sinh thái có mối quan hệ nhất định với nhau Những giá trị văn hoá được con người sáng tạo và hình thành trong môi trường sinh thái nhất định và cũng chính môi trường sinh thái tác động và chi phối đến giá trị văn hoá Chính vì vậy mở rộng ra, nhìn nhận hệ thống giá trị di sản ở Hội An trong hoạt động

du lịch nhất thiết phải nhìn nhận ở góc độ mối quan hệ tương quan giữa văn hoá và sinh thái theo cách như đã nói

1 "the constellation of features which are most closely related to subsistence activities and economic arrangements" http://anthropology.ua.edu/cultures/cultures.php