Tám triều vua lý của hoàng quốc hải từ góc nhìn thể loại

Trong những năm đầu thế kỷ XXI đã có hàng loạt tiểu thuyết lịch sử ra đời, tiêu biểu là bộ ba tác phẩm Hồ Quý Ly, Mẫu thượng ngàn, Đội gạo lên chùa của Nguyễn Xuân Khánh; Hội thề của Ngu

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học:

PGS TS NGUYỄN VĂN HẠNH

NGHỆ AN - 2012

Trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn Tám triều vua Lý của Hoàng Quốc Hải từ góc nhìn thể loại, chúng tôi đã nhận được sự giúp

đỡ tận tình của thầy giáo PGS TS Nguyễn Văn Hạnh cùng với sự nỗ lực cốgắng của bản thân, học hỏi thầy cô, bạn bè

Đây là đề tài nghiên cứu khoa học đầu tiên của bản thân, vì thế sẽ khótránh khỏi những hạn chế và thiếu sót Rất mong được sự đóng góp của quýthầy cô và các bạn

Qua đây, chúng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhấttới thầy giáo PGS TS Nguyễn Văn Hạnh cùng tập thể thầy cô giáo trongkhoa Ngữ văn đã dày công giảng dạy, truyền đạt nhiều kiến thức quý báu đểviệc nghiên cứu luận văn được thuận lợi hơn và đạt kết quả tốt nhất

Nghệ An, tháng 10 năm 2012

Học viên

Nguyễn Thị Yến

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 9

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 10

5 Phương pháp nghiên cứu 10

6 Cấu trúc luận văn 11

Chương 1 TÁM TRIỀU VUA LÝ TRONG BỐI CẢNH TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 12

1.1 Quan niệm về tiểu thuyết lịch sử 12

1.1.1 Khái niệm tiểu thuyết lịch sử 12

1.1.2 Đặc trưng của tiểu thuyết lịch sử 14

1.1.3 Vị trí của tiểu thuyết lịch sử trong văn học 20

1.2 Xu hướng tiểu thuyết hóa lịch sử trong văn học đương đại 22

1.2.1 Viết về một nhân vật lịch sử 24

1.2.2 Viết về một thời điểm lịch sử 29

1.2.3 Viết về một thời đại lịch sử 31

1.2.4 Viết về văn hóa - lịch sử 34

1.3 Tám triều vua Lý - một tiểu thuyết lịch sử quy mô, đồ sộ 39

1.3.1 Hoàng Quốc Hải với đề tài lịch sử 39

1.3.2 Quá trình hình thành tiểu thuyết Tám triều vua Lý 41

1.3.3 Một cái nhìn khái lược về Tám triều vua Lý 44

Chương 2 CỐT TRUYỆN VÀ NHÂN VẬT TRONG TÁM TRIỀU VUA LÝ - TỪ GÓC NHÌN THỂ LOẠI 48

2.1 Cốt truyện trong Tám triều vua Lý 48

2.1.1 Cốt truyện và cốt truyện tiểu thuyết 48

2.1.3 Kết cấu đan cài cốt truyện sự kiện và cốt truyện tâm lý 51

2.1.4 Lồng ghép cốt truyện văn hóa và cốt truyện lịch sử 54

2.2 Nhân vật trong Tám triều vua Lý 56

2.2.1 Nhân vật và nhân vật trong tiểu thuyết 56

2.2.2 Hệ thống nhân vật trong Tám triều vua Lý 57

2.2.3 Phá bỏ khoảng cách sử thi trong cái nhìn nhân vật 81

Chương 3 NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU TRONG TÁM TRIỀU VUA LÝ - TỪ GÓC NHÌN THỂ LOẠI 91

3.1 Ngôn ngữ 91

3.1.1 Ngôn ngữ trang trọng, cổ kính 92

3.1.2 Ngôn ngữ đời thường 94

3.1.3 Ngôn ngữ thô tục 97

3.1.4 Kết hợp hài hòa giữa kể, tả, bình 98

3.2 Giọng điệu 103

3.2.1 Các sắc thái giọng điệu trong tiểu thuyết Tám triều vua Lý 104

3.2.2 Trần thuật đa điểm nhìn - một đặc sắc trong cấu trúc giọng điệu trần thuật trong Tám triều vua Lý 115

KẾT LUẬN 123

TÀI LIỆU THAM KHẢO 125

đề tài này, chúng tôi mong góp một tiếng nói vào quá trình nghiên cứu bộtiểu thuyết lịch sử đồ sộ này.

1.2 Với 3509 trang viết, bốn tập của Tám triều vua Lý (Thiền sư

dựng nước, Con ngựa nhà Phật, Bình Bắc dẹp Nam, Con đường định mệnh) đã tái hiện một giai đoạn lịch sử mang tính bi hùng kéo dài 216 năm

trong lịch sử dân tộc Thành công của tác phẩm, trước hết là ở chỗ, tác giả

đã khắc hoạ được một hệ thống nhân vật phong phú, đa dạng vừa chân thựcvừa sinh động, thể hiện một quan niệm của nhà văn về tiểu thuyết lịch sử.Nghiên cứu tác phẩm dưới góc nhìn thể loại, vì vậy không chỉ thấy được tàinăng của nhà văn mà còn gợi mở nhiều vấn đề mang tính quan niệm, nhưtính chân thật của lịch sử và tính chân thật trong văn học…

1.3 Trong những năm đầu thế kỷ XXI đã có hàng loạt tiểu thuyết

lịch sử ra đời, tiêu biểu là bộ ba tác phẩm Hồ Quý Ly, Mẫu thượng ngàn,

Đội gạo lên chùa của Nguyễn Xuân Khánh; Hội thề của Nguyễn Quang

Thân; Bão táp triều Trần, Tám triều vua Lý của Hoàng Quốc Hải, và gần đây là Minh sư của Thái Bá Lợi Trong số đó có nhiều tác phẩm được

giải cao của Hội nhà văn Việt Nam, Hội nhà văn Hà Nội Tuy nhiênđánh giá về các tác phẩm hiện còn nhiều ý kiến không thống nhất, thậm

chí là trái ngược nhau Trong đó, nổi bật là vấn đề quan niệm thế nào làtiểu thuyết lịch sử? giới hạn hư cấu của tiểu thuyết lịch sử là ở đâu?

Trong bối cảnh đó, nghiên cứu đề tài Tám triều vua Lý của Hoàng Quốc Hải từ góc nhìn thể loại, chúng tôi muốn đưa ra một cái nhìn hệ

thống, toàn diện về tiểu thuyết Tám triều vua Lý Ý nghĩa của vấn đề

không chỉ để hiểu một tác phẩm mà còn gợi mở những vấn đề lý luận vềtiểu thuyết lịch sử và những xu hướng tìm tòi, thể nghiệm của các nhàvăn đương đại Việt Nam

2 Lịch sử vấn đề

Tám triều vua Lý của Hoàng Quốc Hải là bộ tiểu thuyết lịch sử ra

đời cách đây chưa lâu (2010) So với những bộ tiểu thuyết lịch sử, như

Sông Côn mùa lũ (Nguyễn Mộng Giác), Hồ Quý Ly (Nguyễn Xuân

Khánh), Giàn thiêu (Võ Thị Hảo),… thì đây là một tác phẩm còn khá mới

mẻ đối với độc giả cũng như đối với các nhà nghiên cứu Bởi vậy, số

lượng các bài viết tìm hiểu về Tám triều vua Lý còn rất ít, chủ yếu là các

bài trên trang báo điện tử Dựa trên nguồn tư liệu bao quát được và trongphạm vi quan tâm của đề tài, chúng tôi điểm lại một số vấn đề cơ bản mà

giới nghiên cứu phê bình văn học đã quan tâm khi đọc Tám triều vua Lý

của Hoàng Quốc Hải

Sáng 16/9/2010, tại buổi họp báo ra mắt hai bộ tiểu thuyết lịch sử

Tám triều vua Lý và Bão táp triều Trần của nhà văn Hoàng Quốc Hải diễn

ra tại trụ sở Hội Nhà văn Việt Nam, trong bài viết Ra mắt tiểu thuyết lịch

sử Tám triều vua Lý và Bão táp triều Trần, Chi Anh cho rằng: “Với bộ

sách này, nhà văn Hoàng Quốc Hải không chỉ bám sát các sự thật lịch sử,phản ánh trung thực lịch sử mà ông còn tiếp cận lịch sử ở tầm cao hơn, đó

là lý giải lịch sử" [2] Cũng qua buổi Hội thảo này, đã có khá nhiều ý kiến

đánh giá, nhận xét về nhà văn Hoàng Quốc Hải cùng bộ tiểu thuyết Tám

triều vua Lý Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam - nhà thơ Hữu Thỉnh sau khi

đọc tiểu thuyết Tám triều vua Lý đã đánh giá: "Đây là một sự kiện quan

trọng trong đời sống văn học Việt Nam" [2] Đồng thời, nhà thơ Hữu Thỉnhcũng đã có lời cảm ơn tới nhà văn Hoàng Quốc Hải "vì anh đã có cống hiếnlớn cho văn học Việt Nam, đặc biệt là ở mảng đề tài lịch sử" [2] Cùngquan điểm với nhà thơ Hữu Thỉnh, nhà thơ Bằng Việt - Chủ tịch Hội Liênhiệp văn học nghệ thuật Hà Nội đã đưa ra nhận xét: "Anh Hoàng Quốc Hải

đã làm việc rất nỗ lực, tích cực và công phu trong quá trình tìm tòi, nghiêncứu tài liệu, tư liệu để có hai bộ tiểu thuyết đồ sộ như hôm nay Đây lànhững đóng góp rất lớn và có giá trị cho Đại lễ 1000 năm Chúng tôi sẽ đưa

bộ tiểu thuyết Tám triều vua Lý vào danh sách Giải thưởng Bùi Xuân Phái

vào năm sau" [2] Bà Phạm Hà - Giám đốc Nhà sách Vạn Niên cũng bàytỏ: "Từ khi đọc hai cuốn tiểu thuyết lịch sử của nhà văn Hoàng Quốc Hải,tôi thêm yêu lịch sử nước nhà, khao khát được tìm hiểu thêm lịch sử dântộc và khao khát được xuất bản nhiều hơn nữa những cuốn sách về lịch sửViệt Nam Tôi cảm ơn tác giả đã hun đúc tình yêu và lòng tự hào dân tộcchắc chắn không chỉ cho tôi mà còn cho nhiều độc giả khi tìm đến hai

cuốn tiểu thuyết Tám triều vua Lý và Bão táp triều Trần" [2] Bên cạnh

đó, Nguyễn Quang Thiều, Phó chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam đã đánhgiá cao ý nghĩa lịch sử và văn học hai bộ tiểu thuyết của nhà văn HoàngQuốc Hải Theo ông, Hoàng Quốc Hải đã chọn những "sự kiện quan trọngnhất, chứa đựng tất cả các vấn đề lịch sử, văn hóa của đất nước với cáchviết khúc chiết, vì thế hai tác phẩm không bị dàn trải" Mặt khác, NguyễnQuang Thiều đưa ra một ý kiến khá sâu sắc: "Mặc dù không thể ép buộccác khán giả trẻ và nhỏ tuổi đọc những bộ tiểu thuyết lịch sử đồ sộ nhưvậy, hoàn toàn có thể đưa hai cuốn sách đến gần với các em theo nhiềucách khác Có thể đưa nội dung, tình tiết bộ tiểu thuyết này vào chương

trình giáo dục, chuyển thành các hình thức dễ tiếp nhận hơn như truyệntranh, phim ảnh" [2]

Trong bài viết Giới thiệu hai bộ tiểu thuyết lịch sử đăng trên trang

Vov.vn, Thanh Thuỷ đã trích dẫn lời phát biểu của bà Mai Quỳnh Giao,

Giám đốc nhà xuất bản Phụ nữ, đơn vị xuất bản tập sách Bão táp triều

Trần và Tám triều vua Lý của nhà văn Hoàng Quốc Hải: “Các tác phẩm của

nhà văn Hoàng Quốc Hải khắc hoạ được nét bản sắc văn hoá Việt, nêu lênsâu sắc các bài học lịch sử, làm thức dậy tinh thần tự tôn dân tộc, cùng khátvọng độc lập tự chủ và phát triển đất nước giàu mạnh Hai cuốn tiểu thuyết

lịch sử Tám triều vua Lý và Bão táp triều Trần của nhà văn Hoàng Quốc

Hải có lẽ là cuốn tiểu thuyết đồ sộ nhất của tác giả Việt Nam viết về hai

vương triều Lý - Trần" [61] Nguyễn Văn Dân trong bài viết Tiểu thuyết

lịch sử Việt Nam đương đại - phác hoạ một xu hướng chủ yếu, đăng trên tapchinhavan.vn, đã đánh giá tiểu thuyết của Hoàng Quốc Hải là tiểu

thuyết lịch sử giáo huấn Qua đó tác giả có những lời giới thiệu khái quát

về cuốn tiểu thuyết Tám triều vua Lý: "Để phục vụ kỷ niệm 1000 năm

Thăng Long - Hà Nội, ông lại miệt mài bắt tay ngay viết bộ tiểu thuyết bốn

tập Tám triều vua Lý với độ dày khoảng ba nghìn trang, bắt đầu từ năm

1994 - 2009 thì hoàn thành, với tâm nguyện duy nhất là để dân ta hiểu sử

ta, khơi dậy lòng tự hào dân tộc cho con dân Việt Nam" [11] Và: "… cóthể nói, trước ông, chưa có tác phẩm nào đồ sộ như vậy" [11] Là một đồngnghiệp với nhà văn Hoàng Quốc Hải, Hoàng Bích Nga tự nhận mình là mộtngười “may mắn” khi được làm việc cùng cơ quan với ông Chính vì thế,

bà đã có những nhìn nhận, đánh giá về con người, tính cách của HoàngQuốc Hải khá sâu sắc Theo bà, nhà văn Hoàng Quốc Hải "không chỉ hiểusâu, rộng về văn hoá dân tộc mà ông còn rất am hiểu về văn hoá thế giới,ông thu nhận nó bằng nhiều nguồn và tất cả ngấm vào máu ông, vào đầu

ông sản sinh ra những tác phẩm nổi tiếng để cống hiến cho văn đàn ViệtNam" [51] Từ đó, Hoàng Bích Nga cho rằng: "Sau ông, có lẽ cũng khó cóthể có những tác phẩm đề cập tới thời gian dài với những sự kiện lịch sửđầy ắp như trong hai bộ tiểu thuyết lịch sử của ông" [51] Đồng thời, bà bày

tỏ sự ngưỡng mộ của mình tới người đồng nghiệp tài ba: "Là một nhà văn,một nhà văn hoá thâm thuý, hiểu biết nhiều lĩnh vực, ông đã cho ra đờinhững tác phẩm văn học lớn, quý, hay và mang tính tư tưởng sâu sắc Cám

ơn nhà văn Hoàng Quốc Hải Chúng tôi coi ông là nghệ sỹ bởi ông đã thiết

kế và thi công, tạo ra những sản phẩm tuyệt vời Tôi tin, không chỉ bây giờ,

mà tương lai, khi nghiên cứu về lịch sử dân tộc Việt Nam người ta sẽ tìmnguồn tư liệu lịch sử quý báu của dân tộc qua các tác phẩm văn học củaông" [51]

Trên trang http://edu.go.vn Nguyễn Anh có bài viết Tiểu thuyết lịch

sử về Tám triều vua Lý Ở bài viết này, Nguyễn Anh đã giới thiệu cụ thể

nội dung chính của bốn tập Thiền sư dựng nước, Con ngựa nhà Phật, Bình

Bắc dẹp Nam và Con đường định mệnh Qua đó, tác giả nhận định: "Sau 20

năm lao động công phu, nghiêm túc, với biết bao tâm huyết, nhà văn

Hoàng Quốc Hải đã hoàn thành bộ tiểu thuyết lịch sử Tám triều vua Lý Bộ

sách đã ra mắt bạn đọc ngay trước thềm Đại lễ 1000 năm Thăng Long - Hà

Nội Cùng với bộ Bão táp triều Trần viết về triều Trần trước đó, nhà văn

Hoàng Quốc Hải đã thực hiện thành công ý tưởng văn học hóa lịch sử hai

triều đại huy hoàng của dân tộc" [3] Ở một đoạn khác, tác giả viết: “Tám

triều vua Lý viết về nhà Lý từ khi khởi nghiệp đến khi kết thúc, trải dài 216

năm (1009 - 1225) Bộ sách phục dựng bức tranh toàn cảnh sinh động vềtriều đại đã xây dựng nền móng cho nước Đại Việt văn hiến, tự chủ vàhùng mạnh, thông qua chân dung bốn vị vua" [3] Đặng Văn Sinh với bài

Vương triều Lý dưới góc nhìn của tiểu thuyết gia Hoàng Quốc Hải đã đánh

giá cao bộ tiểu thuyết lịch sử Tám triều vua Lý của tiểu thuyết gia Hoàng

Quốc Hải Theo Đặng Văn Sinh: "Đây là bộ tiểu thuyết mà ông đã thainghén trong vòng hai mươi năm, được xem như một tập đại thành vềvương triều nhà Lý từ lúc khởi nghiệp đến khi suy vong" [57] Ở bài viếtnày, tác giả Đặng Văn Sinh cũng đã bước đầu đề cập đến đặc trưng thi

pháp tiểu thuyết Tám triều vua Lý Ông viết: “Không lạnh lùng, vô cảm

như những dòng nhật lịch của các sử gia quan phương, mà ở đây, nó đượcphát triển trên cái nền cảm hứng vô tận của lòng yêu nước, niềm kínhngưỡng các bậc anh hùng hào kiệt đã mở ra cho dân tộc Việt một thời đạihuy hoàng, rất đáng tự hào Tỷ lệ hư cấu của tác phẩm khá cao, tạo ra sựcuốn hút, bắt người đọc, đọc đến tận cùng, nhưng lại tuyệt đối đảm bảotính chân thực, không phá vỡ logic lịch sử, mà làm phong phú thêm lịch

sử Sự ghi nhận thành công đầu tiên của Hoàng Quốc Hải là, ông đã dámmạo hiểm xông vào một địa hạt vô cùng trống vắng tư liệu" [57] Cuốicùng tác giả kết luận: "Trong lịch sử văn học Việt Nam chưa bao giờ cómột tác phẩm dưới dạng tiểu thuyết lịch sử mà lại thấm nhuần tinh thần

tôn giáo sâu sắc như Tám triều vua Lý" [57] Đọc Tám triều vua Lý, Cao

Minh xem Hoàng Quốc Hải là "người văn chương hoá lịch sử dân tộc" khiông "đã khắc họa khá sinh động tính cách mỗi vị vua với tư cách là nhânvật văn học, tư cách con người; xây dựng thành công nhiều chân dung,gương mặt những con người kiệt xuất của dân tộc như Thiền sư VạnHạnh, Thái úy Lý Thường Kiệt, Thái sư Lý Đạo Thành, Thái hậu ỶLan " [49] Qua đó, Cao Minh đi đến khẳng định: "Sự sáng tạo của nhà

văn Hoàng Quốc Hải qua Tám triều vua Lý đem đến cho người đọc một

mỹ cảm thưởng thức tiểu thuyết lịch sử mới mẻ, đồng thời nhiều vấn đềcủa lịch sử được tiếp cận ở tầm cao hơn, đó là lý giải lịch sử" [49] Trong

bài viết Khí phách Thăng Long trong tiểu thuyết lịch sử Hoàng Quốc Hải,

Nguyễn Bích Lan đã nêu lên những cảm nhận của mình: "Có thể nói bộ

tiểu thuyết Bão táp triều Trần và bộ Tám triều vua Lý là hai bộ tiểu thuyết

lịch sử đồ sộ nhất mà một nhà văn đương đại của Việt Nam viết ra Quahơn sáu nghìn trang tiểu thuyết, Hoàng Quốc Hải đã phục dựng rất sinhđộng bốn trăm năm tồn tại của hai thời đại hào hùng nhất, vẻ vang nhấttrong lịch sử dân tộc ta Hơn cả những bức tranh sinh động, đó là nhữngthước phim hiện ra trước mắt người đọc với đầy đủ các yếu tố làm nêncuộc sống, từ không khí, thời tiết, quang cảnh đến tâm trạng, hoạt độngcủa con người" [43]

Tìm hiểu tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải, tác giả Phùng

Văn Khai có bài viết Tám triều vua Lý - Bão táp triều Trần, hai bộ sách

lịch sử giá trị đăng trên trang Nxbcand.vn Ở bài viết này, Phùng Văn

Khai đã có một cái nhìn khái quát về từng tập truyện Tác giả phát biểu:

"Nhà văn Hoàng Quốc Hải đã thực hiện thành công ý tưởng “văn học hóalịch sử” mà ông hằng tâm đắc; hóa giải được mối trăn trở của chính ôngvới mong muốn viết được những bộ tiểu thuyết lớn về lịch sử nước nhà"

[37] Ở bài viết 20 năm để viết hơn 3.500 trang sách về các vị vua Lý, in trên trang camnangdulich.com, tác giả Nguyên Trường đã giới thiệu những nét cơ bản về Tám triều vua Lý, đồng thời đi đến khẳng định:

"Không chỉ viết với sự trải đời sâu sắc của một chuyên gia phong tục màtác giả còn thể hiện kiến văn uyên thâm khi ông dày công tham khảonguồn tư liệu lịch sử cả trong và ngoài nước Ngoài các bộ chính sử (như

Đại Việt sử ký toàn thư của Ngô Sĩ Liên, Khâm định Việt sử thông giám cương mục của triều Nguyễn ); và cho tới Đại Việt thông sử của Lê Quý

Đôn, Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú ), nhà văn còn

tham khảo các nguồn dã sử như: truyện dân gian, các truyền thuyết rồigia phả, thần phả, hoành phi, câu đối, bi ký Ông cũng đã so sánh, đối

chiếu với lịch sử nhà Tống nên cung cấp được nhiều thông tin hai chiều,khách quan Hiện lên trong tiểu thuyết là hình ảnh các vị vua với nhữngnét khắc hoạ sinh động: thương lo cho dân, thân dân (Lý Thái Tổ); quyếtđoán với phép thân giáo (Lý Thái Tông), nhân từ, đức độ (Lý ThánhTông) Chân dung các vị thiền sư đại trí, đại đức như: Vạn Hạnh, ĐaBảo, Mãn Giác hay Lý Thường Kiệt, Thái hậu Ỷ Lan, Thái sư Lý ĐạoThành cũng được miêu tả khá thành công Không chỉ dừng ở việc phảnánh trung thực lịch sử, Hoàng Quốc Hải còn lý giải lịch sử, về tính hoàđồng của ba tôn giáo Nho - Phật - Đạo trong quá trình nhập thế Ông cũngdựng lại được vẻ đẹp làng quê, phong tục, tập quán, lễ hội khá ấn tượng.Nhiều kiến thức quân sự kim cổ cũng được nhà văn miêu tả và lý giảikhoa học, thuyết phục" [64] Mặt khác, ở bài viết này, tác giả NguyênTrường cũng đã trích dẫn ý kiến của nhà thơ Hữu Thỉnh: "Không có côngtrình nào thay mặt cho giới nhà văn và Hội Nhà văn Việt Nam bằng cuốntiểu thuyết của anh Hoàng Quốc Hải mừng lễ kỷ niệm 1000 năm ThăngLong - Hà Nội Hội Nhà văn Việt Nam sẽ có hình thức ghi nhận cống hiếnnày của nhà văn " [64] Điều này thêm một lần nữa chứng tỏ giá trị to

lớn của tiểu thuyết Tám triều vua Lý

Không chỉ nhận được sự quan tâm của độc giả, của các nhà nghiên

cứu trong nước, tiểu thuyết Tám triều vua Lý của Hoàng Quốc Hải còn

được nhiều công dân Việt Nam sinh sống tại nước ngoài đón nhận mộtcách nồng nhiệt Trong cuộc triển lãm sách Việt Nam tại Pháp, với tên

gọi Việt Nam ngày nay được tổ chức tại Trung tâm văn hoá Việt Nam

tại Paris (diễn ra từ tối ngày 22 đến ngày 29 tháng 10 năm 2011) Tiểu

thuyết Tám triều vua Lý của Hoàng Quốc Hải vinh dự là một trong 300

cuốn sách của chín nhà xuất bản và hai công ty phát hành sách vềThăng Long - Hà Nội 1000 năm văn hiến, lịch sử được triển lãm và

trưng bày trước đông đảo công chúng Việt kiều Đây là một niềm tựhào của nhà văn Hoàng Quốc Hải nói riêng và tiểu thuyết lịch sử ViệtNam nói chung.

Ngoài những bài viết chúng tôi đã chọn lọc, trích dẫn, trên các trang

báo điện tử còn có một số bài viết đề cập đến tác phẩm Tám triều vua Lý như: Minh Hiếu với bài Tám triều vua Lý đăng trên Baomoi.com; Quỳnh Vân với bài Cô đơn viết tiểu thuyết lịch sử, đăng ngày 20/11/2009 trên trang anninhthudo.com; Cũng trên trang anninhthudo.com, tác giả Trần Nhương có bài Chỉn chu Hoàng Quốc Hải đăng ngày 29/09/2011; Huy Thăng với bài Hoàng Quốc Hải - Hành trình qua Tám triều vua Lý, đăng trên lethieunhon.com; Y Trang với bài Nhà văn Hoàng Quốc Hải và 6.442

trang sách đăng trên Báo Lao Động, ra ngày 27/09/2010… Tuy nhiên, hầu

hết những bài viết này đều chỉ mới đưa ra những cảm nhận về cuộc đời vàcon người nhà văn Hoàng Quốc Hải chứ chưa thực sự có những đánh giá,

nhận xét cụ thể về Tám triều vua Lý.

Nhìn một cách tổng quát, có thể nhận thấy, tiểu thuyết lịch sử Tám

triều vua Lý của nhà văn Hoàng Quốc Hải đã và đang trở thành những vấn

đề được quan tâm Tuy nhiên, trên thực tế, hầu hết các ý kiến, nhận xét,đánh giá mới chỉ dừng lại ở một phạm vi hẹp trong việc khái quát nội dung

cơ bản của từng tập tiểu thuyết và giá trị của tác phẩm về mặt tư tưởng, chứchưa có bài viết, công trình nào đi sâu vào nghiên cứu một cách hệ thống,

toàn diện về tiểu thuyết Tám triều vua Lý dưới góc nhìn thể loại Những ý

kiến đánh giá, những cảm nhận bước đầu của những người đi trước là cơ sở

để chúng tôi thực hiện đề tài này

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Như tên đề tài đã xác định, mục đích nghiên cứu của đề tài là

khám phá những sáng tạo của Hoàng Quốc Hải trong Tám triều vua Lý từ

góc nhìn thi pháp thể loại tiểu thuyết lịch sử

3.2 Với mục đích ấy, luận văn có nhiệm vụ:

Thứ nhất, đưa ra cái nhìn khái quát về tiểu thuyết Tám triều vua Lý

trong bối cảnh tiểu thuyết lịch Việt Nam thập niên đầu thế kỷ XXI

Thứ hai, từ góc nhìn thể loại tiểu thuyết lịch sử, phân tích những sáng tạo của Hoàng Quốc Hải trong Tám triều vua Lý trên một số phương

diện, như: cốt truyện, nhân vật, ngôn ngữ, giọng điệu trần thuật

Thứ ba, trong một chừng mực nhất định, từ góc nhìn thể loại tiểu

thuyết lịch sử, so sánh Tám triều vua Lý của Hoàng Quốc Hải với tiểu

thuyết lịch sử viết về triều Lý để thấy được dấu ấn, cá tính sáng tạo củaHoàng Quốc Hải

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu của đề tài là thế giới nghệ thuật trong tiểu

thuyết Tám triều vua Lý của Hoàng Quốc Hải từ góc nhìn thể loại.

4.2 Nói đến thế giới nghệ thuật của một tác phẩm là nói tới toàn bộnhững sáng tạo nghệ thuật của nhà văn trong tác phẩm Tuy nhiên, trongphạm vi quan tâm của đề tài và khuôn khổ của một luận văn thạc sĩ, chúngtôi giới hạn phạm vi khảo sát ở một số phương diện cơ bản của tiểu thuyết

Tám triều vua Lý như: nhân vật, cốt truyện, ngôn ngữ, giọng điệu.

Về văn bản, chúng tôi khảo sát bộ Tám triều vua Lý (4 tập) của

Hoàng Quốc Hải, Nhà xuất bản Phụ Nữ, 2010

Ngoài ra, để có cái nhìn so sánh, chúng tôi khảo sát thêm hai tiểu

thuyết lịch sử: Bão táp triều Trần của nhà văn Hoàng Quốc Hải và Lê triều

Lý thị của Phan Minh Kiên xuất bản năm 1931 ở Nam bộ, được xem là tiểu

thuyết đầu tiên viết về triều Lý

5 Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết tốt nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài, chúng tôi lựa chọnmột số phương pháp nghiên cứu như: Phương pháp thống kê - phân loại;phương pháp phân tích - tổng hợp; phương pháp so sánh - loại hình

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1 Tám triều vua Lý trong bối cảnh tiểu thuyết lịch sử Việt

Nam đương đại

Chương 2 Cốt truyện và nhân vật trong Tám triều vua Lý - từ góc

Chương 1

TÁM TRIỀU VUA LÝ TRONG BỐI CẢNH

TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

1.1 Quan niệm về tiểu thuyết lịch sử

1.1.1 Khái niệm tiểu thuyết lịch sử

Từ trước đến nay đã có nhiều quan niệm về tiểu thuyết lịch sử

Nhóm tác giả trong Từ điển thuật ngữ văn học cho rằng: “Tiểu thuyết lịch

sử bao gồm các tác phẩm văn học nghệ thuật sáng tác về các đề tài và nhânvật lịch sử Các tác phẩm viết về đề tài lịch sử này có chứa đựng các nhânvật và chi tiết hư cấu, tuy nhiên nhân vật chính và sự kiện chính thì đượcsáng tạo trên các sử liệu xác thực trong lịch sử, tôn trọng lời ăn tiếng nói,trang phục, phong tục tập quán phù hợp với giai đoạn lịch sử ấy Tác phẩmvăn học lịch sử thường mượn chuyện xưa nói chuyện đời nay, hấp thunhững bài học của quá khứ, bày tỏ sự đồng cảm với những con người vàthời đại đã qua, song không vì thế mà hiện đại hóa người xưa, phá vỡ tínhchân thật lịch sử của thể loại này Đặc điểm này của tiểu thuyết lịch sử vàkịch lịch sử đòi hỏi nhà văn phải vừa là nhà nghệ sĩ, vừa là nhà nghiên cứu,

có vốn sống và hiểu biết phong phú, có quan điểm lịch sử đúng đắn và tiến

bộ” [33, 248] Theo Từ điển văn học (bộ mới), các tác giả định nghĩa: “Tiểu

thuyết lịch sử là thuật ngữ chỉ một loại hình tiểu thuyết hoặc tác phẩm tự sự

hư cấu lấy đề tài lịch sử làm nội dung chính” [6, 1725] Từ đó, các tác giả chorằng các khoa học xã hội (cũng được gọi là các khoa học lịch sử) đều nghiêncứu quá khứ của loài người trong tính cụ thể và đa dạng của nó Tuy vậy,những tiêu điểm chú ý của các sử gia và các nhà văn quan tâm đến đề tài lịch

sử, thường đều là sự hình thành, hưng thịnh, diệt vong của các nhà nước,những biến cố trong đời sống xã hội của cộng đồng quốc gia, trong quan hệ

giữa các quốc gia như chiến tranh, cách mạng cuộc sống và sự nghiệp củanhững nhân vật có ảnh hưởng rất lớn đến tiến trình lịch sử

Nhà văn Nam Dao trong bài viết Về tiểu thuyết lịch sử, đã khẳng

định: “Trong tiểu thuyết lịch sử, quá khứ là lịch sử nhìn bởi nhà văn, nhàvăn như chủ thể Đó là quá khứ tái chiếm hữu và tái tạo tự vị thế hiện tạicủa chủ thể với ý thức giới hạn của sự truy tìm chân lý “khách quan” Đểtái chiếm hữu lịch sử, nhà văn phải nhìn ngược thời gian với một quanđiểm triết lí (duy vật, duy tâm, biện chứng ) từ đó suy xét, phân giảinhững sự cố, thậm chí phán xử cách này hay cách khác những con ngườitrong chính sử Tiểu thuyết lịch sử là sự dấn thân của nhà văn nhằm phụcsinh một thời đại cần tháo gỡ hầu thoát khỏi những dự phóng về một tương

lai có thể có được” [3] Nguyễn Văn Lợi trong Tiểu thuyết Việt Nam từ

những năm đầu thế kỉ XX đến 1999 (Luận án tiến sĩ Ngữ văn) có đưa ra

khái niệm: “Tiểu thuyết lịch sử là những tác phẩm mang trọn đặc trưng tiểuthuyết nhưng lại lấy nội dung lịch sử làm đề tài, làm cảm hứng sáng tạonghệ thuật” [46, 23]

Trong bài Tiểu tuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải và Thủ đô sắp

nghìn năm tuổi, Võ Gia Trị xem: “Tiểu thuyết lịch sử là một thể loại văn học

gồm hai bộ phận không thể tách rời là phần tiểu thuyết và phần lịch sử,người viết ở đây không thể bỏ được phần nào, và chính cái phần lịch sử luônđòi hỏi người viết sử biết sử dụng nó nhuần nhuyễn trong sáng tạo nghệthuật của mình Người nghệ sĩ ở đây không chỉ sáng tạo mà còn làm thêmcông việc của nhà nghiên cứu với sự sâu sắc, chu đáo và tỉ mỉ tìm hiểu, khảocứu ngọn ngành các sử liệu học để từ đó giúp họ xây dựng hình tượng nghệthuật một cách chính xác và sinh động hơn” [64, 53] Ở bài viết này, Võ GiaTrị cũng đã chỉ ra sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa sáng tạo nghệ thuật với tínhchân thực của lịch sử

Trên cơ sở các quan niệm của những người đi trước, chúng tôi thốngnhất một cách hiểu làm cơ sở lý thuyết để thực hiện nhiệm vụ khoa học của

đề tài Theo chúng tôi, tiểu thuyết lịch sử là những sáng tác khai thác từ đềtài lịch sử với những sự kiện, nhân vật, không gian và thời gian lịch sử,

đã được nhà văn tái hiện một cách chân thực hoặc chỉ xem lịch sử như mộtchất liệu để thể hiện tư tưởng và quan điểm của mình trước sự kiện lịch sử

ấy, hoặc lấy lịch sử để trình bày những vấn đề của hiện tại Lịch sử trongtiểu thuyết không còn là lịch sử khách quan như vốn có mà nó đã đượckhúc xạ qua lăng kính chủ quan của người nghệ sĩ với những hư cấu nghệthuật nhất định

1.1.2 Đặc trưng của tiểu thuyết lịch sử

Trong không khí sôi nổi và dân chủ của nền văn học nước nhà thời

kỳ đổi mới, văn xuôi viết về đề tài lịch sử cũng có sự vận động, phát triểnmạnh mẽ, thực sự đã gây được ấn tượng lớn đối với độc giả Cách nhìnnhận về lịch sử, quan niệm về lịch sử của các nhà văn cũng đa dạng hơn.Lịch sử không còn là “những xác chết biên niên u lỳ”, trái lại lịch sử đãđược thổi vào với tinh thần, hơi thở của cuộc sống hiện đại Chất liệu lịch

sử được xử lý khác nhau ở mỗi nhà văn, nhưng nhìn chung các tác giả đều

cố gắng tìm kiếm những hướng đi mới, vượt thoát khỏi lối viết truyềnthống Bởi vậy, tiểu thuyết lịch sử luôn song hành với dòng lịch sử qua bađặc trưng cơ bản: thứ nhất phải tôn trọng lịch sử, thứ hai phải phát huycao độ yếu tố hư cấu và cuối cùng là nó phải mang tính chất giáo huấn

1.1.2.1 Tiểu thuyết lịch sử phải tôn trọng lịch sử

Theo tác giả Phan Cự Đệ, viết tiểu tiểu thuyết lịch sử là phải tôntrọng lịch sử, nói như vậy là bởi dù là tác phẩm sử học hay là tiểu thuyếtlịch sử thì nó “đều là sự sáng tạo thứ hai của con người” Trong quá trìnhsáng tác, cả hai đều gặp khó khăn là đề cập đến một thời đại rất xa với hiện

thực đương thời, dựng lên những nhân vật mà trí tuệ và cảm xúc khác xavới con người hiện đại Thời đại lịch sử ở đây không chỉ đề cập đến các vịvua chúa, tướng lĩnh mà còn được miêu tả qua cuộc sống thường ngày củanhân dân, với những đau khổ cũng như niềm vui của họ Điều đặc biệt hơngiữa nhà viết tiểu thuyết so với nhà viết sử, đó là nhà viết tiểu thuyết có khảnăng chỉ ra những ẩn khuất sâu xa trong tâm hồn con người, những sự thật

đã bị các nhà sử học bỏ qua “Các nhân vật của tiểu thuyết lịch sử phải sinhđộng hơn các nhân vật lịch sử, vì các nhân vật của tiểu thuyết lịch sử đãđược trao cho sự sống, còn các nhân vật lịch sử thì đã sống” [13, 131]

Dựa vào những đặc trưng của tiểu thuyết lịch sử, trong quá trìnhsáng tác, Hoàng Quốc Hải luôn quan niệm tiểu thuyết lịch sử phải đảm bảoyêu cầu chính xác về mặt sử liệu Ông phát biểu: “Nếu tiểu thuyết được coi

là tiểu thuyết lịch sử mà không trung thành với sự kiện lịch sử sẽ phá vỡniềm tin của người đọc và như vậy thì nó không còn là tiểu thuyết lịch sửnữa” [17] Theo tác giả: “Tiểu thuyết lịch sử trước hết phải giúp người đọcnhận biết được gương mặt lịch sử của thời đại mà tác giả phản ánh nhưngnhững gì mà tác phẩm đó tái tạo đều không được trái với lịch sử Trongthực tế, có thể có những quan điểm của tác giả văn học độc lập, thậm chítrái ngược với quan điểm của các sử gia, song nó phải đạt tới tính chân thựclịch sử mà người đọc đương đại chấp nhận” [55, 69] Từ quan niệm đó, khiviết về đề tài lịch sử, Hoàng Quốc Hải luôn tôn trọng các sự kiện lịch sửtrên cơ sở đó hư cấu để tái dựng lại lịch sử Tuy nhiên, ông cũng nhấnmạnh tôn trọng không có nghĩa là lệ thuộc hoàn toàn vào lịch sử: “Nếungười viết tiểu thuyết lịch sử coi tác phẩm của mình như là truyện viết vềngười thật, việc thật thì anh ta thất bại hoàn toàn, làm như vậy tác phẩmcủa anh ta chỉ là một phiên bản vụng về của chính sử” [55, 69] Với HoàngQuốc Hải, điều quan trọng nhất là phải làm sao thổi hồn vào lịch sử, hay

nói cách khác, lịch sử phải được viết lại bằng nghệ thuật tiểu thuyết Trong

thực tế, khi sáng tác hai bộ tiểu thuyết lịch sử Bão táp triều Trần và Tám

triều vua Lý, nhà văn Hoàng Quốc Hải đã thể hiện rõ quan điểm của mình.

Từ đầu đến cuối tác phẩm, nhà văn đã tôn trọng và sử dụng các chi tiết, nhânvật, sự kiện lịch sử về triều đại nhà Lý và nhà Trần Bám sát những ghi chéptrong chính sử kết hợp với việc sử dụng có chọn lọc những tư liệu sưu tầmđược, tác giả đã làm công việc văn chương hoá những trang sử cũ vốn ngắngọn và khô khan để mang lại những kiến thức lịch sử và cảm hứng khi tìmhiểu cho người đọc, dựng lại một cách thuyết phục diện mạo lịch sử hai thờiđại huy hoàng của dân tộc nhà Lý và nhà Trần kể từ khi hình thành cho tớilúc sụp đổ Bởi vậy, những nhân vật như các vị vua thời Lý: Lý Thái Tổ, LýThái Tông, Lý Thánh Tông, Lý Nhân Tông, hay các vị tướng lĩnh: Lý ĐạoThành, Lý Thường Kiệt, đến Trần Thủ Độ, Trần Quốc Tuấn, ở thời nhàTrần luôn là những tấm gương sáng cho thế hệ sau học hỏi

1.1.2.2 Tiểu thuyết lịch sử phát huy cao độ vai trò của yếu tố hư cấu

Trong cuốn Văn học Việt Nam thế kỉ XX, Phan Cự Đệ cho rằng:

“Trong quá trình sáng tác, các nhà viết tiểu thuyết lịch sử vừa phải tôntrọng các sự kiện lịch sử, vừa phải phát huy cao độ vai trò của hư cấu và sựsáng tạo nghệ thuật” [15, 167] Và “nhà nghệ sĩ sẽ dùng quyền sáng tạo và

hư cấu để bổ sung cho những chi tiết, những thời kì mà lịch sử không nói

đến ” [15, 166] Nghĩa là viết tiểu thuyết lịch sử, nhà văn không phải tái

hiện lại toàn bộ sự thật đã diễn ra, “không nhất thiết phải viết y như thật, cóthể pha trộn nửa thật, nửa ảo và có quyền phóng đại thực tế lên đến mứctiểu thuyết” [15, 6]

Hư cấu sẽ giúp nhà văn lý giải được lịch sử, nhưng sự hư cấu cũngphải có chừng mực và phải xuất phát từ mục đích và nhận thức của tác giả.Nhà văn có quyền hư cấu nhưng phải trên cơ sở tôn trọng chính sử, không

thể bịa đặt theo kiểu biến có thành không làm sai lệch hoàn toàn lịch sử Bởivậy, họ có thể sáng tạo thêm những chi tiết mà chính sử còn đang bỏ ngỏhoặc còn quá sơ lược Nhưng hư cấu không có nghĩa là phóng bút, xuyên tạchay bóp méo lịch sử, nếu người viết đi qua giới hạn, không tôn trọng lịch sử

sẽ gặp phải phản ứng từ độc giả Trong bài Giới hạn giữa hư cấu nghệ thuật

và sự thực lịch sử, đăng trên báo Văn nghệ trẻ, số 24, tác giả Đỗ Ngọc Yên

cũng đã chỉ ra: “Người nghệ sĩ hoàn toàn có quyền tái hiện lịch sử theo cáchriêng của mình Nhưng tuyệt nhiên anh ta không được phép bịa đặt lịch sử,hay nhà nghệ sĩ không chỉ biết tôn trọng đến mức cần thiết sự thật lịch sử màcần phải sáng tạo thế giới thứ hai, thế giới của các hình tượng văn học nghệthuật bằng cảm xúc tài năng cá nhân của anh ta” [71, 24] Trong thực tế, đã

có những tác phẩm viết về đề tài lịch sử không xử lí tốt mối quan hệ giữanhững ghi chép trong chính sử và hư cấu nên đã có những phóng tác quá đà

(chẳng hạn như các tác phẩm Mùa mưa gai sắc của Trần Vũ, Gió lửa của

Nam Dao…) Điều đó cho thấy, để khéo léo kết hợp giữa lịch sử và hư cấu,tạo nên những câu chuyện vừa mang tính lịch sử vừa có chất tiểu thuyết đòihỏi nhà văn phải có bản lĩnh và tài năng thực sự

Nhà văn Hoàng Quốc Hải từng khẳng định, hư cấu là phương tiện tốtnhất giúp ông nhận biết được gương mặt của lịch sử Vì thế, ông quanniệm: “Tiểu thuyết lịch sử càng phải hư cấu, hư cấu đến mức độ nào ư?Phải hư cấu đến độ chân thực” [55, 68] Có như vậy nhà văn mới có thểlàm sống dậy lịch sử, nhưng “hư cấu cũng phải phù hợp với logic lịch sử”,

không thể là sự bịa đặt vô nguyên tắc Chẳng hạn, trong tập Huyền Trân

công chúa, Hoàng Quốc Hải đã dựa vào những chi tiết trong Đại Việt sử ký toàn thư để hư cấu, tưởng tượng viết nên cuốn tiểu thuyết trên ba trăm trang,

miêu tả cụ thể diễn biến tâm lí của công chúa Huyền Trân từ lúc nghe tinmình được gả sang Chiêm Thành, làm vợ Chế Mân, biết khuyên chồng lo

việc trị nước, an dân, giữ bổn tâm thiện đức làm gương cho thiên hạ Qua sự

hư cấu của tác giả, Huyền Trân thực sự trở thành một nhân vật sống động,đầy sức thuyết phục với độc giả chứ không còn là một cái tên trong sử sách

Hay ở bộ tiểu thuyết lịch sử gồm bốn tập Tám triều vua Lý, nhà văn Hoàng Quốc Hải đã dựa vào nguồn sử liệu của Đại Việt sử kí toàn thư và khả năng

hư cấu để phục dựng nên bức tranh sinh động dưới thời nhà Lý kéo dàitrong khoảng 216 năm (1009 - 1226) Người đọc sẽ tìm thấy trong bộ tiểuthuyết những kiến thức về lịch sử - văn hóa - xã hội sâu rộng và những conngười ở đất Thăng Long bằng xương bằng thịt với những buồn vui, hạnhphúc, những chiến công hiển hách hay những mất mát, dằn vặt của các vịvua, võ tướng hoặc những người dân ở mỗi triều đại trong thời nhà Lý Bêncạnh đó, tác giả còn huy động cả vốn kiến thức, vốn sống, vốn văn hoá đểmiêu tả lễ nhạc, phong tục, cảnh cung cấm, thiên nhiên khiến cho nhữngtrang viết trở nên mượt mà và sinh động hơn Với các nhân vật có thậttrong lịch sử, nhà văn cũng đã hư cấu rất nhiều từ lời ăn tiếng nói đến hànhđộng, từ ngoại hình đến đời sống tâm hồn sao cho khi đọc tác phẩm, ngườiđọc cảm giác như họ là những con người đang sống Trong bộ tiểu thuyết

Tám triều vua Lý, khi miêu tả về vua Lý Thái Tổ, ngoài việc dựa vào các

chi tiết trong Đại Việt sử ký toàn thư, nhà văn Hoàng Quốc Hải đã dùng tài

năng của mình để hư cấu, tạo ra những nét chấm phá đặc sắc về nhân vật,

vì vậy người đọc có thể khám phá thêm được những nét phi thường nhưngcũng rất dân dã, đời thường của vị vua tài giỏi hết mực nhân từ này

Rõ ràng, dưới hình thức tiểu thuyết, lịch sử đã được sống lại, trở nên

cụ thể hóa, sinh động hóa nhờ yếu tố hư cấu Người viết tiểu thuyết đãdùng khả năng tưởng tượng của mình để lấp đầy những chỗ trống của dòng

sử biên niên khô cứng mà người viết sử ngày xưa để lại Chính vì lẽ đó,tiểu thuyết lịch sử đã tạo được vị trí và có sức hấp dẫn trong lòng độc giả

1.1.2.3 Tiểu thuyết lịch sử là những bài học mang tính giáo huấn cho thế hệ đương đại nhằm nối liền quá khứ với hiện tại

Phan Cự Đệ trong công trình Văn học Việt Nam thế kỉ XX cho rằng:

“Các nhà viết tiểu thuyết lịch sử không coi việc miêu tả quá khứ như mộtmục đích tự tại, họ kể một câu chuyện về quá khứ nhưng các động từ vẫnđược chia ở thời hiện tại, họ muốn rút ra từ quá khứ những bài học chohôm nay” [15, 178] Theo quan điểm này thì tiểu thuyết lịch sử không chỉtái hiện lịch sử mà còn có chức năng thứ hai là thông qua lịch sử để đề cậpđến những vấn đề của hôm nay, rút ra từ quá khứ những bài học cho hiệntại Đó là tư tưởng, là mục đích của nhà viết tiểu thuyết và cũng chính làđiều người đọc cần, chỉ như thế họ mới không từ chối tác phẩm

Hoàng Quốc Hải cũng không phải là trường hợp ngoại lệ Nhà văn

đã đưa ra quan điểm của mình Theo ông, “những vấn đề được phản ánhtrong tác phẩm, ngoài các thông tin về lịch sử thì toàn bộ cái nền của nóphải là những bài học soi sáng cho đương đại Nếu không làm được điều đóthì tác giả chỉ triệu về những bóng ma của lịch sử” [67] Vì vậy, trên hànhtrình sáng tạo nghệ thuật của mình, Hoàng Quốc Hải đã không lựa chọncách viết thuần túy khách quan như tiểu thuyết lịch sử chương hồi, mà ônglựa chọn lối viết mang tính giáo huấn để đưa ra những bài học kinh nghiệmcho thế hệ trẻ Qua mỗi tác phẩm, tác giả có mong muốn để dân ta hiểu sử

ta, từ đó khơi dậy niềm tự hào dân tộc của mỗi người dân Việt Nam

Bất kỳ cuốn tiểu thuyết lịch sử nào cũng có sự khúc xạ của đời sốnghiện đại và chứa đựng trong đó những thông điệp nghệ thuật bởi nó dongười hiện tại viết và viết cho người hiện tại đọc Thông điệp đó có thể lànhững quan điểm, những cách nhìn nhận, những tâm sự của tác giả đối vớithời đại, con người và xã hội Cũng có thể là những lời nhắn nhủ của tácgiả đối với người đọc Nó đem lại cho tác phẩm một sức sống, một ý nghĩalớn lao tránh sự đơn điệu, khô khan

1.1.3 Vị trí của tiểu thuyết lịch sử trong văn học

Tiểu thuyết lịch sử là một thể loại chiếm vị trí quan trọng trong nềnvăn học Việt Nam Từ khi ra đời, tiểu thuyết lịch sử đã nhanh chóng chiếmđược chỗ đứng vững chắc trong hệ thống các thể loại của văn học Nó làmcho văn học trở về với cuộc sống đời thường trong quá trình phát triển lịchđại của loài người Vì vậy, thể loại tiểu thuyết lịch sử đang chiếm vị thếquan trọng trong quá trình phát triển văn học nước nhà

Ở nước ta, trong giai đoạn đầu của thời kỳ trung đại, văn học luôntuân thủ theo quan điểm cổ điển là đề cao thơ và coi nhẹ văn xuôi Vì vậy,

ở giai đoạn đó, tiểu thuyết lịch sử vẫn chưa thể phát triển Chúng ta chỉ mới

có những bộ truyện truyền kỳ kể lại những câu chuyện kỳ quái ở dân gian,

và với quan niệm coi trọng thơ ca hơn văn xuôi nên truyện truyền kỳ chưađược coi là văn chương đích thực Sang thế kỷ XVII, tiểu thuyết lịch sử ởnước ta mới bắt đầu hình thành với cuốn gia phả lịch sử viết dưới dạng tiểu

thuyết chương hồi Hoan Châu ký nhưng lại không rõ tác giả là ai Phải đến

thế kỷ XVIII, mới xuất hiện cuốn tiểu thuyết có giá trị thực sự, đó là cuốn

Hoàng Lê nhất thống chí của nhóm tác giả Ngô gia văn phái Từ đầu thế kỷ

XX đến năm 1945, cùng với quá trình hiện đại hoá văn học, tiểu thuyết lịch

sử đã có chỗ đứng vững chắc và trở thành lực lượng nòng cốt ảnh hưởngtrực tiếp đến sự phát triển của nền văn học Việt Nam hiện đại Thời kì này

xuất hiện một số lượng tác phẩm khá lớn: Trùng Quang tâm sử của Phan Bội Châu; Tiếng sấm đêm đông, Hai bà đánh giặc, Vua bà Triệu Ẩu, Đinh

Tiên Hoàng của Nguyễn Tử Siêu; Bà chúa Chè, Loạn kiêu binh, Chúa Trịnh Khải của Nguyễn Triệu Luật; An Tư, Đêm hội Long Trì của Nguyễn

Huy Tưởng; Vua Quang Trung, Giọt máu sau cùng của Phan Trần Chúc;

Cái hột mận của Lan Khai, Sự góp mặt của đội ngũ tiểu thuyết gia này đã

làm phong phú thêm cho tiểu thuyết hiện đại, khẳng định vị trí của tiểuthuyết lịch sử trong tiến trình vận động, phát triển của nền văn học dân tộc

Đến thời kỳ đổi mới (từ cuối những năm 80 của thế kỷ XX), vớiphong trào tự do sáng tác được mở rộng, đề tài lịch trở thành một trongnhững đề tài nổi bật của văn học Tiểu thuyết lịch sử nhanh chóng chiếm vịtrí quan trọng với những bộ tiểu thuyết cỡ lớn, như muốn chứng minh chotiềm năng bị bỏ quên của nó Có thể nói, tiểu thuyết lịch sử đã đáp ứngđược yêu cầu của thời đại là giáo dục lịch sử và góp phần giải quyết nhữngvấn đề của thời hiện tại.

Yêu cầu giáo dục lịch sử bằng tiểu thuyết xuất hiện là do sự thúcbách của cuộc sống thực tiễn Nhất là từ những năm đầu đổi mới, trong bốicảnh giao lưu và hội nhập quốc tế, phim lịch sử nước ngoài đã có dịp thâmnhập ồ ạt vào Việt Nam Trong khi đó chúng ta lại không phát triển đượccác loại hình nghệ thuật lịch sử mang tính xã hội hoá cao để phổ biến chongười dân trong nước Điều này dẫn đến việc người dân nước ta, nhất làlớp trẻ, có xu hướng thông thạo sử nước ngoài hơn sử Việt Nam Năm

1997, nhà văn Hoàng Quốc Hải đã trăn trở: "Dân tộc ta có một quá khứdựng nước và giữ nước đầy nhọc nhằn và kiêu dũng, không thua kém mộtdân tộc nào, nhưng sao thế giới biết đến ta quá ít Cũng bởi bộ môn tiểuthuyết lịch sử của ta chậm phát triển Đến nỗi thanh thiếu niên của chúng tarất thông thạo sử Tàu, sử Ấn, sử Hy - La, sử Anh, sử Pháp, Trong khi đó

họ lại không biết rõ các nhân vật lịch sử của nước nhà” [21] Điều này đãthôi thúc các nhà văn sáng tác tiểu thuyết lịch sử để giáo dục lịch sử chongười dân Việt Nam, đặc biệt là lớp trẻ

Ngoài ra, tiểu thuyết lịch sử còn có mục đích là mượn lịch sử đểbàn về hiện tại Lịch sử giống như một kho kinh nghiệm cho con ngườicủa thời đại, vì có rất nhiều vấn đề của ngày nay, nếu được nói bằng hìnhtượng lịch sử thì sẽ có hiệu quả thẩm mỹ hơn bất cứ một phương thức nàokhác Bởi vậy, tác động thẩm mỹ và tác động xã hội của tiểu thuyết lịch

sử trong giai đoạn đương đại đang tỏ ra cần thiết hơn bao giờ hết Bước

sang thế kỷ XXI, xuất hiện của các tác phẩm như Khúc Khải hoàn dang

dở (Hà Ân), Giàn thiêu (Võ Thị Hảo), Mẫu thượng ngàn của Nguyễn

Xuân Khánh, Tây Sơn bi hùng truyện của Lê Đình Danh, Mạc Đăng Dung của Lưu Văn Khuê, Con ngựa Mãn Châu và Hội thề của Nguyễn Quang Thân, Nguyễn Thị Lộ của Hà Văn Thuỳ, Gần đây, nhà văn Hoàng Quốc Hải cho ra mắt bộ tiểu thuyết lịch sử đồ sộ Tám triều vua Lý gồm bốn tập:

Thiền sư dựng nước, Con ngựa nhà Phật, Bình Bắc dẹp Nam, Con đường định mệnh, Điều đó được xem là sự tiếp tục khẳng định hướng đi mới

của tiểu thuyết lịch sử, chúng ta có quyền tin tưởng vào vị trí và sự pháttriển của tiểu thuyết lịch sử trong quá trình hiện đại hóa văn học thời kìđổi mới

Quả thực, giai đoạn đương đại của nước ta đang được chứng kiến sựxuất hiện của một loạt tiểu thuyết lịch sử có tiếng vang, trong đó có những

tác phẩm được tặng Giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam như: Hồ Quý

Ly của Nguyễn Xuân Khánh, trao giải năm 2000 Giải thưởng “Bùi Xuân

Phái - vì tình yêu Hà Nội” lần thứ nhất, năm 2008 của Quỹ Bùi Xuân Phái

dành cho bộ tiểu thuyết Bão táp triều Trần của Hoàng Quốc Hải Giải

thưởng hạng A cuộc thi tiểu thuyết lần thứ ba năm 2006 - 2009 được trao

cho tác phẩm Hội thề của Nguyễn Quang Thân Và gần đây là giải A cho tiểu thuyết Minh sư của Thái Bá Lợi (2011).

Với những gì đã có, tiểu thuyết lịch sử đang chiếm một vị trí quan

trọng trên văn đàn văn học Việt Nam, trong đó có Tám triều vua Lý của

Hoàng Quốc Hải

1.2 Xu hướng tiểu thuyết hóa lịch sử trong văn học đương đại

Tiểu thuyết thường đề cao yếu tố hư cấu, sáng tạo chủ quan, trái lại,lịch sử lại đòi hỏi sự chính xác, tỉ mỉ, khách quan khi lưu giữ những tư liệu

của mỗi một thời đại Chính vì thế, khi viết tiểu thuyết lịch sử, các nhà văn

đã có xu hướng tiểu thuyết hoá lịch sử

Tiểu thuyết hóa lịch sử có nghĩa là nhà văn biến những tư liệu chính

xác của lịch sử thành tiểu thuyết, thành những sản phẩm của trí tưởngtượng hoặc là sự hư cấu của cá nhân người nghệ sĩ Lúc đó, lịch sử trởthành chất liệu, thậm chí có khi là phương tiện để nhà văn viết tiểu thuyết.Nhiều khi nhà văn chỉ mượn lịch sử để điểm tô cho vấn đề mà mình đangnói đến, chứ không phản ánh trung thực một thời kỳ lịch sử cụ thể nào Nhàvăn Alexandre Dumas từng nói “Lịch sử đối với tôi là gì? Nó chỉ là một cáiđinh để tôi treo các bức họa của tôi thôi” Đó là thứ lịch sử được nhào nặn,được thiết kế lại và nhà viết tiểu thuyết lịch sử đang sáng tạo một lịch sửkhác Đến lượt độc giả, họ cũng tiếp nhận lịch sử theo những cách riêngcủa mình Với khuynh hướng sáng tạo này, nhà văn có quyền phán xét lịch

sử, tái tạo lại lịch sử, cãi ngầm với sử học về nhân sinh cũng như đời sốngthế sự để giúp người đọc nhận thức lại lịch sử Khi đọc những tiểu thuyếtlịch sử được viết theo khuynh hướng này, ấn tượng về lịch sử dù vẫn đượctồn tại, và vẫn rất cần thiết như một không gian toàn thể nhưng đã khôngcòn ở mức độ chính xác mà nổi lên đó là ấn tượng của tiểu thuyết vớinhững vấn đề của đời tư thế sự, của những sáng tạo mới mẻ, riêng biệt.Theo Bakhtin đó là ấn tượng về cái “hiện tại chưa hoàn thành”, hiện tại ấytrở thành đối tượng ưu tiên của tiểu thuyết để người viết tiểu thuyết “có thểmiêu tả những sự việc có thật trong đời mình hoặc nói ám chỉ đến chúng,

có thể can thiệp vào cuộc trò chuyện giữa các nhân vật, có thể bút chiếncông khai với các địch thủ văn học của mình” [8] Ngoài ra, tính dân chủvốn là một thuộc tính của tiểu thuyết được thể hiện trong mọi cấp độ nộidung và hình thức của tác phẩm Người đọc không thể tìm thấy ở tiểuthuyết lịch sử những phán xét duy nhất về các chân lí mà là những giả thiết

về đời sống của nhà văn Hơn thế nữa, trên con đường tiểu thuyết hóa lịch

sử mang cảm quan nghệ thuật hậu hiện đại, tiểu thuyết càng thoát dần khỏicái nhìn của tư duy đại tự sự để hướng đến cái nhìn của tư duy tiểu tự sự.Ảnh hưởng của tiểu thuyết hóa lịch sử trở thành mảnh đất để nhà văn tự do

sử dụng các thủ pháp nghệ thuật khác nhau, nhằm trình bày những cảmnhận về thế giới quan của mình một cách hiệu quả nhất

Có thể nói, khuynh hướng tiểu thuyết hóa lịch sử đã được thể hiệntrên nhiều khía cạnh khác nhau trong quá trình sáng tạo của nhà văn, nhưkhi: viết về một nhân vật lịch sử; viết về một thời điểm lịch sử; viết về mộtthời đại lịch sử; viết về văn hóa - lịch sử Viết về những vấn đề này, nhàvăn nhằm phản ánh số phận con người trong vòng xoáy của lịch sử vànhững vấn đề của đương đại

1.2.1 Viết về một nhân vật lịch sử

Tác phẩm viết về đề tài lịch sử không thể thiếu nhân vật lịch sử Nhânvật lịch sử là những con người có thật trong lịch sử Nhân vật lịch sử là sự sángtạo nghệ thuật của nhà văn, là đứa con tinh thần do nhà văn thai nghén, nhào nặnnên Bởi vậy, nhân vật lịch sử bao giờ cũng thể hiện rõ quan niệm nghệ thuật, tưtưởng thẩm mĩ của nhà văn về con người và cuộc sống Nhân vật được miêu tảqua các sự kiện, biến cố, xung đột và mâu thuẫn Tùy theo ý đồ nghệ thuật mànhà văn xây dựng nhân vật theo phong cách riêng của mình

Nhân vật lịch sử có vai trò quan trọng trong tiểu thuyết lịch sử, bởi nó

là phương tiện cơ bản thể hiện chủ đề và tư tưởng của tác phẩm Các nhânvật này có vai trò dẫn dắt cốt truyện đi theo hướng lịch sử, đưa người đọc trở

về với quá khứ của dân tộc Ngoài ra, sự góp mặt của các nhân vật này đãlàm cho bức tranh lịch sử trở nên đầy đặn, sống động, bổ sung cho ngườiđọc nhiều kiến thức cần thiết về quá khứ Qua hình tượng nhân vật lịch sử,nhà văn có thể phản ánh hiện thực cuộc sống một cách đầy đủ và trọn vẹn

nhất Chúng ta có thể thấy rõ điều này khi phân tích nhân vật Hồ Quý Ly

trong tiểu thuyết cùng tên Hồ Quý Ly của nhà văn Nguyễn Xuân Khánh.

Nhân vật Hồ Quý Ly trong tiểu thuyết cùng tên hiện lên là một conngười đầy cơ mưu, quyền biến, giàu tham vọng, ông không từ bất kỳ mộtthủ đoạn tàn bạo nào nhằm đạt được mục đích của mình Mặc dù chưa lênlàm vua, nhưng mọi quyền hành đều nằm trong tay Hồ Quý Ly Mọi ngườixem ông là “kẻ tàn tặc, đa sát, nhiễu sự Lên ngôi hắn sẽ là một bạo chúa,một Tần Thủy Hoàng của nước Việt” [27, 100] Trong tác phẩm, NguyễnXuân Khánh không vội vàng đánh giá Hồ Quý Ly qua những hành độngbên ngoài, mà đi tìm những nguyên nhân thúc đẩy hành động của Hồ Quý

Ly Có công giúp Trần Nghệ Tông chống ngoại bang, được vua tin tưởng,ông là người hiểu hơn ai hết nhà Trần đã quá mục ruỗng, không thể nàolàm trụ cột cho thiên hạ được nữa Vì thế, Hồ Quý Ly đã có những cải cáchvới mong muốn đưa nước Đại Ngu phát triển giàu mạnh Mà một xã hộimuốn phát triển, không bị dẫm chân tại chỗ bao giờ cũng cần có sự đổimới Vào giai đoạn cuối Trần, yêu cầu của sự đổi mới là cần thiết NhàTrần từng đem lại cho đất nước những năm tháng thanh bình, thịnh vượng,với những chiến công hiển hách Nhưng đến giai đoạn cuối, triều đình đãtrở nên rối rem, nhân dân đói khổ, lầm than, những người tâm phúc của nhàTrần như Trần Khát Chân, Trần Nguyên Đán lại không có kế sách gì đểđưa đất nước ra khỏi tình trạng khó khăn Trong hoàn cảnh đó, Hồ Quý Ly

đã mạo hiểm đứng ra gánh vác lịch sử, thực hiện hàng loạt cải cách như:chủ trương dùng tiền giấy thay tiền đồng để tiết kiệm nhiên liệu, thực hiệnchính sách hạn điền, hạn nô, nhằm tạo sự công bằng cho xã hội, bắt các nhà

sư hoàn tục vì sư sãi quá nhiều, mở chiến lược thu hút người hiền tài Ngoài ra, Hồ Quý Ly còn dồn tất cả tâm huyết để viết sách Minh Đạo, bởiông muốn tạo ra những điều mới mẻ trong xã hội hiện tại, không muốn sử

dụng những khuôn mẫu, những lối đi xáo mòn như các vị vua khác Tưtưởng này của ông đã hơn hẳn các nhà Nho cùng thời, và đây là điều màthế hệ sau cần phải học hỏi Bên cạnh những cải cách với những thủ đoạntàn bạo, Nguyễn Xuân Khánh còn cho độc giả thấy Hồ Quý Ly là một conngười cô đơn, mềm yếu và hướng thiện Sống trong thời kì suy vong, luônphải đối phó với nhiều phe phái đầy âm mưu và thủ đoạn, ông luôn cảmthấy cô đơn và mong muốn có được một người hiểu mình “Ta cần, tamuốn, ta thèm được có người hiểu ta ” [38, 94] Những lúc đứng trướcbàn thờ hay pho tượng của người vợ dịu dàng mà ông vô cùng yêu thương,trong ông lại ngập tràn cảm xúc Lòng biết ơn và tình yêu của ông dành cho

bà Huy Ninh, những tiếng nói giao cảm không nói nên lời đã an ủi, nâng đỡtâm hồn ông những khi ông trở về với con người thực của mình Bằng sựtinh tế, nhà văn Nguyễn Xuân Khánh đã phát hiện ra những điều mà lịch sửkhông phát hiện ra hoặc không ghi lại được ở Hồ Quy Ly, bởi đó là conngười có tính cách phức tạp Vì vậy, từ nhân vật Hồ Qúy Ly, độc giả hômnay nhận thấy tinh thần dám làm dám chịu là yêu cầu cần có đối với mộtnhà lãnh đạo, một bậc quân vương; đổi mới là nhu cầu chính đáng, hợp quyluật, phải biết chấp nhận những đau đớn nhưng điều quan trọng là phải giữhồn nước, hồn sông Bi kịch thời đại của Hồ Quý Ly đến hôm nay vẫn cònnguyên giá trị vì nó là bài học lớn cho những người chủ trương đổi mớibằng mọi giá hay bảo thủ một cách mù quáng Vì vậy, có thể nói, nhân vật

Hồ Quý Ly là suy tư cá nhân của Nguyễn Xuân Khánh về các vấn đề lịch

sử đương đại

Giống như Hồ Quý Ly, nhân vật Trần Thủ Độ trong tiểu thuyết Bão

táp triều Trần cũng được nhà văn Hoàng Quốc Hải xây dựng trong hoàn

cảnh lịch sử đầy nhạy cảm Nhà Lý đã suy sụp đến mức không thể cứu vãnđược, vua Lý Huệ Tông bất tài không thể đảm đương được công việc triều

đình, khiến trăm dân khốn khổ Trong hoàn cảnh ấy, Trần Thủ Độ hiện lên

là một người đầy mưu lược, quyết đoán, đã đứng lên gánh vác công việctriều chính, nhằm đưa đất nước trở về quy cũ, để người dân khỏi phải sốngkiếp lầm than Dưới sự phân tích tài tình của nhà văn, vị khai quốc triềuTrần hiện lên là một con người lắm công, nhiều tội, vừa là người có tài thaolược, một anh hùng kiệt hiệt, biết dẹp những quyền lợi riêng tư để giữnghiêm phép nước, nhưng cũng là một kẻ gian hùng nhiều mưu mô sâuhiểm, một người làm ra lịch sử, tạo dựng cơ nghiệp nhà Trần bằng nhữngviệc làm mà từ trước đến nay chưa từng ai dám làm

Khi bắt đầu khởi nghiệp, Trần Lý đã gửi gắm cả cơ đồ vào tay ngườicháu họ là Trần Thủ Độ, bởi ông nhận ra Trần Thủ Độ là con người sắcsảo, đa mưu, quyết đoán Con người kiệt hiệt như Trần Thủ Độ khi mớibước chân vào vương triều nhà Lý không thể không nhận ra vận nhà Lý đãhết Và ông nhận thức được thời nhà Trần đã đến, dòng họ của ông có thểđảm đương được sứ mệnh gánh vác non sông Vì thế, ông đã lợi dụng nhà

Lý đang bước vào thời kì suy vong, diễn màn kịch nhường ngôi giữa đôi vợchồng trẻ con Trần Cảnh và Lý Chiêu Hoàng Để làm được việc tày trờinày, Trần Thủ Độ đã lợi dụng Trần Thị Dung, người đàn bà mà ông hếtmực yêu thương cùng thực hiện những mưu đồ chính trị Có thể nói, TrầnThủ Độ đã làm một cuộc đổi ngôi với tính toán khôn ngoan, thậm chí cóphần tàn nhẫn đến lạnh lùng Hành động của Trần Thủ Độ dù có thànhcông nhưng không thành nhân

Với tư cách là thái sư đương triều, ngày đêm Trần Thủ Độ lo nghĩ đểtìm ra kế sách an dân, chăm lo cho thiên hạ Xuất thân là võ tướng ít họcnhưng Trần Thủ Độ vẫn luôn chịu khó nghiên cứu “Hình thư” (Bộ luật củatriều Lý) để vận dụng vào triều Trần Lúc nào Trần Thủ Độ cũng đau đáu

lo cho dân cho nước Qua những việc làm vì nước vì dân của Trần Thủ Độ,

có thể thấy Hoàng Quốc Hải đã khắc hoạ một nhân vật lịch sử trong đó nổitrội lên tính cách của một vị tướng lãnh đạo tài ba Tác giả nhìn nhận cônglao khai nghiệp nhà Trần của ông là vô cùng to lớn, tất cả vì dòng họ Trầnchứ tuyệt đối không vì lợi ích của bản thân Nhưng cũng không cố gắngbiện minh cho những việc làm trái với cương thường đạo lý của Trần Thủ

Độ, như gả công chúa Thuận Thiên là vợ Trần Liễu cho Trần Cảnh - emruột Trần Liễu trong khi nàng đang có thai với Trần Liễu, rối chính TrầnThủ Độ cũng lấy Trần Thị Dung là chị mình và là vợ Lý Huệ Tông Trongcon mắt của người đời sau, đây chính là vết nhơ khó xóa hết ở con ngườiTrần Thủ Độ

Không chỉ khẳng định Trần Thủ Độ là con người đầy mưu lược,nhà văn Hoàng Quốc Hải còn đi sâu vào khai thác thế giới nội tâm, soichiếu ông trong cuộc sống đời thường Trong tác phẩm, Trần Thủ Độhiện lên với những trằn trọc, băn khoăn, suy nghĩ Bên cạnh những việclàm mang lại lợi ích cho dòng họ, ông luôn day dứt bởi những hành độngtàn bạo của mình: “Biết bao nhiêu tội ác, ông có phần trách nhiệm Cómột cái gì đấy nhói đau, nơi lồng ngực ông Chợt dậy trong ông lòngthương xót và cả sự hối hận Dường như lương tâm ông đang thức tỉnh”[21, 138] Có thể nói, ở quan hệ đời thường, Trần Thủ Độ đã được nhàvăn Hoàng Quốc Hải thể hiện khá sinh động, khai thác mối quan hệ này,nhà văn lí giải rõ hơn những việc làm trái đạo đức của Trần Thủ Độ màngười đời thường lên án

Nếu trong tiểu thuyết Chiếc ngai vàng của Lan Khai, Trần Thủ

Độ được xây dựng là người đa mưu, đầy thủ đoạn thì trong tác phẩmcủa mình, Hoàng Quốc Hải lại xây dựng Trần Thủ Độ với nhiều mốiquan hệ phức tạp để nhân vật này hiện lên một cách chân thực và đờithường hơn Điều đó cho thấy nhà văn Hoàng Quốc Hải đã có cái nhìn

mới, tiến bộ về nhân vật này, ông đã thổi hồn để trái tim nhân vật đậptrở lại với mong muốn "trả lại sự công bằng cho nhân vật lịch sử cũngnhư giai đoạn lịch sử”.

1.2.2 Viết về một thời điểm lịch sử

Ở tiểu thuyết lịch sử, thông thường trong hành trình sáng tạo nghệthuật, các nhà văn thường dùng lịch sử để gửi gắm những ý nghĩ của mình

về cuộc sống, với mong muốn bộc lộ cái nhìn của thời đại mình Đối tượnglịch sử mà họ lựa chọn để thực hiện ý tưởng của mình là một số giai đoạnlịch sử, sự kiện lịch sử hay nhân vật lịch sử đang còn gây nhiều tranh cãi,đang còn nhiều nghi vấn, cần được nhìn nhận và đánh giá lại

Trong quá trình sáng tác, đã có một số nhà văn chứng tỏ được bản lĩnhcủa mình khi viết về những thời điểm vàng son nhất của lịch sử dân tộc màkhông kém phần gay cấn, như: triều Lý, triều Trần, triều Hồ Đây là nhữngtriều đại gắn liền với võ công oanh liệt hiển hách của những vị anh hùng đãđược vinh danh trong lịch sử dân tộc Điều đó phù hợp với mục đích sángtác của các nhà văn, vì họ đã khơi dậy quá khứ vẻ vang của dân tộc cũngnhư ca ngợi truyền thống tốt đẹp của cha ông

Khi viết tiểu thuyết Hồ Quý Ly, nhà văn Nguyễn Xuân Khánh đã

chọn giai đoạn lịch sử gay cấn nhất ở thời điểm cuối Trần - đầu Hồ làm bốicảnh cho những suy ngẫm, đề xuất ý kiến về hiện tại Trong tiểu thuyếtnày, nhà văn không nhằm kể lại lịch sử mà đặt ra vấn đề xung đột giữa đổimới và bảo thủ Ở giai đoạn cuối, triều đại nhà Trần đã không còn đủ khảnăng đóng vai trò chủ chốt đối với sự phát triển của lịch sử Vấn đề cấpbách nhất lúc này là phải đổi mới, trong hoàn cảnh ấy, Hồ Quý Ly xuấthiện trên chính trường Đại Việt như một ngôi sao sáng, với những chủtrương cải cách triệt để Sự cách tân táo bạo và quyết liệt của Hồ Quý Ly

đã làm cho phe bảo thủ thất bại, điều đó là hợp với quy luật, bởi họ đã đi

ngược lại với lịch sử và đã bị sự phát triển của lịch sử nghiền nát Để đổilấy chiến thắng trong cuộc đấu tranh này, phe cách tân của Hồ Quý Ly đãphải tàn sát biết bao nhiêu mạng người nhưng vẫn không thu phục đượclòng dân Đây là bài học quý giá cho những người bằng mọi cách muốncách tân nhanh chóng hoặc bảo thủ một cách mù quáng.

Tiếp sau tiểu thuyết Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh, nhà văn

Hoàng Quốc Hải cũng đã xây dựng bộ tiểu thuyết của mình ở những thời

điểm lịch sử khác nhau trong triều đại nhà Trần Bão táp triều Trần được coi là bộ tiểu thuyết lịch sử đầu tiên của Việt Nam có quy mô đồ sộ Thăng

Long nổi giận viết về cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông lần

thứ hai của nhà Trần Đây là giai đoạn gay cấn trong toàn bộ lịch sử 175năm của nhà Trần và trong lịch sử dân tộc Đại Việt Thời điểm lịch sử nàygắn liền với các sự kiện: Sài Thung được Hốt Tất Liệt cử áp dẫn triều đình

bù nhìn Trần Di Ái về Thăng Long cùng đội quân 5000 tên nhằm áp chếĐại Việt và tìm kế sách để châm ngòi cuộc chiến Chúng đã ngang ngược

đi lại, cướp phá hãm hiếp nhân dân, đưa ra nhiều yêu sách bắt ta phải phụctùng chúng, như việc lập Trần Di Ái là quân vương về phá hoại dân tộc ĐạiViệt, buộc chúng ta phải cống nạp sản vật quý, chúng đòi hỏi những điềukhông thể chấp nhận như cho chúng mượn đường, cung cấp lương thực chochúng để đánh Chiêm Thành Nhưng kì thực, ý của chúng là muốn cướpluôn nước Đại Việt Trước tình hình đó, Trần Nhân Tông vừa phải đối phóvới Sài Thung, vừa phải đem viện binh ứng cứu Chiêm Thành đang bị quânNguyên Mông xâm chiếm nhằm giữ yên mặt Nam của đất nước Triều đìnhnhà Trần càng nhân nhượng, Hốt Tất Liệt càng lấn tới Vì vậy, Trần ThánhTông và Trần Nhân Tông đã đưa ra những kế sách để đối phó với bọn giặcNguyên mà không phải hao tổn sức của dân, máu của binh lính Cuộc chiếnchống quân Nguyên Mông nổ ra vào cuối năm 1284 Để củng cố lực lượng,

nhà Trần đã làm cuộc tổng duyệt binh ở Bình Than Để thống nhất quyếttâm giết giặc cho toàn thể quân dân, nhà Trần đã tổ chức hội nghị DiênHồng, mời nhân dân, các bậc hiền triết, với mong muốn đóng góp ý kiếnnên đánh hay nên hòa với giặc Có thể thấy, đây là những sự kiện quantrọng có ý nghĩa lịch sử to lớn, thể hiện tinh thần dân chủ của cả một triềuđại, nhằm khẳng định sức mạnh đoàn kết của toàn dân tộc, làm nên nhữngchiến công hiển hách của cả một thời đại lịch sử Cuối cùng cuộc khángchiến chống quân Nguyên Mông lần hai đã giành được thắng lợi vào giữanăm 1285 Sau sự kiện lịch sử mang ý nghĩa trọng đại này, Trần NhânTông đã nhường ngôi cho Trần Anh Tông, để đi tu trên đỉnh núi Yên Tửvới mong muốn truyền bá đạo Phật trong nhân dân

Như vậy, quan tâm tới những thời kỳ lịch sử phức tạp, mục đích của tácgiả không phải là kể lại lịch sử hay phản ánh trung thành lịch sử Mà thông quatác phẩm của mình, các nhà văn muốn trình bày một góc nhìn riêng về lịch sử,đồng thời đưa ra những vấn đề để người đọc cùng suy ngẫm, hoặc đem đến cho

họ những điểm nhìn mới từ các sự kiện hay nhân vật lịch sử quen thuộc Các sựkiện ở những thời điểm lịch sử được tác giả lí giải bằng cái nhìn của con ngườihôm nay, cái nhìn dân chủ ít định kiến Đó chính là một trong những điều thú

vị, mới lạ của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại

1.2.3 Viết về một thời đại lịch sử

Từ những năm cuối thế kỉ XX - đầu thế kỉ XXI, tiểu thuyết lịch sử đã

có xu thế ổn định và đạt được những thành tựu nhất định Ngày càng cónhiều bộ tiểu thuyết mang tầm vóc quy mô, đồ sộ, phản ánh cả một triềuđại trong lịch sử và những sự kiện trọng đại của toàn dân tộc Những thànhtựu này phải kể đến các tác giả: Hà Ân, Nguyễn Mộng Giác, Nam Dao,Nguyễn Xuân Khánh, Võ Thị Hảo, Ngoài ra, khi nói về thành tựu củatiểu thuyết lịch sử không thể không nói đến nhà văn Hoàng Quốc Hải, tuy

xuất hiện muộn nhưng hiện ông đang là một trong những cây bút sung sứcnhất Trong hành trình sáng tạo nghệ thuật của mình, ông đã chọn ra nhữngthời đại tiêu biểu nhất trong lịch sử dân tộc như thời đại nhà Lý, thời đạinhà Trần, qua đó gửi gắm ý tưởng của mình đến với độc giả hôm nay vàđặt ra nhiều câu hỏi để người đọc cùng suy ngẫm

Bộ tiểu thuyết lịch sử Bão táp triều Trần của Hoàng Quốc Hải viết

về một giai đoạn lịch sử đau thương mà hào hùng của dân tộc Triều đạinhà Trần kéo dài 175 năm (từ năm 1225 đến năm 1400) từ khi Lý ChiêuHoàng nhường ngôi cho Trần Cảnh đến khi Hồ Quý Ly đoạt ngôi vua từ

đứa cháu ngoại mới có năm tuổi, nhằm lập ra nhà Hồ Bộ tiểu thuyết Bão

táp triều Trần gồm sáu tập: Bão táp cung đình, Thăng Long nổi giận, Huyền Trân công chúa, Vương triều sụp đổ, Đuổi quân Mông Thát, Huyết chiến Bạch Đằng Trong tác phẩm, Hoàng Quốc Hải đã chọn những thời

điểm mang ý nghĩa trọng đại đối với sự hình thành, tồn tại và phát triển của

triều đại này để viết Bão táp cung đình viết về giai đoạn chuyển giao phức

tạp từ nhà Lý sang nhà Trần và thời kì đầu của triều đại nhà Trần Đó là sựsuy sụp không thể cứu vãn được của triều đình Lý Huệ Tông, nhân dân đóikhổ, loạn lạc, đất nước có nguy cơ rơi vào cuộc nội chiến đẫm máu Trướctình hình đó, thế lực họ Trần đã nổi lên, đứng đầu là Trần Thủ Độ đã thâutóm được thiên hạ và làm một cuộc đảo chính cung đình, một cuộc chuyểngiao quyền lực có một không hai trong lịch sử Trong khoảng thời gian 26năm đầu của triều Trần (Từ năm 1225 đến năm 1251), nhà văn tập trung đềcao vai trò của vị khai quốc công thần Trần Thủ Độ và ông vua đầu tiêncủa triều đại Trần Thái Tông trong việc hình thành Bộ luật triều Trần, quyhoạch kinh thành Thăng Long thành sáu mốt phường, quy định các đình,trạm, các tuyến đường giao thông trong nước, đào vét kênh ngòi nhằmphục vụ nhân dân sản xuất, tổ chức thi thái học để tìm người tài giỏi cho

đất nước Những việc làm này đã góp phần phục dựng lại nền kinh tế, vănhóa, đưa Đại Việt thành một quốc gia cường thịnh trong khu vực.

Thăng Long nổi giận, Đuổi quân Mông Thát, Huyết chiến Bạch Đằng viết về các cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên Mông

lần thứ hai Đây là những sự kiện tiêu biểu có ý nghĩa trọng đại trong lịch

sử triều Trần Trong những tập này, tác giả chỉ viết về một giai đoạn lịch sửrất ngắn, song lại khẳng định tinh thần và sức mạnh của Đại Việt Đây lànhững giai đoạn gay cấn nhất trong toàn bộ lịch sử nhà Trần cũng nhưtrong lịch sử Đại Việt Vì vào thời điểm này đế quốc Mông Cổ là một đếquốc hùng mạnh, khắp bốn phương đều rên xiết dưới vó ngựa của chúng,nhưng chúng đã ba lần thất bại thảm hại trước vua tôi nhà Trần

Huyền Trân công chúa được viết về một giai đoạn lịch sử kéo dài

bảy năm, kể từ khi Trần Nhân Tông nhường ngôi cho con là Trần AnhTông rồi lên đỉnh núi Yên Tử trực tiếp truyền bá dòng Thiền Trúc Lâm doông sáng lập, và kết thúc ở cái chết của quốc vương Champa Chế Mân.Đây là giai đoạn lịch sử ít biến động nhất về mặt nội trị và bang giao, songlại là thời kỳ quan trọng để nhà Trần thực hiện đường lối ngoại giao thờibình, nhằm duy trì một nền hoà bình bền vững với các quốc gia lân cận Sựkiện trung tâm của cuốn sách là cuộc hôn nhân giữa công chúa Huyền Trân

và vua Champa Chế Mân Qua sự kiện này có thể thấy, cuộc thương lượng

là một kế sách ngoại giao mềm dẻo của ông vua có tư tưởng hòa hiếu, lúcnào cũng muốn lo cho dân cho nước Chính tư tưởng trên đã tạo cho triềuTrần duy trì được hòa bình để xây dựng đất nước ngày càng giàu mạnh

Vương triều sụp đổ viết về giai đoạn suy thoái triền miên suốt sáu

mươi năm cuối của nhà Trần (1341- 1400) Những sự kiện, biến cố chínhdẫn đến sự sụp đổ không thể cưỡng lại của triều đại này đều được tác giảphản ánh rất rõ Tập truyện mở đầu bằng sự kiện Dụ Tông ăn chơi trụy lạc,

coi tính mạng của nhân dân như cỏ rác, không chịu nghe những lời góp ýthẳng thắn, mà lại tin dùng những kẻ bất tài vô dụng chỉ biết bóc lột nhândân để thỏa mãn những thú vui xa hoa Trước tình hình đó, Chu Văn An đãdâng “Thất trảm sớ” (Dùng sớ đòi chém bảy loạn thần) nhưng vua khôngnghe, ông đành cáo quan về ở ẩn mặc cho triều đình tự đổ nát Đây là giaiđoạn lịch sử tồn tại nhiều vị vua như: Trần Dụ Tông, Nhật Lễ, Trần NghệTông, Trần Duệ Tông, Trần Thuận Tông Sự sụp đổ của nhà Trần tất yếu sẽxảy ra, bởi các đấng quân vương không biết lắng nghe sự góp ý thẳng thắncủa các trung thần, không biết quan tâm tới đời sống của nhân dân tronglúc khó khăn; trái lại, họ chỉ biết hưởng lạc nhằm thỏa mãn những thú vuicho riêng mình

Qua sáu tập sách, có thể thấy, tác giả đã tái hiện trọn vẹn 175 nămtồn tại và phát triển của triều đại nhà Trần, giúp người đọc nắm bắt đượcđầy đủ bối cảnh lịch sử chủ yếu của thời đại Bộ tiểu thuyết được đánh giácao ở giá trị lịch sử và văn học, bởi tác giả đã chọn ra những sự kiện quantrọng mang tính cốt lõi, chứa đựng tất cả các vấn đề về lịch sử, văn hoá củađất nước, vì thế tác phẩm không bị dàn trải và khó hiểu về mặt nội dung

Từ việc chỉ ra và đánh giá những thành bại của triều đại nhà Trần, nhà vănHoàng Quốc Hải đã đem lại cho độc giả thời hiện đại nhiều bài học cổ ích

1.2.4 Viết về văn hóa - lịch sử

Qua lăng kính chủ quan và cảm xúc thẩm mỹ của nhà nghệ sỹ, vănxuôi viết về đề tài lịch sử hiện lên thật đa dạng, sinh động, đậm đà bản sắcvăn hóa Việt Các nhà văn đã thể hiện trong tác phẩm của mình sự hiểu biếtsâu rộng về văn hóa, nhằm làm sống lại không khí lịch sử trong quá khứcủa dân tộc qua những địa danh nổi tiếng, những phong tục giàu nhân văn

Viết về mảng văn hóa - lịch sử phải kể đến Nguyễn Xuân Khánh, bởiông là người đã có nhiều công phu và tỉ mỉ hơn cả trong việc sưu tầm