Vấn đề tha hóa con người trong ba lần và một lần và chỉ còn một lần của chu lai

Trên Tạp chí Văn nghệ Quân đội tháng 2 năm 1993, trong bài Một đề tài không cạn kiệt, Bùi Việt Thắng đã viết: “Nhân vật Chu Lai được thể hiện như những con người tâm linh.. Đến văn xuôi

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

TRỊNH THỊ VÂN

VẤN ĐỀ THA HÓA CON NGƯỜI

TRONG BA LẦN VÀ MỘT LẦN VÀ CHỈ CÒN MỘT LẦN

CỦA CHU LAI

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

NGHỆ AN - 2012

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

TRỊNH THỊ VÂN

VẤN ĐỀ THA HÓA CON NGƯỜI

TRONG BA LẦN VÀ MỘT LẦN VÀ CHỈ CÒN MỘT LẦN

CỦA CHU LAI

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích nghiên cứu 6

4 Phạm vi nghiên cứu 7

5 Phương pháp nghiên cứu 7

6 Cấu trúc luận văn 7

Chương 1 MỘT SÔ HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT THA HÓA 8

1.1 Các khái niệm cơ bản 8

1.1.1 Khái niệm nhân vật văn học 8

1.1.2 Khái niệm tha hóa 10

1.2 Nhân vật Năm Thành 11

1.2.1 Nguyên nhân sự tha hóa và những nấc thang tha hóa 11

1.2.1.1 Những thử thách khốc liệt của chiến tranh 11

1.2.1.2 Dục vọng giới tính 16

1.2.1.3 Khuất phục trước nền kinh tế thị trường 20

1.2.2 Những thủ pháp chủ yếu thể hiện nhân vật 30

1.2.2.1 Đặt nhân vật vào những thử thách quyết liệt 30

1.2.2.2 Xây dựng nhân vật tiềm ẩn những điều kiện tha hóa 34

1.3 Nhân vật Tám Quyền 35

1.3.1 Những biểu hiện của sự tha hóa 35

1.3.2 Những thủ pháp chủ yếu thể hiện nhân vật 41

1.3.2.1 Nghệ thuật xây dựng tình huống 41

1.3.2.2 Xây dựng ngôn ngữ nhân vật thông qua đối thoại 42

1.3.2.3 Xây dựng ngôn ngữ nhân vật thông qua độc thoại nội tâm 45

Chương 2 HÌNH TƯỢNG NHỮNG "HIỆP SĨ" CỦA CUỘC ĐẤU TRANH CHỐNG THA HÓA 48

2.2 Nhân vật Sáu Nguyện 48

2.2.1 Tính cách nhân vật biểu lộ trong cuộc đấu tranh chống tha hóa 48

2.2.2 Số phận nhân vật do đấu tranh chống tha hóa 55

2.3 Nhân vật Út Thêm 62

2.3.1 Vẻ đẹp toàn vẹn 62

2.3.2 Nhân vật lý tưởng của cuộc đấu tranh chống tha hóa 65

2.4 Một số nhân vật khác 70

Chương 3 MỘT SỐ ĐẶC SẮC KHÁC CỦA HAI TÁC PHẨM LIÊN QUAN ĐẾN VẤN ĐỀ THA HÓA 82

3.1 Cốt truyện phiêu lưu 82

3.2 Môtíp anh hùng - mĩ nhân 92

KẾT LUẬN 100

TÀI LIỆU THAM KHẢO .103

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tăi

1.1 Đại thắng mùa xuđn 1975 đê chấm dứt một thời kỳ lịch sử đauthương, đầy mâu vă nước mắt nhưng vô cùng hăo hùng, anh dũng của dđntộc Việt Nam, từ đó mở ra một thời kỳ mới, thời kỳ hội nhập vă phât triểnvới câc nước trong khu vực vă trín trường quốc tế Nền văn học đê cónhững bước đổi thay, những bước chuyển mình để phù hợp với xu hướngphât triển chung của thời đại Đặc biệt lă kể từ sau Đại hội Đảng toăn quốclần thứ VI năm (1986), văn học Việt Nam đê thực được khởi sắc.Câc vănnghệ sĩ được "cởi trói", họ có đủ độ lùi về thời gian để suy ngẫm, chiímnghiệm về hiện thực Có thể nói "chưa bao giờ văn xuôi phât triển mạnh

mẽ như bđy giờ vă cũng chưa bao giờ nhă văn được thănh thật như bđygiờ" [91, 1] Thực tế cho thấy những trang viết có giâ trị nhất của văn xuôiViệt Nam từ sau năm 1975 lă những trang viết về chiến tranh vă người línhcâch mạng, đó lă những "siíu đề tăi", "siíu nhđn vật" căng khâm phâ căngthấy những "độ rung không mòn nhẵn"

1.2 Chu Lai lă "một nhă văn cả đời khoâc âo lính", một tâc giả đượcđộc giả biết đến với nhiều tâc phẩm mang giâ trị Ta nhận thấy, toăn bộ câcsâng tâc của ông lă một "tập khảo luận" về nhiều vấn đề của cuộc sống xêhội, con người trong vă sau chiến tranh Tâc giả đê thể hiện ngòi bút củamình qua nhiều thể loại khâc nhau như tiểu thuyết, truyện ngắn, hồi ký, bút

ký, kịch bản sđn khấu, kịch bản phim Trong đó, tiểu thuyết lă thể loại mẵng gặt hâi được nhiều thănh công Lă một nhă văn luôn luôn thủy chungvới đề tăi chiến tranh, sau năm 1975 Chu Lai trở thănh một hiện tượng vănhọc được giới nghiín cứu phí bình văn học quan tđm đặc biệt bởi nhữngtrang văn in đậm chất bi trâng trong việc khâm phâ, phản ânh về số phậncon người dưới nhiều khía cạnh khâc nhau, nhiều gam mău khâc nhau vớicâi nhìn đời tư thế sự Trong đó phải kể đến tiểu thuyết lă thể loại ông gặt

hái được nhiều thành công nhất.Tiểu thuyết Ba lần và một lần và Chỉ còn

một lần có nhiều điểm độc đáo Ba lần và một lần (343 trang), hoàn thành

đầu hè năm 1999 là một tiểu thuyết độc lập Cuối tác phẩm, nhân vật trungtâm (Sáu Nguyện) chết Không có một thông tin hiển ngôn nào cho biết tácphẩm còn tiếp tục

Sau một thời gian, tác phẩm Chỉ còn một lần ra đời Trong Lời nói

đầu, tác giả viết: “Sau khi viết xong cuốn Ba lần và một lần, không hiểu

sao tôi cứ thấy có điều gì bất ổn Dường như tất cả mới chỉ dừng lại ở nửavời Giống như ăn xong một bữa cơm mà lại không có một chén trà đặc đểuống Nó bứt rứt lắm ! Cái gì dừng lại còn tạm được, cuộc hành trình đi tìmcái ác, đề cao cái thiện bằng hồn vía con chữ mà dừng lại thì coi như chưatìm, chưa đề cao được gì cả Và như thế, cả tuyến truyện lẫn các số phậnnhân vật, cả ý tưởng lẫn các tình huống, sự kiện nó mới nói được một phần.Trong khi dòng đời nó có khi nào trôi chảy một đoạn rồi dừng đâu” [34, 5].Nhà văn cắt nghĩa sự ra đời của tiểu thuyết này: “Và thế là tôi ngồi vào bàn

để viết tiếp phần hai Gọi là phần hai cho nó liền mạch chứ thực ra nó làmột câu chuyện hoàn toàn riêng biệt với các sự kiện, các số phận riêng biệtđược đẩy cao hơn mà phần viết trước chỉ đóng như một cái nền” [34, 5].Và

“tôi cố tình lấy lại tất cả các tên nhân vật ở phần trước ngõ hầu tạo nên một

bề dày cho câu chuyện mà khỏi phải đi cắt nghĩa, miêu tả dài dòng” [34, 6]

Từ Ba lần và một lần đến Chỉ còn một lần, cốt truyện phát triển tự

nhiên Nhiều nhân vật có mặt trong cả hai tiểu thuyết Bởi vậy có thể nói,

về thực chất, đây là hai tập của một bộ tiểu thuyết Nghiên cứu đề tài nàygóp phần đánh giá, thể nghiệm nghệ thuật độc đáo đó

1.3 Trong các tiểu thuyết sáng tác gần đây như Vòng tròn bội bạc, Ăn

mày dĩ vãng, Cuộc đời dài lắm, Phố nhà văn Chu Lai đã viết về vấn đề tha

hóa con người ở nhiều phương diện, cấp độ cá nhân và cấp độ xã hội Điều

mà ông trăn trở nhất là những giá trị đạo đức truyền thống, là nhân phẩm,nhân cách con người trong cuộc sống mới Sau chiến tranh, mỗi người có

một số phận riờng, tớnh cỏch riờng: “Cú những số phận được thăng hoa,được khẳng định thờm một lần, được xuụi chốo, mỏt mỏi, được tiếp tụcđúng gúp năng lực dồi dào hơn trong nhịp sống mới” [36, 191] Cú nhữngngười trở về sau chiến tranh gặp nhiều bi kịch nặng nề, cuộc sống của họđầy những thất vọng và bất hạnh Đồng thời cú những người lớnh chạy theodanh vọng, đồng tiền bị tha húa, biến chất

Trong Ba lần và một lần và Chỉ cũn một lần, vấn đề tha húa và

chống tha húa đó trở thành vấn đề trung tõm, xuyờn suốt Nghiờn cứu đềtài này chỳng tụi muốn gúp thờm cỏch nhỡn nhận, đỏnh giỏ về hỡnh tượngngười lớnh trước và chiến tranh trong hai tiểu thuyết của Chu Lai, đồngthời khẳng định những đúng gúp của Chu Lai đối với nền văn học ViệtNam đương đại

2 Lịch sử vấn đề

Cho đến nay đó cú nhiều bài viết, bài bỏo, những cụng trỡnh khoa họccụng phu, toàn diện nghiờn cứu về cỏc tỏc phẩm Chu Lai núi chung, về tiểuthuyết Chu Lai núi riờng Những công trình ấy đều thống nhất xếp ông vào

vị trí là một trong những nhà tiểu thuyết sử thi thành công của văn học ViệtNam hiện đại Song đõy là hai tiểu thuyết mới nờn cũn ớt được nghiờn cứu

Vỡ vậy chỳng tụi chỉ điểm qua những nội dung liờn quan đến đề tài

Trong bài viết Một số vấn đề văn xuụi thời kỳ đổi mới (in trong Văn

chương và cảm nhận, Nxb Khoa học Xó hội, 2005) Tụn Phương Lan nhận

xột: “Chu Lai trong một loạt tiểu thuyết như Vũng trũn bội bạc, Ăn mày dĩ

vóng, Phố, Ba lần và một lần, đó tập trung khảo sỏt và xõy dựng hỡnh tượng

người lớnh sau chiến tranh Những người lớnh ấy hoặc đó tiếp tục cuộcchiến đấu mới để khẳng định tư chất tốt đẹp của mỡnh bằng sự nỗ lực vươn

lờn, bằng sự kiờn trỡ chịu đựng như Lóm trong Phố Hoặc họ sẽ bị tha húa,

biến chất, sẵn sàng “hi sinh” đồng bào, đồng đội để chạy theo những tham

vọng cỏ nhõn như Huấn trong Vũng trũn bội bạc Hoặc chối bỏ quỏ khứ để

hòng yên thân với những “vinh quang” trên con đường tìm kiếm quyền lực

và địa vị như Ba Sương trong Ăn mày dĩ vãng ”

Tác giả Nguyễn Hương Giang với bài Người lính sau hòa bình trong

tiểu thuyết chiến tranh thời kỳ đổi mới (Tạp chí Văn nghệ Quân đội, tháng

4 năm 2001) nhận định: “Người lính trong tiểu thuyết chiến tranh của ta trở

về cuộc sống đời thường, dẫu có cảm thấy lạ lẫm giữa phố phường xanh đỏkhi ngọn gió rừng hoang dại vẫn thổi mãi trong tâm hồn, vẫn cố gắng hòanhập với cuộc đời mới, khẳng định vị trí và giá trị người lính trong xã hội.Trên hành trình ấy không phải người lính nào cũng chiến thắng” [15, 110]

Nguyễn Thanh Tú trong bài Cuộc đời dài lắm – một tiểu thuyết có tính

hấp dẫn (Tạp chí Văn nghệ Quân đội, tháng 01/2002) đánh giá rằng: “Ngòi

bút tiểu thuyết Chu Lai vẫn cách xây dựng nhân vật đẩy đến tận cùng của

bi kịch Nói một cách khái quát là con người trong tiểu thuyết Chu Lai làcon người của bi kịch, con người của những mâu thuẫn, có khi thật quyếtliệt dữ dội, có số phận tận cùng ngang trái, có nhân cách vô cùng caothượng, lại có loại người tận cùng của sự gian xảo” [89, 101]

Trên Tạp chí Văn nghệ Quân đội tháng 2 năm 1993, trong bài Một đề

tài không cạn kiệt, Bùi Việt Thắng đã viết: “Nhân vật Chu Lai được thể

hiện như những con người tâm linh Họ sống bởi những ám ảnh của ảo giác,hối thúc bởi sự sám hối, luôn tìm kiếm sự giải thoát Đó là những con ngườitrở về sau chiến tranh bị mất thăng bằng, khó tìm được sự yên ổn trong tâmhồn Họ sống trong cảm giác không bình yên Đi vào ngõ nghách đời sốngtâm linh con người, Chu Lai làm người đọc bất ngờ vì những khám phánghệ thuật của mình: Nhân vật Chu Lai thường tự soi mình, khám phá mộtbản ngã hay là một con người trong con người” [72, 104]

Nguyễn Bích Thu trong bài Những dấu hiệu đổi mới của văn xuôi từ

sau 1975 qua hệ thống môtíp chủ đề, cho rằng tiểu thuyết của Chu Lai “là

sự truy đuổi cuối cùng của quá khứ để tìm nguyên nhân của cái ác vì chỉ cónhìn thẳng vào quá khứ con người mới tránh được thảm họa của cái ác, mới

có thể trừng phạt cái ác để thanh thản sống với hiện tại, hướng tới lẽ phải vàđiều thiện” [78, 25].

Trong bài Nhân vật người lính trong văn học, nhà văn Chu Lai đã đưa

ra vấn đề người lính trong văn học nói chung: “Người lính đòi hỏi văn họcphải phán ánh họ như cái vốn có Cứ phản ánh trung thành với trái tim lànhlặn, thiện chí nhất vì chiến tranh với tất cả hình thái đặc thù của nó hoàntoàn có thể đẩy nhân vật người lính đến tận cùng số phận Và chính cáinghĩa tận cùng đó, người lính bỗng vỡ oà tất cả” [47]

Trong bài Cảm nhận sự đổi mới trong quá trình tìm tòi của Chu Lai (Tạp chí Văn nghệ Quân độ số 5 năm 1991) Hồng Diệu khẳng định: “Tiểu

thuyết của Chu Lai đề cập đến nhiều vấn đề Nhưng bao trùm lên tất cả làchuyện những người lính sau chiến tranh rời chiến trường trở về, người thìtha hóa, người thì bước vào cuộc chiến đấu mới Cuộc chiến đấu của nhữngngười lương thiện chống kẻ bất lương, mà thật trớ trêu, có những ngườitrước kia là đồng đội của nhau, nay đứng trên hai mặt trận đối lập”

Trên tạp chí Nhà văn số 8 năm 2006, Bùi Việt Thắng có bài Nội lực

Chu Lai nhận xét: “Đọc tiểu thuyết Chu Lai người ta nhận ra một giọng

nồng nhiệt bàn luận, giọng nồng nhiệt và đắm đuối, giọng trừng trải vàchiêm nghiệm ” [76, 65]

Để chuyển tải tới người đọc những vấn đề thời sự đất nước trước vàsau chiến tranh, Chu Lai không ngừng tìm tòi cho mình những hướng tiếpcận mới Nhà nghiên cứu phê bình văn học Phan Cự Đệ nhận xét: “Tiểuthuyết của Chu Lai không chỉ đa dạng trong các phương thức tiếp cận màtrong các biện pháp nghệ thuật, kết hợp độc thoại nội tâm, dòng ý thức nghệthuật đồng hiện và có những thành công nhất định”

Khi bạn “chát” hỏi: “Điều gì khiến anh thoả mãn nhất khi cầm bút viết

về chiến tranh?” trong bài “Nhà văn Chu Lai trò chuyện về nghiệp vănchương”, http://vietnamnet.vnn.vn ( 22/12/2003), Chu Lai tâm sự rằng: “Làđược đi đến tận cùng, bước vào chiến tranh, con người ta bộc lộ tất cả tính

cỏch, chiến tranh giống như một loại dung dịch đặc biệt khiến cho tất cảnhững gỡ chạm tới phải lờn hết màu, hết nột từ sự giả dối thấp hốn đến sựcao thượng, thỏnh thiện Chớnh vỡ thế, trong chiến tranh, cỏc số phận nhõnvật cú quyền đẩy lờn tận cựng của mọi buồn vui”

Tỏc giả Minh Thụy trong bài Viết văn – nghề tự ăn úc mỡnh (Bỏo Phỏp

luật chủ nhật, 2005) đó nờu ra vấn đề: “Dường như bất cứ tỏc phẩm nào của

anh cũng cú người lớnh và chiến tranh” [31].

Trờn bỏo Vn.net cú bài Chu Lai - hướng đến độc giả trẻ, là cuộc trũ

chuyện chõn tỡnh, cởi mở giữa nhà văn với độc giả, trong đú cú cả chuyệnđời tư, gia đỡnh, con cỏi : “Chỳ cú mấy người con và cú ai theo nghiệpviết lỏch khụng ạ?” (Mai Trang, 22 tuổi); Rồi những cõu hỏi húm hỉnh như:

“Nhà văn cho rằng ảnh hưởng của đồng tiền và danh vọng đến văn chươngcủa chỳng ta như thế nào?” (Phương Xa, 23 tuổi)

Trong bài Nhà văn Chu Lai hướng đến độc giả trẻ (Vn Express, 2005),

cú một bạn đọc cảm nhận: Truyện của Chu Lai là quỏ nhiều tõm huyết và

cảm xỳc, nhưng cỏi kết dường như theo một mụtớp định trước

Trong khuôn khổ và phạm vi của đề tài cha cho phép, ngời viết chỉ

điểm qua những nội dung có liên quan đến đề tài Đây thực sự là những

ý kiến quý báu góp phần gợi mở, định hớng cho ngời viết trên con đờngthâm nhập vào tác phẩm của Chu Lai Tuy nhiên các công trình nghiêncứu, các bài báo, bài viết nêu trên mới chỉ dừng lại ở việc tìm hiểu mộtphơng diện, một góc độ nào đấy về tiểu thuyết Chu Lai

3 Mục đớch nghiờn cứu

3.1 Làm rừ sự tha húa và cuộc đấu tranh chống tha húa là vấn đề trung

tõm, chi phối mọi phương diện của Ba lần và một lần và Chỉ cũn một lần,

khiến cho hai tiểu thuyết này như hai tập của một bộ tiểu thuyết

3.2 Làm rừ những thành cụng của Chu Lai trong việc xõy dựng thànhcụng những hỡnh tượng nhõn vật tha húa

3.3 Qua việc phân tích những nhân vật chính của cuộc đấu tranhchống tha hóa, làm rõ những đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của hai tiểuthuyết của Chu Lai trong việc thể hiện cuộc đấu tranh này.

4 Phạm vi nghiên cứu

Chủ yếu khảo sát một số nhân vật tiêu biểu thuộc tuyến nhân vật tha

hóa và chống tha hóa trong hai tiểu thuyết Ba lần và một lần và Chỉ còn

một lần.

Khảo sát những giá trị thẩm mỹ cơ bản khác của hai tiểu thuyết liênquan đến vấn đề tha hóa như cốt truyện, môtíp anh hùng - mĩ nhân

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp sau:

5.1 Phương pháp thống kê, phân loại

5.2 Phương pháp tổng hợp, phân tích

5.3 Phương pháp so sánh, đối chiếu

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn gồm ba

chương:

Chương 1 Một số hình tượng nh©n vËt tha hóa

Chương 2 Hình tượng những “hiệp sĩ” của cuộc đấu tranh chống tha hóaChương 3 Một số đặc sắc khác của hai tác phẩm liên quan đến vấn đềtha hóa

Chương 1

MỘT SỐ HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT THA HÓA

1.1 Các khái niệm cơ bản

1.1.1 Khái niện nhân vật văn học

Nhân vật đóng vai trò rất quan trọng trong tác phẩm tự sự vì đóchính là “phương tiện cơ bản để nhà văn khái quát hiện thực một cách hìnhtượng Nhà văn sáng tạo nhân vật để thể hiện nhận thức của mình về một cánhân nào đó, về một loại người nào đó, về một vấn đề nào đó của hiệnthực Nhân vật chính là người dẫn dắt người đọc vào thế giới riêng của đờisống trong một thời kì lịch sử nhất định” [49, 126] Một tác phẩm văn xuôi

tự sự có sức sống, sức lay động là nhờ vào nhân vật bởi vì: “nhân vật làthen chốt của truyện, giữ vị trí trung tâm trong việc thể hiện đề tài, chủ đề

và tư tưởng tác phẩm” Nhà văn Ma Văn Kháng cho rằng: “Trong tiểuthuyết, chủ đề và nhân vật hòa vào nhau…nhân vật là sức nổ, sức sống củatiểu thuyết”

Nhân vật là “con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học”[49, 235] Nhân vật trong tác phẩm văn học cơ bản không phải là nhữngngười có thực mà được nhà văn sáng tạo nên nhằm thể hiện chủ đề, tưtưởng, cá tính sáng tạo của mình Vì vậy không thể đồng nhất nhân vật vớicon người có thật ngoài đời sống Thế giới nhân vật trong văn học vô cùngphong phú, đa dạng Nhân vật văn học có thể là những con người có tênnhư Chử Đồng Tử, Tiên Dung, Tấm Cám, Thúy Kiều… Có thể không tênnhư viên quan, mụ quản gia, thằng bán tơ…Có thể là một đại từ nhân xưngnào đó như “mình”, “ta” trong ca dao, dân ca, tục ngữ… hoặc một số nhânvật xưng tôi trong truyện ngắn, tiểu thuyết Khái niệm nhân vật văn học cókhi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào cả

mà để chỉ một hiện tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm Chẳng hạn ta có

thể nói “nhân dân” là nhân vật chính trong tác phẩm Chiến tranh và hòa

bình của L.tônxtôi hay trong tác phẩm Đất nước đứng đứng lên của

Nguyên Ngọc, người ta thường nói đến nhân dân như là một nhân vật trungtâm Nhân vật văn học còn thể hiện quan niệm nghệ thuật và lí tưởng thẩm

mỹ của nhà văn về con người Vì vậy nhân vật luôn luôn gắn chặt với chủ

đề của tác phẩm Nhân vật văn học là mộ hiện tượng nghệ thuật có tính ước

lệ, tượng trưng Người ta có thể nhận biết nhân vật thông qua những đặcđiểm, dấu hiệu riêng về tiểu sử, lai lịch, nghề nghiệp, lứa tuổi, giới tính…

Có thể tác giả giới thiệu những dấu hiệu, đặc điểm này ngay từ ban đầu vàthông thường nhân vật có quá trình phát triển gắn liền với những dấu hiệuban đầu ấy Nhân vật văn học được tác giả thể hiện bằng chất liệu ngôn từ,bởi vậy người đọc phải vận dụng óc sáng tạo và liên tưởng để dựng lại conngười hoàn chỉnh trong tất cả các mối qian hệ của nó Nhân vật trong tiểuthuyết trước 1975 hay bị chi phối bởi áp lực sử thi và nhu cầu phản ánhhiện thực về lịch sử, xã hội, nhân vật được “phân tuyến rạch ròi” thiện - ác,cao cả - thấp hèn, tốt - xấu, địch - ta… Nhân vật trong văn học sau 1975,

“không nằm trong khuôn hình được định sẵn về số phận mà đó là nhữngcon người với trăm ngàn mảnh đời khác nhau, đầy những vết dập xóa trênthân thể, trong tâm hồn” [67, 52] Căn cứ vào đặc điểm tính cách và việctruyền đạt lí tưởng của nhà văn, nhân vật văn học được chia thành nhân vậtchính diện và nhân vật phản diện Căn cứ vào cấu trúc hình tượng, nhân vật

có các loại: nhân vật chức năng, nhân vật tính cách nhân vật loại hình, nhânvật tư tưởng Căn cứ vào thể loại văn học, phân chia thành: nhân vật tiểuthuyết, nhân vật kịch, nhân vật tự sự

Văn xuôi trước 1975 chi phối bởi tư duy sử thi và cảm hứng lãng mạn,đồng thời do xuất phát từ quan niệm con người công dân, con người xã hộinên nhân vật chưa có nhiều kiểu loại Sau năm 1975, đặc biệt kể từ sau năm

1986 văn học nước ta đã thực sự khởi sắc Sự nghiệp đổi mới toàn dân,toàn diện của Đảng đã làm lay chuyển mọi lĩnh vực của đời sống xã hội vàtác động rộng lớn đối với mỗi cá nhân, mỗi tập thể, đặc biệt là giới văn

nghệ sĩ Sự phức tạp, bề bộn và đa đoan của cuộc sống buộc người nghệ sĩphải suy tư, nghiền ngẫm và lí giải chúng trên tinh thần đổi mới Chu Lai lànhà văn trưởng thành sau thời kỳ khói lửa bom đạn của chiến tranh nên đã

có những cách tân đáng kể, tìm tòi cho mình những hình thức mới Trongluận văn này, chúng tôi chỉ tập trung đi vào hai thể loại nhân vật: nhân vậttha hóa và nhân vật chống tha hóa (còn gọi là những “hiệp sĩ” trong cuộcđấu tranh chống tha hóa)

1.1.2 Khái niệm tha hóa

Theo Từ điển tiếng Việt thông dụng, tha hóa là “trở nên khác đi, biến

thành cái khác Trở thành người xấu mất nhân phẩm đạo đức” [90, 711].Khái niệm tha hóa mà chúng tôi đề cập tới trong luận văn này là nhằm nóitới những hiện tượng biến đổi con người theo hướng tiêu cực

Trong sáng tác của các nhà văn trong giai đọan 1930-1945 kiểu nhânvật tha hóa xuất hiện nhiều “Sự tha hóa của nhân vật được nhà văn lí giải

do hoàn cảnh và chủ yếu để làm nổi bật tính cách nhân vật, bản chất và sựmâu thuẫn giữa giai cấp thống trị và giai cấp bị trị Đến văn xuôi thời kìkháng chiến chống Pháp và chống Mĩ, do hoàn cảnh đặc biệt của cuộcchiến diễn ra với quy mô lớn con người không tránh khỏi sa ngã, dao độngcho nên sự tha hóa, biến chất của con người là một điều dễ hiểu” [67, 61].Rất nhiều tác phẩm đã được các nhà văn xây dựng nhằm thể hiện sự tànphá khốc liệt của chiến tranh và khẳng định tinh thần, ý chí chiến đấu anhdũng của con người trong việc đối mặt với sự tha hóa nhân cách Văn xuôisau 1975 đã đặt ra nhiều vấn đề mới nảy sinh trong cuộc sống, trong nhâncách con người nhằm tìm hiểu, khám phá tận cùng bản chất của nó Trongchiến tranh, ranh giới mỏng manh giữa sự sống và cái chết, nhiều người đãđảo ngũ, chiêu hồi, phản bội đồng đội, phản bội lý tưởng cách mạng nên bịtha hóa, biến chất hoàn toàn.Trong thời bình, khi nền kinh tế thị trường mởcửa nhiều người đã bị lôi cuốn vào vòng luân chuyển đó, nhanh chóng chạytheo tiếng gọi của danh vọng, địa vị, tiền bạc và bị trượt dốc thảm hại Rất

nhiều nhà văn đã thể hiện nhân vật tha hóa như Bảo Ninh, Dương Hướng,

Tạ Duy Anh, Ma Văn Kháng…

“Giữa lúc ánh hào quang của chiến thắng vẫn làm người ta ngâyngất, những ảo tưởng tốt đẹp về con người đã được tôi luyện và trưởngthành trong chiến tranh còn tồn tại thì một loạt tiểu thuyết của Chu Lai

đã dũng cảm báo động về một sự biến dạng mới của con người sau chiếnthắng”[67, 62]

1.2 Nhân vật Năm Thành

1.2.1 Nguyên nhân sự tha hóa và những nấc thang tha hóa

1.2.1.1 Những thử thách khốc liệt của chiến tranh

“Những người đã từng đi qua cuộc chiến, mỗi người có một cách hồitưởng chiến tranh không giống nhau, nhưng tựu chung lại vẫn là một cảmgiác tự hào về một thời oanh liệt Chỉ riêng một mình Chu Lai khai thácchiến tranh ở một góc độ khác hẳn” [23, 9]

Trước năm 1975, trong văn học chiến tranh, người lính được bao bọctrong một vẻ đẹp toàn diện, một góc nhìn với đậm màu sắc lãng mạn, giờđây trong sác tác của ông “bầu không khí vô trùng” bao bọc nhân vật đã bịphá vỡ, nhân vật được thể hiện dưới góc nhìn “phi sử thi”, “giải biểutượng” Theo Chu Lai “bước vào chiến tranh con người ta bộc lộ tất cả tínhcách, chiến tranh giống như một loại dung dịch đặc biệt khiến cho tất cảnhững gì chạm tới phải hết màu, hết nét, từ sự giả dối thấp hèn đến sự caothượng thánh thiện Chính vì thế trong chiến tranh, số phận nhân vật có

quyền đẩy lên tận cùng của mọi buồn vui” [28] Năm Thành trong Ba lần

và một lần và Chỉ còn một lần, là kiểu nhân vật người lính bị tha hóa biến

chất Tác giả đặt nhân vật vào thử thách khốc liệt của chiến tranh, qua đónhân vật bộc lộ rõ bản chất và tính cách của mình Đây là một trong nhữngnguyên nhân dẫn tới sự tha hóa về phẩm chất, đạo đức của nhân vật

Năm Thành vốn là một đại đội trưởng trinh sát, là con người thôngminh, nhạy cảm “đánh giặc thần sầu” và cũng nổi tiếng là người đào hoa,

đa tình, đồng thời cũng là một người rất thẳng thắn, “thấy cái gì ngang taichướng mắt là bụp liền”, nên ít ai ưa Mặc dù không ưa nhưng người ta vẫnphải cần đến Năm Thành, một ngày thiếu hắn là sinh chuyện Hắn giỏi đếnnỗi, dịp Mậu Thân có lần sư trưởng dẫn quân qua, khi phối hợp chiến đấu

đã phải cất tiếng khen ngợi: “Lính địa phương ngon quá xá mức, tớ sẵnsàng đổi ba tiểu đoàn trưởng cứng để lấy một thằng lính chiến công tửnày” Thế nhưng do thiếu trung thực, vô nguyên tắc, vô trách nhiệm, tínhnhu nhược vị kỷ, hơn nữa vì chút kiêu hãnh, nóng vội sự thiếu từng trải vàthích chứng tỏ bản thân, Năm Thành đã quyết định tung cả đội vào mộttrận đánh trong khi chưa trinh sát kỹ càng Thảm kịch đã xảy ra: “Ba chụccon người, gần ba chục chàng trai mạnh khỏe, ưu tú, niềm tự hào của cảcánh rừng, đã sống cùng nhau bao nhiêu năm tháng, đã nếm đủ mọi vinhnhục, vui buồn và chưa một ai có vợ, kể cả người đại đội trưởng đẹp trai,hào hoa, vậy mà chỉ trong thoáng chốc, chỉ sau một đêm ngủ dậy, bỗngdưng chẳng còn một ai nữa!” [36, 47] Thảm kịch này nối tiếp thảm kịchkhác “Cả cảnh rừng trong chốc lát bị xé rách tơi tả Những sinh linh trongrừng bỗng chỉ còn là thân phận con sâu cái kiến” [36, 48] Chu Lai không

né tránh, luôn miêu tả đến tận cùng sự hi sinh mất mát, tác giả cho ta thấycái giá mà chúng ta phải trả cho mỗi chiến công, cho từng trận đánh là cảmáu và nước mắt: “Máu trộn vào đất Mùi da thịt ngào và mùi lá cây tanhnồng Tiếng rên la quyện dính vào tiếng pháo rít trên cao Bầu trời chaonghiêng Rung giật Rung giật ( )

Chỉ nghe cái ục! Rồi sau đó là cả căn hầm biến mất trong một cái hốc

đỏ bầm Biến mất luôn năm sinh mạng cả con gái lẫn con trai Chú mụcnhìn xuống, người có bộ thần kinh vững nhất cũng không khỏi sa sẩm mặtmày: Một đống tạp nham gồm cả đất, cả lá cây, hơi khói, cả xương thịt conngười ngào trộn vào nhau đến không phân biệt ra đâu vào với đâu nữa! Góckia một khúc đùi, góc này một bộ ruột, góc này nữa lại là một tảng môngkhông hiểu của đàn ông hay đàn bà nhô lên trắng hếu Và giắt hờ trên ngọn

cây đang ứa nhựa trên đầu, sao lại có thể thế được nhỉ, một mảng ngực congái vẫn còn trắng lắm, căng tròn như đang phập phồng hơi thở ” [36, 49].Đọc những trang văn trên, người đọc cảm nhận được sự tàn phá của chiếntranh Sự mất mát, hi sinh do chiến tranh xuất hiện với mật độ dày đặctrong tác phẩm Cái giá mà phía ta phải trả là quá đắt Sự nóng vội, chủquan trong việc chỉ huy trận tập kích khi chưa nghiên cứu cụ thể tình hìnhđịa bàn, lực lượng phương án tác chiến chưa phù hợp dẫn tới thất trận,nướng quân Dường như ta cảm nhận được nỗi đau đớn đến rỉ máu, đangquặn thắt trong lòng của tác giả Đó không phải là cái chết của một conngười mà là cái chết của một tập thể người đang phơi phới tuổi thanh xuân,tràn trề sức sống Chiến trường là nơi “xác người sấp ngửa, xác muôn thúcháy thui” và việc Chu Lai giải thích nguyên nhân dẫn đến cái chết củangười lính từ phía những người đồng đội đã khiến cho sự mất mát trongchiến trận càng ám ảnh hơn, xót xa hơn Đây là những cái chết vô lí, bấtngờ đành phải chấp nhận Chiến tranh không loại trừ bất cứ điều gì.

Sự dữ dội và khốc liệt của chiến tranh không chỉ ở chết chóc hi sinh,mất mát mà còn hiện hữu ở những thứ nhỏ nhặt hàng ngày như sự khókhăn, thiếu thốn cái ăn, cái mặc, bệnh tật ốm đau “Kẻ thù bằng xương,bằng thịt nhiều khi còn dễ đối phó, đằng này đây lại là những kẻ thù vôhình, dẫu có đề phòng đến mấy cũng khó lòng né tránh” [24, 56] Cảnh khókhăn, thiếu thốn, đói ăn, đói mặc được tác giả miêu tả chi tiết, tỉ mỉ như nhữngthước phim quay cận cảnh: “Cả cánh rừng chìm trong cái đói rã rời Củ sắphết Măng cũng được đào đến những mục cuối cùng Tóc trên đầu con gái đãbắt đầu rụng dần rồi rụng từng đám Mặt con trai đã vêu cao hơn, không sinhkhí, không chuyển động, đến nỗi có cậu xuống suối nhìn con chim nhănnhúm, teo tóp như lặn vào trong của mình đã phải thốt lên: Giá bây giờ có đứacon gái nào úp mặt lên bụng cả ngày thì thằng nhỏ vẫn không nhúc nhích!Nghe được câu nói này các cô gái chỉ cười nhưng nước mắt lặng lẽ chảy ra.Chao ôi! Thì chúng tôi cũng đâu có khác gì Ngay cả căn bệnh đang không lăn

ra sùi bọt mép cũng tự dưng biết mất kia kìa! Còn gì trong người nữa màkhát khao, còn cái già trong tim nữa mà mộng mơ! Giọt tinh chất cuối cùngcũng được chiết ra để nắm giữ cây súng mất rồi” [36, 61]

Có thể nói chiến tranh rình rập tiêu diệt con người từ mọi phía, bằngmọi cách chứ không phải chỉ có bom đạn, súng ống Bởi vậy số phận mỗicon người trong cuộc chiến ấy cũng trở nên mỏng manh, bé nhỏ Tronghoàn cảnh chiến tranh nghiệt ngã và khốc liệt ấy, tư tưởng Năm Thành daođộng, mềm yếu, không tin vào khả năng chấm dứt chiến tranh và thắng lợi

ở phía mình Anh ta bỏ rừng trốn về ấp Hành động đó chính là mối hiểmhọa lớn đang treo lơ lửng trên đầu và có thể dáng xuống bất cứ lúc nào chođồng đội Đó là hành động tiếp tay cho địch đánh phá toàn bộ cơ sở cáchmạng lộ cũng như mật của gã chiêu hồi kia: “Một kẻ bình thường chiêu hồi

đã tệ hại, một cán bộ chiêu hồi, mức độ tệ hại gấp nhiều lần hơn và một khi

kẻ đó lại là một cán bộ tài ba, có uy tín thì sự tệ hại sẽ không sao lườngđược Lịch sử vùng đất này đã chẳng có những trường hợp chiêu hồi gâykhốc hại cho phong trào mà đến tận bây giờ vẫn còn giữ nguyên dấu vếtnhức nhối đó sao! Đối tượng đánh từ ngoài vào, cái đó đơn giản Nhưng kẻthù từ trong ruột chạy ra rồi đánh trở lại, đòn chơi sẽ biến thành hiểm độcđến tận cùng” [36, 61] Bom đạn chiến tranh khốc liệt vừa như một thứ vũkhí, vừa như một độc tố gặm nhấm dần nhiệt huyết, niềm tin của ngườicầm súng, bào mòn giá trị đạo đức, nhân cách của họ Đây là nguyên nhân

cơ bản dẫn tới sự tha hóa biến chất của Năm Thành Kiểu nhân vật bị thahóa còn được Chu Lai đề cập ở nhiều tác phẩm khác Nhân vật Kiêu trong

Nắng đồng bằng, là chính trị viên đại đội nhưng ở các trận đánh bộc lộ sự

hèn nhác, mềm yếu lui về phía sau để bảo toàn mạng sống Điều tệ hại hơn

là y đã bộc lộ rõ chân tướng một tên chiêu hồi phản bội đê tiện, hèn mạt.Hắn đem toàn bộ kinh nghiệm của một “cán bộ đặc công Việt Cộng” ratrang bị cho địch, đồng thời bắc loa kêu gọi mọi người đầu hàng giặc

Hoàng Xanh trong Gió không thổi từ biển, từng một thời là biểu tượng cho

tấm lòng anh dũng, sự sáng tạo và ý chí sắt bén không khoan nhượng với

kẻ thù: “Những ngày ở thành phố như một xoáy nước khổng lồ làm hắnquay cuồng, chóng mặt, thêm vào đó những trận đánh ngày càng thất bạihơn, đồng đội hi sinh nhiều hơn, hắn thấy rừng núi u tịch không có chỗ chohắn phát sáng Cuộc đời thì ngắn ngủi mà hắn rất cần tồn tại với dáng vẻnào cũng được Vì thế ngay khi bị bắt, để mặc cho người đội trưởng nằm

bê bết trên vũng máu của những trận đòn thù hắn gõ cửa xà lim để xin đượcbước sang thế giới khác” [91, 38] Nhiều tác phẩm khác của Chu Lai cũng

có mạch chảy của dòng cảm xúc xót xa trước sự phản trắc của lòng người.Đây chính là những mặt trái của chiến tranh gắn với mặt trái của cuộc đời:

“Đó không phải là những tên ác ôn, khát máu như trong văn học khángchiến Cũng không phải là con người của phía đối đầu Trớ trêu thay đó lại

là những người cùng đứng trong một hàng ngũ, từng là đồng đội, đồng chícủa nhau sống theo kiểu: Bằng mặt mà không bằng lòng Đó là những kẻđâm dao sau lưng đồng đội” [47, 48]

Hiện thực đa chiều về con người được tác giả khai thác đến tận cùng ởchiều sâu tâm lý với cả hai phần cao cả và thấp hèn, ánh sáng và bóng tối

Vào giây phút hiểm nghèo nhất, Hai Hùng trong Ăn mày dĩ vãng, là một

chiến sĩ gan dạ, dũng cảm nhưng đã tự tiện ăn hết số gạo dự trữ theo quyđịnh Gạo lúc ấy là máu, là sự sống, là danh dự, xà xẻo vào gạo là xúcphạm đến tất cả anh em đồng đội Anh là mẫu người tiêu biểu trong chiếntranh nhưng vẫn không chiến thắng được những khó khăn, thiếu thốn dochiến tranh khắc nghiệt đem lại Lợi dụng đêm khuya, Hùng đã mò sanglán thương binh móc bồng ăn cắp một hộp sữa: “không dao, không kéo chỉbằng hai hàm răng anh đã cạp thủng nắp hộp và mút một hơi đến tận đáy”.Khi đồng đội hồ nghi, tra vấn lẫn nhau thì anh ta cắm mặt xuống đất imlặng không nói một lời Kinh tởm và hận thù hắn Người yêu của anh taphải xin chuyển đơn vị khác để tránh va phải khuôn mặt trơ trẽn của hắn.Sau những ngày hòa bình, chị đang vất vả với cơm áo gạo tiền, không hiểu

số phận sắp đặt thế nào mà chị phải đối mặt với hắn trong một hoàn cảnhtrớ trêu Trong suy nghĩ của chị, hắn chỉ là một tên chiêu hồi, phản bội cả lítưởng, tình cảm bạn bè Trước mặt chị, giờ đây hắn nhân danh tổng giámđốc liên doanh, hắn đã thản nhiên đứng đó và còn nhe răng ra cười trướcmột đôi dép tông ngoại quốc đánh vào giữa mặt chị Đây là nỗi nhục lịch

sử, nhục quốc thể rồi

1.2.1.2 Dục vọng giới tính

Sự tha hóa của Năm Thành càng ngày càng thể hiện rõ rệt NămThành và Sáu Nguyện vốn là bạn chiến hữu thân thiết, cùng một chiếntuyến, cùng có tài, đều có khát vọng, cùng yêu thương một người đàn bà.Năm Thành không làm chủ được bản thân, rồi một ngày kia xa rời hàngngũ với Tư Chao - người phụ nữ mà Sáu Nguyện đã đem lòng yêu thương.Năm Thành đã vin vào vết thương bị mủ để không chịu đi rồi hắn buộc chịphải chiều chuộng, nếu không ngày mai hắn sẽ dẫn quân đi phá nát các khucăn cứ, nhổ sạch các cơ sở Năm Thành chính là nguyên nhân của mọinguyên nhân gây mất mát và đau khổ cho cuộc đời chị Chị đã quyết địnhrời xa hắn nhưng không hiểu sao ý nghĩ ấy lại biến mất, chị mụ mị đi theohắn về vùng đất hẻo lánh ở vùng cao Dù cô sống trong một căn biệt thựđẹp đẽ nhưng đây chỉ là “một thứ nhà tù giam lỏng mà ở đó không có caingục, không có đòn tra” Chị đang dần dần héo hắt đi từng ngày Sống vớinhau trong một mái nhà mà như những người xa lạ Năm Thành không coichị là vợ, mà coi chị như một thứ hợp đồng giống các thứ hợp đồng kinh tếkhác Hắn dùng những từ ngữ tục tằn để đổ lên đầu chị “Tất cả chỉ tại cô,một con đĩ già! Ngày ấy tôi không lôi cô ra khỏi cái vũng nước đái chó ấythì đời cô bây giờ đã thành cái xác thối giữa rừng rồi” [36, 327] Anh tacàng độc địa, chị càng im lặng, chị càng im lặng anh ta lại càng nổi điên.Những giọt nước mắt uất hận và tủi nhục trên khuôn mặt người đàn bà TưChao sống với hắn chỉ vì nghĩa chứ không phải vì tình yêu Mỗi ngày qua

đi là một ngày tinh thần của chị chết dần, chết mòn Chị cảm thấy rằng

không phải mình đang sống mà chỉ là sự lay lắt để tồn tại cho qua ngàyđoạn tháng Cuộc đời của chị kể từ đây đã khép kín, không tương lai,không hạnh phúc, bởi vì tâm hồn và con tim của chị chưa bao giờ thuộc vềhắn, về cái kẻ đã cướp chị ra khỏi tình yêu chân thành, tha thiết với SáuNguyện

Một trong những nguyên nhân dẫn tới sự tha hóa về phẩm chất đạođức của nhân vật Năm Thành là dục vọng giới tính Trong tiểu thuyết viết

về chiến tranh từ năm 1986 đến nay dường như tác phẩm nào cũng nói vềbản năng tình yêu, tình dục của con người và được thể hiện một cách tựnhiên, chân thực Nhìn chung tiểu thuyết thời kỳ này khi miêu tả con ngườivới nhu cầu tình dục thường đề cập đến ba phương diện chính: “Thứ nhất,tình dục như một mong muốn tự nhiên góp phần tăng thêm sự hoà hợp củatình yêu, bù đắp sự trống vắng của con người; thứ hai, tình dục như mộtsức mạnh bản năng thuần tuý, kéo con người vào cảnh “bờ mê bến lú”; thứ

ba, một số kẻ coi tình dục chỉ là trò mua vui hoặc lợi dụng thân xác để tiếnthân, cầu lợi” [62, 26]

Năm Thành là con người trẻ trung đẹp trai, cao lớn, đầy vẻ dạn dàyphong sương, đánh giặc lì lợm, yêu đương cũng lì lợm, nổi tiếng là một taysúng tài hoa và là một tay chơi cũng đào hoa đã làm khổ không biết bao côgái Chị Thu, một nữ pháo thủ, có một thời đã yêu hắn, yêu hơn cả bản thânmình, yêu cả cái xấu lẫn cái tốt trong con người phức tạp của hắn Một conngười đã in đậm dấu vết nhức nhối và chát đắng trong cuộc đời chị Hắn tìmđến chị là để tìm cái thân hình căng tròn, cái khuôn mặt gợi tình như một lầnhắn đã thú thật với chị Chị đã từ chối, hắn không buông tha Cuộc đuổi bắtgiữa con đực và một con cái diễn ra trong rừng chồi ven sông Sài Gòn khi hắn

bị thương trong lần chống càn và chị có nhiệm vụ dìu hắn xuống để tránhmiếng đòn hủy diệt của đối phương Hầm chật, nóng hầm hập, phía trên là sựchết chóc và yên tĩnh đến không chịu nổi Mùi da thịt khác giới nôn nao Vàđiều gì đã xảy ra khi giữa hai tấm thân đang khát thèm bản năng giới tính

Năm Thành đã quỳ xuống rên như khóc: “Anh chỉ yêu một mình em yêuthiệt tình, còn ráo trọi những đứa con gái khác chỉ là thương Đời con gái ởrừng cực quá, chỉ có mỗi chuyện đó mình là thằng đàn ông mà mình khôngđáp ứng được thì còn ra cái gì nữa Thu ơi! Hiểu cho anh Và chưa kịphiểu thì trái tim người con gái chưa một lần nếm trải trái đắng đã bị bắnrách” [34, 19] Sau vài tháng chị mới choáng váng nhận ra rằng trái tim hắnchưa hề thuộc về mình mà thuộc về một người con gái xinh đẹp, trẻ trung,giàu có đang sống ở trong ấp Nỗi đau này càng nhân lên khi cô gái ấy chính

là Tư Chao, vợ chưa cưới của Sáu Nguyên, một chiến hữu của hắn

Chị Thu lên chùa để quên đi sự đời Trong bóng đêm đối diện sự côđơn trống vắng, hắn mới khổ tâm biết chừng nào Năm Thành một conngười tưởng như sắt đá, luôn tìm kiếm mọi cơ hội làm ăn bất chính để làmgiàu Hắn “mang một trái tim rỉ máu, đau khổ về tình yêu, hắn luôn khaokhát và ấp ủ đến da diết và cháy bỏng về một tình yêu với Tư Chao, mốitình lặn sâu vào cuộc đời anh mà chẳng thể dứt ra nổi, là kỷ niệm một thờitrai trẻ hào hùng và lãng mạn của anh, là niềm vui nỗi buồn là cuộc sốngcủa anh” Mỗi khi nhớ về cô trái tim anh lại ấm dịu đi, nhưng anh lại đauđớn nhận ra rằng trái tim cô chưa bao giờ thuộc về mình Từ ngày chị lênchùa, hắn như mất một nửa linh hồn theo chị ấy lên và đâm ra sợ căn phòngngủ đã chất chứa quá nhiều kỷ niệm cả vui lẫn buồn của hai người Điềukhiến hắn nhọc lòng nhất lại là cái sự bỏ đi của Tư Chao kia Ngày trướcmột phần vì người đàn bà này mà hắn đã phản bội lại đội hình, phản bội lạingười bạn mà hắn yêu thương, kính trọng nhất và bây giờ cũng vì chính cô

ta mà hắn chả còn thiết gì nữa Người đàn bà đó là quá khứ, là hiện tại và

cả là tương lai Bà ta đã nhập hồn vào hắn mất rồi Để mấy tuần gần đây,sau những giờ làm việc mệt mỏi, vô nghĩa, trở về sự trống vắng của cănnhà đã khiến hắn muốn phát điên Hắn sợ Và hắn cũng thao thiết mong.Mong người ấy một ngày sẽ nghĩ lại mà trở về, mà nhập lại vào hồn hắn,

cho hắn được những năm tháng cuối đời không phải chịu cảnh côi cút, phảithui thủi một mình” [34, 184-185].

Bế tắc, buồn nản về một tình yêu, Năm Thành trở nên mụ mị nhưđang bị quỷ ám, không biết mình đang làm gì? Hắn đang gây tội ácvới mọi người Càng ngày hắn càng lún sâu xuống bùn đen nhơ bẩn.Trong tiểu thuyết của Chu Lai, cái nỗi đau thầm kín khó nói nhất, cái

“bệnh lý” rất con người được tác giả quan tâm và chia sẻ nhiều Nódiễn ra ở mọi lúc, mọi nơi, ở mọi điều kiện, mọi hoàn cảnh, bằngnhiều hình thức khác nhau, ở những tính cách không giống nhau Cóngười để cho nó bộc lộ ra tự nhiên không giấu giếm như Tám Tính

trong Ăn mày dĩ vãng: “Cứ thấy hơi hướng đàn bà, bất kể già trẻ, lớn

bé miễn là có da thịt là tâm thần bất loạn, mắt nhìn lồi ra, toàn thâncứng nhắc như bị thôi miên, như bị hóa thạch, như cái dáng ngồi lìlợm kia, ngồi rất lâu, ngồi im lìm, chẳng ho hắng, chẳng ngọ nguậy,chỉ thở, thở như rên, rồi vào một thời điểm nào đó lí trí mất hoàn toànkhả năng kiểm soát, không đắn đo, không nghĩ ngợi, không cần biếtđối tượng là ai, hậu quả gì sẽ xảy đến Cả thân hình hực lửa đangrung lên từng chập đó bất định đứng dậy, nhọc nhằn lao vào cuộcchinh phạt như thói quen côn đồ táo tợn đã lặn sâu vào tiềm thức.Cuộc chinh phạt năm ăn năm thua mà phần lớn là thua Mười lần maymới được một lần Nhưng vẫn không nản, không gục ngã, say máu rồilại những cú vồ vỡ mặt Những cú vồ bản năng mang tính tật bệnhđiên rồ Thói quen chém giết đã chuyển hoá tự biến thành thói quentình dục” [35, 71] Cũng có người thầm lặng đấu tranh với bản thân,

để kìm nén những khao khát, mong muốn về thể xác như Hai Hợi

trong Ăn mày dĩ vãng: “Thi thoảng vào những đêm trăng tỏ, những

đêm rảnh rỗi không bị vùi đầu vào súng đạn, những đêm mặt sôngdềnh lên ì oạp, cô xã đội trưởng vốn được coi như người đàn bà lãnhcảm, ghê tởm đàn ông lại lên những cơn co giật khổ sở Lên cơn một

mình và tự tiêu huỷ cũng một mình, không cần đến một sự trợ lực giớitính nào hết” [35, 63-64]

1.2.1.3 Khuất phục trước nền kinh tế thị trường

Sau chiến tranh, đất nước đổi mới, cuộc sống ngày càng thay da đổithị Nền kinh tế thị trường đã tác động đáng kể đến đời sống mọi mặt củacon người Cơ chế thị trường đã làm đảo lộn nhiều giá trị Cái cũ, cái mới,truyền thống và hiện đại đan xen nhau và không còn rạch ròi như trước,đãcuốn con người vào vòng xoáy của “cơn lốc thị trường” Do sự khuất phục

trước nền kinh tế thị trường, nhân vật Năm Thành trong Ba lần và một lần

và Chỉ còn một lần, đã bị tha hóa biến chất ở một mức độ mới cao hơn,

bằng những thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt hơn Chu Lai đã “dũng cảm báođộng về một sự biến dạng mới của con người” [9] Đó là sự tha hoá của conngười trước sự cám dỗ của địa vị, quyền lực và tiền bạc

Năm Thành trong Ba lần và một lần, đã có mầm mống tha hóa, biến

chất từ trong chiến tranh Hắn đã phản bội đồng đội, phản bội lý tưởng cáchmạng, đang tâm cướp đi người con gái mà Sáu Nguyện đem lòng yêuthương nhất Đến thời bình, khi nền kinh tế thị trường mở cửa, nét tínhcách ấy lại có điều kiện phát triển, càng ngày hắn càng bộc lộ rõ bản chấtnham hiểm, độc ác Được sự bảo lãnh và nâng đỡ của ông ngoại, hắn leolên chức Tổng giám đốc công ty Thành Long, trở thành một nhà doanhnghiệp khét tiếng và đầy thế lực Đồng vốn của hắn có được do lấy từ đất,moi từ cơ chế kinh tế thị trường Bằng cách làm ăn tinh vi, xảo quyệt, từhai bàn tay trắng, hắn đón được những làn sóng đầu tư từ nước ngoài trànvào, đồng thời thuyết phục chính quyền các cấp, cà đất, san nền, xây dựngdựng các khu xưởng đạt tiêu chuẩn quốc tế để cho dân ai có nhu cầu thì chohết cái đó.Dùng đồng vốn bán được hắn lại xây cái khác, hắn đã dùng chiếnthuật “mỡ nó rán nó” Đồng thời hắn đã mua đất của dân với giá rẻ nhưbèo, rồi cất nhà, dựng xưởng mời và kêu gọi các nơi vào liên doanh, mỗithước vuông đất bỗng vọt lên với giá hàng trăm lần Cơ chế kinh tế mở đến

đâu hắn thao túng đến đó Khi các chi nhánh công ty con mang tên ThànhLong ra đời thì “cắm chân”, “bám rễ” vào mọi hướng làm ăn có lợi nhấtnhư làm đường, cầu cảng, hàng tiêu dùng, hàng điện tử, công nghiệp dệtmay, khu vui chơi giải trí “Nó bám rễ vào chỗ nào là chỗ đó cứ như bịngộ độc, làm ăn teo tóp dần rồi đưa đến phá sản” [34, 209]

Năm Thành thẳng tay bóc lột, thẳng tay chơi xấu người công nhân:

“Liên doanh gì mà ngày nào cũng kêu lỗ cao, trong khí đó công nhân làmkhông hết việc phải làm thêm cả ngoài giờ, rồi ngày nào hàng xuất cũng

ùn ùn chở ra cảng, tháng nào cũng có cả lố hợp đồng mới nhận về bêncông đoàn rỉ tai nhau “lỗ giả đó” Họ cứ làm ra vẻ lỗ để vừa hạ đồnglương vừa khấu trừ vào ba mươi phần trăm vốn đất của mình, đến khi trừhết họ mới bắt đầu công khai nói có lãi, hưởng trọn cả gốc lẫn ngọn, cònmình thì trắng tay, công nhân bỗng chính thức trở thành kẻ làm thuê rẻ mạcho họ” [36, 233] Công ty Thành Long của hắn giống như một con bạchtuộc khổng lồ đang vươn ra những “cái vòi sắc lạnh” để chèn ép những kẻ

“thấp cổ bé họng” Mánh khoé làm ăn của hắn là hạ giá thầu tới mức tối đacho bên A, khi nắm được hợp đồng trong tay, hắn bù lại bằng cách xà xẻokhông thương tiếc vào nguyên vật liệu, công trình lớn thì lượng xà xẻocàng lớn Kết quả, hắn có lợi, bên A có lợi, lợi rất lớn Vì vậy chỉ sau mộtthời gian ngắn, nhiều hạng mục công trình do hắn đảm nhận đã bị lúntường, nứt tường Thói say mê làm giàu của hắn là bằng mọi giá, say mêlàm giàu đến mức thành bệnh hoạn, tiền vào càng nhiều thì hắn càng lạnhlùng Hắn bất chấp mọi thủ đoạn làm ăn bất chính

Năm Thành cùng đường dây của mình đã nhập lậu trót lọt mấy chuyếntầu containe bao gồm hàng ngàn xe máy, hàng điện tử trị giá khoảng trênmột ngàn tỷ đồng nhưng không có cơ quan chức năng nào vào cuộc Hắn

có nhiều mưu mẹo, thủ đoạn, ngón chơi của hắn là sẵn sàng thí tốt và cộngthêm tiền trám miệng, bịt tất cả các cửa, kể cả cửa thông tấn báo chí, thành

ra mọi sự đều đâu vào đó, miệng nói thì tai nghe hòa cả làng Ranh ma và

khôn khéo, hắn mua cả các quan chức trong bộ này, vụ kia, cấp này, cấpkia, trong tỉnh, trong sắc áo hải quản, trong phù hiệu cảnh sát Càng ngàyhắn càng lún sâu vào những vấn đề làm ăn kinh tế rắc rối, những miếngmẹo, ngón nghề cạnh tranh phức tạp, bao mối quan hệ nhức đầu.Hắn nhưmột thứ chính quyền bên cạnh chính quyền, cấp ủy bên cạnh cấp ủy.Năm Thành là điển hình của con người hai mặt: “Một mặt y vẫn nộpngân sách đầy đủ, mức nộp khá cao, tạo công ăn việc làm cho hàng chụcngàn người, hào phóng để tiền cho mọi hoạt động có tính chất công ích

xã hội; mặt khác, bằng cách thức trốn thuế, lậu thuế, giật thầu, tranh thầu

đã làm thất thoát của nhà nước một số tiền còn lớn hơn nhiều, đấy làchưa nói còn làm méo mó lòng tin của con người trước sự vận động chưa

ổn định của xã hội” [36, 215-216] Đánh giá về hắn có hai luồng ý kiến:

“Một luồng kết tội hắn là con quỷ hút máu người cần phải trừ khử, mộtluồng cho hắn là vị thánh, là cứu tinh đối với giai cấp dân nghèo, thậm chícòn đòi tạc tượng hắn” [36, 212] Khôn ngoan, lọc lõi, kín đáo,hắn giấu mìnhtrong vỏ bọc mới, ít nói, không đi nhà hàng, không ăn nhậu, không đánh quầnvợt, không diện xe hơi, xe hơi loại trung bình, không mèo mỡ, hắn sốnglạnh lùng, khắc kỷ, không thích giao du, nếu có giao du thì sự giao ducũng có mục đích Cơ chế thị trường đã làm trật tự xã hội và nhiều giá trịvăn hóa, tinh thần truyền thống của đất nước bị lung lay, những con ngườitừng là lính, bị manh nha từ chiến tranh nay tìm được một môi trườngmới, hắn nhảy vào vòng xoáy như hổ được chắp thêm cánh, bản chất xấu

xa của hắn như tìm được mảnh đất dụng võ Cơ chế mới đã làm cho bộmặt xã hội thay đổi theo hai chiều hướng tốt có và xấu cũng không hiếm:

“Thị xã sắp đổi tên thành phố, thành phố rồi sẽ trực thuộc trung ươngthành một thành phố công nghiệp và du lịch nên các loại cá lòng tong, cánhám, cá mập đổ xô về đây rỉa mồi dữ lắm” [36, 210]

Bản chất tha hóa của Năm Thành được thể hiện qua hành động độc ácnhẫn tâm, hắn làm ngơ để mặc cho nữ đốc công người nước ngoài giơ dép

đánh vào mặt công nhân Việt Nam và cho đó là “chuyện vặt”, mà ngườicông nhân ấy chính là nữ đồng đội, hắn đã có lần quỳ xuống van xin tìnhyêu khi ở trong rừng Trái tim hắn không còn chỗ cho tình người Với hắn

“tiền chính là quyền lực trên quyền lực Không có quyền lực chính trị thìphải có thứ quyền lực có thể khuynh loát được cả chính trị là đồng tiền chứsao Hơn nữa quyền lực chính trị nay có mai không, còn quyền lực đồngtiền là bất biến” [36, 217] Ngôn ngữ của Năm Thành có sự ảnh hưởng củakinh tế thị trường Hắn là “con đẻ của nền kinh tế này” Là loại người tiêubiểu cho sự tha hoá do cái “bả vật chất” tầm thường lôi kéo.Qua đó ChuLai muốn nhắn nhủ với người đời rằng với một người bình thường tội ácnày không thể dung tha nhưng với tư cách là một người đã từng trải quachiến trường thì điều đó sẽ như thế nào?

Năm Thành nhân danh từng là người lính để làm tấm bình phong bảo

vệ, che chắn cho những việc làm xấu xa, đồi bại của mình Khi cần thiếthắn có thể đóng những vai kịch rất đạt, trước cái chết thương tâm,đau đớncủa một nữ công nhân nông trường cao su,truớc sự vô tâm, vô trách nhiệmcủa những người lãnh đạo Năm Thành đã dùng “nước mắt cá sấu”: “Thưacác bạn của tôi! Là người lính, tôi đã từng chôn biết bao đồng đội nhưng tôichưa một lần phải nhỏ nước mắt, vậy mà lần này tôi đã khóc (Hình như hắn

đã rút khăn tay ra lau đôi mắt đỏ hoe thật) Thôi, việc đã rồi, có đau đớn thếnào đi nữa thì cũng không chuộc được lỗi lầm của tôi, vậy chỉ là nỗi niềm củariêng tôi thôi, vì tôi đã không hết lòng thở hơi thở của các bạn, buồn vui nỗibuồn vui của các bạn nên mới xảy ra nông nỗi ấy Tôi sẵn sàng chịu bất cứ

sự trừng phạt nào kể cả tù tội để trong lòng được thanh thản Nhân đây, tôikính cẩn nghiêng mình xin được tạ tội với gia đình nạn nhân Và chấm dứttình trạng làm thêm giờ cũng như làm hai ca ” [36, 241-242] Năm Thành

đã nhẫn tâm bán rẻ anh em đồng chí, bán rẻ danh dự quốc thể, thậm chí cònbán rẻ lương tâm bản thân Hắn rơi vào trình trạng trượt dốc thảm hại Đểđạt được dục vọng hắn đã chà đạp lên xương máu của những đồng đội Nay

hắn còn không ngần ngại lấy máu của anh em đồng loại để đổi lại vinh hoacho mình Với Năm Thành địa vị, tiền bạc là ma lực hấp dẫn khiến hắnkhông còn chút lương tri, tình cảm, càng ngày hắn càng bị cuốn vào vòngxoáy của tội ác Hắn trở thành ung nhọt của xã hội.

Cách kết thúc tác phẩm để lại những băn khoăn trong lòng người đọc.Những kẻ đáng vào tù vẫn nhởn nhơ ngoài vòng pháp luật Và như thế cuộcđấu tranh với cái ác, cái xấu, cái cao cả và cái thấp hèn chưa thể dừng lại.Chu Lai đã trăn trở, day dứt không nguôi khi viết đề tài này Cũng chính vì

Chu Lai đã viết tiếp tác phẩm Tiểu thuyết Chỉ còn một lần, tác giả đã xây dựng trên bối cảnh của Ba lần và một lần Nhiều nhân vật có cả trong hai

tiểu thuyết Bởi vậy, có thể nói về thực chất đây là hai tập của một tiểuthuyết

Tiểu thuyết Chỉ còn một lần, tác giả xây dựng dựa trên bối cảnh của

đất nuớc vào năm cuối của thiên niên kỷ hai ngàn Thành phố Sài Gòn pháttriển sôi động với những làn sóng thị trường từ bốn phương ào ạt đổ về.Nhà cửa đổi thay, đường xá đổi thay Cảnh sắc đổi thay và số phận conngười cũng đổi thay từng ngày, từng giờ Tổng công ty Thành Long làm ănphát đạt có mối quan hệ rộng rãi từ cấp nội bộ thành phố vươn ra khắp cảnước, kể cả các đối tác nước ngoài Chính sự phát triển như vũ bão của nềnkinh tế thị trường đã khiến cho Năm Thành, một người đang có những khátkhao lớn trong lĩnh vực kinh tế sa vào cạm bẫy của danh lợi

Để thu được lợi nhuận, để dự án hoàn thành nhanh chóng khi mảnhđất ấy còn chôn giữ hàng chục bộ hài cốt cả bên này lẫn bên kia chưa kịpquy tụ, Năm Thành cho xây bia tưởng niệm, kiếm hài cốt giả danh liệt sĩ,rồi dép, đồ lính, dao găm… nhằm lừa bịp và che mắt thế gian Hắn dặn ChuThiên: “ Từ nay đến hôm ấy cậu phải cho kiếm bằng được ba bộ hài cốt cha

vơ, chú váo bất kỳ nào đó Kiếm càng xa đây càng hay, tốt nhất là về miềnTrung Kiếm thêm những thứ đồ chỉ có lính giải phóng quân mới có nhưdao găm Trung Quốc, bi đông làn, dép râu… càng cũ nát càng hay, không

cũ nát thì làm cho nó cũ nát ra để đặt cạnh ba bộ hài cốt đó” [ 34, 228] Đây

là hành động táng tận lương tâm, hắn đã kiếm chác ngay trên sự hi sinh củađồng đội, gây sự phẫn nộ cho quần chúng nhân dân, trong đó có cả nhữngcựu chiến binh đã trải qua hàng trăm trận đánh, trên mình đầy thương tích.Đây không những là chuyện làm ăn cầu lợi, chuyện suy thoái mà còn làchuyện về đạo lý, về tâm linh dân tộc Những câu chuyện đang diễn ra ởkhu công nghệ cao ít người biết đến, chính vì thế công việc làm ăn củaNăm Thành thành công nhanh chóng Khu công nghệ cao đang ầm àokhông khí đại công trường của một dự án khổng lồ Buổi khởi công cónhiều quan chức to nhỏ địa phương, đại đại diện bộ Lao động - Thươngbinh và xã hội, đại diện quân khu, đại diện tỉnh ủy, huyện ủy, đại diện củachiến binh, đại diện các ban ngành của tỉnh, của huyện… Có cờ đỏ saovàng và cả những bộ hài cốt… Đặc biệt là sự có mặt của Tổng giám đốccông ty Thành Long, đơn vị tài trợ khu tưởng niệm này, cũng như tài trợcho huyện nhà những công trình trạm xá, trường học, đường sá NămThành bước lên khán đài trước những tiếng vỗ tay, những lời bàn tán xì xàocủa mọi người Hắn mặc đồ quái dị kiểu quân phục giải phóng, cầu vai đãbạc màu Dáng đi chầm chậm, nét mặt rất đỗi khiêm nhường, cất lên tiếngnói trầm bổng, đọc lời ai điếu xúc động để gây sự cảm kích: “Thưa bà con

và thưa các quý vị đại biểu Tôi chỉ xin nói thật ngắn một câu thôi, một câuchiết ra từ chính tim óc của một người đã từng có những năm tháng sống vàchiến đấu trên mảnh đất thiêng liêng này Đó là, cái nhục mất nước takhông chịu được thì tại sao cái nhục đói nghèo ta lại bỏ qua? Chính vì lẽ đó

mà hôm nay chúng tôi quyết định xin phép những linh hồn tử sĩ, xin phép

bà con được góp chút công sức của mình để thay đổi bộ mặt làng xóm, đểtạo công ăn việc làm cho hàng ngàn những con người đã có công trongkháng chiến bằng sự xuất hiện của khu công nghệ cao này” [34, 256] NămThành rút khăn mùi xoa chấm nhẹ lên mắt rồi chắp hai tay cúi gập ngườikính cẩn vái ba vái về những chiếc quan tài đó Với những lời lẽ đầy tính

thuyết phục kia trước các đối tác, chính quyền, công nhân và ngay cả cánh

tư bản ngoại quốc kếch xù, ta tưởng rằng hắn là một con người hết sức tốtđẹp, một doanh nhân chính trực nặng lòng yêu nước, giàu lòng tự ái dântộc, nhưng thực ra chỉ là một con “cá mập” đang rỉa xác chết của đồng đội,xúc phạm quá khứ thương đau và anh dũng của nhân dân Buổi lễ này vềthực chất chỉ là một trò bịp bợm, một màn kịch nhằm ru ngủ quần chúngnhân dân, một liều thuốc an thần cho các vị quan chức đang có dấu hiệu sasút về phẩm chất đạo đức, lối sống Hành vi bất nhân tâm này của hắn đãbáo động cho chúng ta mối hiểm họa nằm ẩn sau cái gọi là “nhân danh đổimới”, “đầu tư tiềm năng” Những chiêu bài của Năm Thành nhằm để rútruột các dự án, những cách chia phần trăm lợi nhuận Luận chứng kinh tếNăm Thành trình bày chỉ là để che mắt thế gian Ai cũng nghĩ rằng, mộtngười đã dốc hết tài sản, vốn liếng vào canh bạc thì người đó phải chấpnhận rủi ro Họ đâu nghĩ rằng cái vốn 50% kia là vốn của các cổ đông, nếugặp hậu họa thì chỉ có cổ đông mất chứ hắn không mất gì Đó là chưa tínhtrong thời gian khoảng vài chục năm khai thác, hắn đã kịp vơ vào túi mộtđồng lãi gấp hai, gấp ba số vốn bỏ ra Năm Thành đồng lõa với TámQuyền, kẻ giữ vị trí then chốt ở sở công an thành phố Năm Thành sẵn sàng

bỏ cái tài khoản 300 ngàn đô ở ngân hàng Hồng Kông và chuyến du họccho đứa con của Tám Quyền, Năm Thành ra điều kiện: “Khi thằng SáuNguyện tỉnh lại, anh hãy trao nó cho tôi Trước khi dã từ thương trường, tôimuốn xóa hẳn hình ảnh nó trong ký ức Không! Không có giết chóc, không

có chuyện án mạng gì đâu Xoá theo kiểu của tôi, xoá ngọt ngào, một sựxóa mang đậm tính người” [34, 501-502] Hắn còn khéo léo dựng lên mànkịch để Tũm bị phá sản, chút nữa là vào tù rồi sau đó lại đưa tay cứu vớt,thực chất là mua ơn báo oán với ông bố cậu ta để tạo tấm lá chắn chonhững phi vụ làm ăn phi pháp sau này Như vậy, hắn khéo dựa vào các thếlực tột đỉnh để khuếch trương hết mọi công suất, ý đồ kinh doanh của mình.Kết quả là hắn đã nhận được những miếng mồi béo bở, tổng số dự án lên

đến hàng trăm, hàng ngàn tỷ chứ không phải là con số vài chục tỷ nhưtrước.Đối với hắn, vật chất, tiền bạc là trên hết, là quyết định hết thảy, bấtbiến các giá trị tinh thần cội nguồn “Đối với chính quyền thì dùng tiền,dùng tiền không được thì dùng nhiều tiền, ví như hứa mở cho họ một conđường cấp phối từ huyện lên tỉnh, xây cho họ vài cái trường, mấy cái trụ sởchẳng hạn Tất nhiên không thể bỏ qua những khoản tiền kha khá để họ bímật nhét túi Còn đối với đám đông, ông hãy cho xây ngay tại đó một đàitưởng niệm quy mô rồi mở một lễ truy điệu trọng thể có cả cờ hoa và quânnhạc” [34, 111] Hắn đang vi phạm nghiêm trọng vào các nguyên tắc kinh

tế và các chính sách xã hội, hòng lừa bịp, vô hiệu hóa bộ máy nhà nước.Hắn là “một con kỳ nhông đổi màu”, có thể luồn lách qua mọi khe hở hớhênh của pháp luật và đập đuôi vào công luận Mọi kẽ hở nhỏ nhất từchứng từ, con dấu, chữ ký, thủ tục… đến các mối quan hệ với các banngành có liên quan đều được bôi trơn

Bản chất tha hóa của Năm Thành còn được thể hiện qua cuộc đốithoại giữa Năm Thành với Hoàng, khi Hoàng bị phát hiện là gián điệp.Ngôn ngữ của Năm Thành mang đậm tính chất kinh tế thị trường NămThành nói: “Tầm nhìn thì bất cứ anh xe ôm nào chịu khó đọc báo, nghe đàithì cũng có tầm nhìn hết thảy Cách nhìn mới là khó Cách nhìn sao chonhanh chóng cho ra lợi nhuận, lợi nhuận càng nhiều càng tốt Làm việc vớitôi từ nay cậu dẹp bỏ mọi khái niệm trống rỗng đi mà chỉ tập trung vàochuyện sinh lợi, sinh lợi bằng mọi giá Cao hơn đồng tiền, đó là danh dự.Cái bi kịch của người mình là nô lệ cho quá nhiều khái niệm vô sinh mà ítnghĩ đến tính hiệu quả đích thực nên tụt hậu là phải… Trong kinh doanh cóbốn loại người Loại làm tiền, loại nghĩ ra tiền, loại nhìn ra tiền và loại chơicũng ra tiền Tôi muốn ta nằm ở loại thứ ba Chỉ có thứ ba” [34, 204] Cuộcđối thoại này thể hiện rõ những ngón nghề và cách dùng người của ôngThành Long Giọng Năm Thành hằn học: “Cái lý luận có sức mạnh nhất lúcnày là, kẻ nào đã mê cuồng đi ngược lại bản chất xã hội, đi ngược lại khát

vọng sống của bản năng làm người thì kẻ đó sẽ bị nghiền nát” [34, 295] Năm Thành ra giá với Hoàng: Vì quý mến tài năng và tính khí ương gàncủa cậu, vì sự yên ổn cho tâm linh của bà Mười, một bà ca sĩ mù mà tôihằng mến mộ như một bậc thánh, bà là điểm tựa, là chỗ dựa tinh thần củahắn Năm Thành đưa ra hai khả năng đó: “Một, cậu sẽ từ bỏ hết thảy nhữngcái phù du, dớ dẩn mà cậu định gá cả cuộc đời vào để làm việc cho tôi, làmviệc thật sự Còn làm việc như thế nào, cái đó là do tôi, tôi lo Ý tưởng cuốiđời của tôi đang cần một người như cậu Hai, điều này thì thực lòng tôikhông muốn, không hề muốn, đó là cậu, với tất cả những gì cậu đã nắmđược, dù rất ít, cậu sẽ biến khỏi cuộc đời này, hoặc giả cũng gần như thế”[34, 295] Trước việc lựa chọn khả năng thứ hai, Hoàng đã tự thủ tiêu,dùng liệu pháp y học làm mất trí nhớ hoàn toàn và đưa đến một quốc gia xa

lạ, sống một cuộc sống thực vật suốt đời cho đến chết Hoặc tạo ra một hiệntrường giả tai nạn nghề nghiệp, xong việc lập bàn thờ, coi lại gia đình, quêquán anh ở đâu, lo khoản tiền lớn để tài trợ suốt đời cho người ta Đây làmột thủ đoạn độc ác, hắn quyết đạt mục đích bằng bất cứ thủ đoạn nào Khibáo chí viết bài phản ánh những điều bất lợi cho Tổng công ty Thành Long,hắn tìm mọi cách để cho bọn tay chân hủy diệt, cản đường… Năm Thànhcòn tìm mọi mưu kế để đối phó với Út Thêm, Sáu Nguyện… Nhưng cuốicùng hắn đã bị bóc trần bộ mặt thật, hai “dự án ma” đó phải dừng lại TámQuyền, phó giám đốc công an bị khởi tố và nhận án mười lăm năm tù vìtội danh nhận hối lộ và tiếp tay cho các thế lực đen tối, vi phạm nghiêmtrọng những nguyên tắc kinh tế xã hội chủ nghĩa Còn Năm Thành,không có tin tức gì về hắn: “Người thì bảo hắn đang sống ở nướcngoài, vẫn kinh doanh phát đạt, người thì bảo hắn về nước, hiện đangsống ẩn dật tại một vùng rừng Tây Nguyên quanh năm tự giam mìnhtrong hang sâu và ở trần đóng khố như một già làng, nhưng nhiều ngườilại bảo hắn đã chết, chết vì vỡ tim” [34, 607]

Chu Lai đã đề cập đến sự tha hóa của con người trước những cám dỗcủa vật chất, danh vọng ở nhiều tiểu thuyết khác Nhân vật Huấn trong

Vòng tròn bội bạc, có một thời là người lính thông minh, dũng cảm, can

trường Nhưng cái ác, cái xấu đã ngấm sâu vào con người hắn Trở về vớichức danh là Bí thư đảng ủy xã, hắn đã làm mọi người thất vọng và sợ hãi

Để cầu lợi, hắn lợi dụng chức danh bản thân để giở đủ mọi trò đê tiện, hènmạt như dụ dỗ, mua chuộc, bắt giam, ức hiếp những đảng viên không ăncánh Từng là người lính đổ xương máu trên chiến trường, giờ đây hắn lạiđang tâm gây tội với cả đồng đội, cả những gia đình thương binh liệt sỹ Sẽthủ tiêu ngay nhân chứng nếu ai gây hại hắn Các đơn từ kiện cáo đều bịchất đống, xếp xó Các đoàn thanh tra đều bị bóng ma quyền lực lôi cuốnnên trở thành vô dụng Trong các kỳ đại hội hắn độc quyền, độc đoán sửdụng ma thuật bầu tròn nhằm thu phiếu cao cho bản thân Mọi thành quả,mọi kỷ lục về thuế má, tòng quân, sản lượng lương thực… đều là những kỷlục ma do hắn mở cửa để cả xã đi buôn, sau đó thu tiền lũng đoạn muathành tích Có tiền, có vốn, lại có thế hắn tung hoành, thao túng tất cả mọiviệc theo ý của mình, tạo nên bầu không khí ngột ngạt ở xã Thành Lâm.Bản chất tha hóa của Huấn thể hiện rõ qua cách đối xử với Thịnh, ngườilính bị thương tích ngoài mặt trận trở về Do bất đồng với sự làm ăn phipháp của hắn nên từ vị trí là chủ nhiệm hợp tác xã, Thịnh đã bị kết tội làtham ô, chống đối tổ chức và khai trừ ra khỏi Đảng Thực ra cái ác của hắn

đã có mầm mống từ trong chiến tranh Vì một cái tát của người chỉ huy,Huấn đã nuôi ý định trả thù, khi thời cơ tới hắn đã nã súng vào người đồngđội đang bị thương, không có khả năng chống trả lại Trở về từ chiếntrường, Huấn giở thói đạo đức giả, nhận bố của người mà mình bắn chếtlàm bố nuôi “Những trang viết của Chu Lai làm người đọc kinh ngạc, xót

xa Trong hắn tình đồng đội đã trở thành lòng hận thù, thói vụ lợi, háo danh

và những mưu đồ thanh toán” [91, 58] Như vậy Huấn đã bị tha hóa, biếnchất hoàn toàn Lần gặp Linh để ngã giá cho sự im lặng của anh, hắn đã tự

lột mặt nạ của mình Nói một cách công bằng thì Huấn có năng lực kinh

tế, bằng tài năng hắn đã đưa phong trào của nông thôn phát triển Nhưngthói ham tiền tài và sự ác độc đã làm cho hắn mụ mị, trở thành kẻ bấtnhân vô nghĩa Khi ở chức vụ cao nhất trong xã, hắn hiện nguyên hình làmột tên hung thần xảo quyệt, một tên cường hào với nhiều thủ đoạn bóclột tinh vi, được che đậy bằng nhiều quan hệ mờ ám Như vậy cả NămThành và Huấn đều có mầm mống tha hóa biến chất từ trong chiến tranh,trở về thời bình, đều thích ứng với môi trường mới và bộc lộ rõ bản chấttha hóa ở mức độ mới cao hơn Nhưng khác với Năm Thành, Huấn khôngphải là kẻ dấu mặt, không phải là loại côn trùng biết thay đổi màu sắc,Huấn không tinh vi xảo quyệt bằng Năm Thành

Vấn đề tha hóa con người còn được Chu Lai thể hiện và xây dựng

thông qua hình tượng nhân vật Ba Sương trong Ăn mày dĩ vãng Là người

phụ nữ có tâm hồn phong phú, yêu và chiến đấu hết mình nhưng giờ đây côđang trượt dài trên con đường danh vọng Cô về quê cũ để chạy trốn quákhứ, nơi ấy không ai biết đến để cô làm một người khác Được sự bảo lãnhcủa bác ruột, một cựu bí thư khu ủy, cô đã có một lí lịch trong sáng, được

đi học nước ngoài trở thành bà Tư Lan, nay là Giám đốc sở Nông Lâm, sắptới sẽ lên chức bí thư tỉnh ủy Để có cơ hội tiến cao hơn nữa, cô khôngngần ngại đi chung đường với Địch - một kẻ nợ máu của dân tộc Ba Sương

đã từ bỏ tất cả “ngây ngất trước vầng hào quang giả dối ấy… bắt đầu sinhtật ngắm nghía, thưởng thức bản thân mình như chính mình là một ngườianh hùng lưu truyền sử sách thật” [35, 159]

Suy cho cùng Chu Lai viết về cái ác, cái xấu chính là để tô đậm, đềcao cái đẹp, cái thiện, cái chính nghĩa, sự hào hùng của tình đời, tình người

1.2.2 Những thủ pháp chủ yếu thể hiện nhân vật

1.2.2.1 Đặt nhân vật vào những thử thách quyết liệt

Các tiểu thuyết về đề tài chiến tranh sau 1975 thường đặt nhânvật vào những tình huống thử thách căng thẳng, quyết liệt, những mâu

thuẫn, những tuyến nhân vật đối lập bài xích nhau, qua đó nhân vật bộc

lộ rõ bản chất, tính cách của mình Chu Lai đặt Năm Thành vào sự khắcnghiệt và dữ dội của chiến tranh Chiến tranh giống như một “liều thuốcthử đặc biệt” để nhân vật hiện lên “hết màu, hết nét” cả trắng đen lẫnxấu tốt, cả sự giả dối thấp hèn đến sự cao thượng thánh thiện Chiếntranh là sự kiện có ý nghĩa thử thách lớn đối với số phận, đối với tínhcách Con người buộc phải hành động, phải phơi bày diễn biến tâm lý,phải bộc lộ tư tưởng, thái độ tình cảm với các tính cách khác NămThành vốn là người trung thực, thẳng thắn, thông minh, anh dũng Bikịch xảy ra khi Năm Thành và Sáu Nguyện không thống nhất quanđiểm về kế hoạch tác chiến Tư tưởng dao động, hèn yếu lại muốnchứng tỏ bản thân, Năm Thành quyết định tung cả trung đoàn vào trậnđánh khi chưa xem xét cụ thể bản đồ bố trí lực lượng của địch dẫn tớithua trận Khi Sáu Nguyện đang lo lắng, dằn vặt và day dứt về sựthương vong của đồng đội thì Năm Thành đảo ngũ, chiêu hồi, bỏ đơn vịcầu an, bảo toàn mạng sống Hắn không tin vào khả năng thắng lợi nênhành động như vậy Một kẻ bình thường chiêu hồi đã tệ hại nhưng mộtcán bộ tài ba, thông minh, nhạy cảm thì mức độ tệ hại gấp nhiều lần.Hắn đang tâm cướp trắng tình yêu, hạnh phúc của Sáu Nguyện, ngườibạn mà anh yêu thương, kính trọng nhất Đúng hai ngày sau, cơ sởtrong ấp báo ra, Năm Thành và Tư Chao đều không còn ở đó nữa và họđang sống trong thân phận một kẻ chiêu hồi Họ vào Sài Gòn, xuốngmiền Tây Như một định mệnh, Năm Thành và Sáu Nguyện cùng mộtchiến tuyến, cùng một tài năng, cùng một khát vọng và cùng yêu mộtngười

Chu Lai tỏ ra rất hứng thú khi đặt nhân vật vào vòng xoáy của những

biến động trong nền kinh tế thị trường Nhiều tiểu thuyết Phố, Ăn mày dĩ

vãng, Vòng tròn bội bạc, Cuộc đời dài lắm… đều được xây dựng trong

khung cảnh bon chen, phức tạp bởi sự toan tính, sự lên ngôi của danh lợi,

địa vị, tiền bạc Đứng trước cơn lốc của nền kinh tế thị trường và sự biếnthiên của thế cuộc, nhiều thói hư tật xấu đã nảy sinh Nhiều người bước ra

từ khói lửa chiến tranh hoặc bị lạc thời hoặc bị thất thế trong cuộc đấutranh với cái ác, cái xấu Mặt trái của cơ chế thị trường làm lung lay conngười Năm Thành nhanh chóng chạy theo tiếng gọi của đồng tiền vàquyền lực, “thỏa hiệp với thói cơ hội, tham ô, bỏ lại sau lưng những tiếnggọi của tình cảm, của lương tri” [54, 36] Năm Thành đã vi phạm nghiêmtrọng vào những nguyên tắc kinh tế và chính sách xã hội, đi ngược lạiđường lối phát triển kinh tế xã hội của đất nước Có Năm Thành gian xảo,độc ác thì sẽ có Sáu Nguyện kiên quyết, dứt khoát Có kẻ mắc tội thì cũng

có người không thể tha thứ cho hắn, đặc biệt là tội với dân với nước.Những cái xấu, cái ác bộc lộ rõ khi xuất hiện cùng cái đẹp, cái thiện Tácgiả đặt nhân vật trong cơn lốc của kinh tế thị trường, trong cạm bẫy củacuộc đời Sáu Nguyện không ngờ một đồng đội xưa kia của mình nay làmột tổng giám đốc danh tiếng và đầy thế lực Nhân danh cái thiện và chínhnghĩa, anh luận tội Năm Thành Như vậy, Chu Lai xây dựng nhân vật ở haituyến đối lập nhau, bài xích nhau Hai nhân vật đối lập, bổ sung cho nhautạo nên sự phong phú, phức tạp của thế giới nhân vật Tác giả thể hiện sựđối lập của hai nhân vật thông qua việc miêu tả ngoại hình: “Một ngườimang dáng khắc khổ, nước da đen sạm, gầy guộc, nhỏ thó, mặt đầy tànnhang, tóc cắt cứng quèo quẹo, như đặt một mớ dây thép gai loại bùngnhùng lên đó, ăn vận thì lôi thôi, mình khoác chiếc áo Mỹ chật cứng nhưngphía dưới lại đánh chiếc quần lửng màu đen rộng thùng thình dài ngang gối

và chao ôi! Cái đầu mới ghê tởm, sần sượng, méo xẹo làm sao! Nói chung

là một con người xấu xí quằm quặm, lạnh băng và rất khó đoán tuổi dẫubiết rằng có đoán thì cũng chưa đến ba mươi” [36, 13] Sáu Nguyện đối lậphoàn toàn với hình dáng bề ngoài của Năm Thành: “Cao lớn, khôi ngô, đẹp

đẽ nhìn giống như tài tử Cimena đóng vai người hùng Việt Cộng” Sự khácbiệt này được thể hiện khi hai nhân vật đứng đối mặt vào nhau: “Một cao

lớn trắng trẻo, một gầy guộc thấp bé, tưởng chừng người này chỉ cần đẩykhẽ một cái thì người kia sẽ bị đẩy bật ra ngoài cửa” Mô tả sự đối lập nàychính là sự sắp xếp của tác giả để hai con người, hai tính cách đi songhành với nhau như một định mệnh và cái tốt, cái thiện sẽ đánh đuổi bài trừcái xấu, cái ác đến tận cùng Nơi nào xuất hiện cái xấu thì nơi đó sẽ có cáitốt, cái tốt tiêu diệt cái xấu Có một kẻ như Năm Thành thì phải xuất hiệnSáu Nguyện Sự gắn kết khó lí giải giữa Năm Thành và Sáu Nguyệnkhông chỉ là kết quả của một lời tiên đoán mà là triết lý của chính tác giả:

“Đặt trong bối cảnh ngang ngửa hôm nay, hai con người ấy, hai tính cách

ấy nhất định sẽ phải va quệt như là sự giải thoát tất yếu của một quá khứ đãtrót nặng nợ với nhau” [36, 65]

Tuyến nhân vật đối lập nữa là Năm Thành và Út Thêm Cuộc chiếngiữa những người từng là đồng đội của nhau trong quá khứ, giờ đây trongthời bình khi cả nước đang trong thời kỳ xây dựng kinh tế, những conngười này lại giáp mặt nhau: “Ân cán giang hồ Cuộc đời chó đểu! Trái đấtnhư hạt đậu Chả biết số phận sắp xếp thế quái nào mà để rồi cuối cùng cáingười mình buộc phải đối đầu sinh tử lại là một ả đàn bà Một ả đồng độixưa” [34, 90] Hai con người đại diện cho hai thế lực, hai hạng người khácnhau trong xã hội Út Thêm đại diện cho những con người lương thiện,chính nghĩa, ngay thẳng Còn Năm Thành mang tâm địa xấu xa, độc ác Vàcái thiện, cái chính nghĩa, sẽ đứng lên để đấu tranh, bài trừ cái ác, cái xấu

Trong tiểu thuyết Phố của Chu Lai, Nam và Thảo là những anh hùng

mang vẻ đẹp lí tưởng, rực rỡ giữa khói lửa bom đạn Nhưng sau chiếntranh, họ đều ngơ ngác, lạc lõng, nhỏ bé đến đáng thương Trong gia đình,Nam trở thành người chồng vô tích sự, không nuôi nổi vợ con, Thảo bị thahóa do sự nhốn nháo và đổi thay các nấc thang của cơ chế thị trường.Trong thời đại cơ chế thị trường sức mạnh của đồng tiền đã phá vỡ hạnhphúc của họ

Tác phẩm của Chu Lai cho ta thấy, tuy cái xấu cái ác chưa bị tiêudiệt hoàn toàn nhưng đã đem đến cho người đọc một niềm tin vững chắc sẽ

có những “khắc tinh” xuất hiện đưa nó xuống mồ Điều này khiến cho tácphẩm của Chu Lai không rơi vào cảm xúc bi lụy, chán chường Tác phẩm

đã dóng lên tiếng chuông cảnh báo rằng con người luôn luôn chịu tác độngcủa hoàn cảnh, bản thân nếu không có bản lĩnh vững vàng thì sẽ bị tha hóabiến chất bất kỳ lúc nào

1.2.2.2 Xây dựng nhân vật tiềm ẩn những điều kiện tha hóa

Đất nước ta đang bước vào thời kỳ hội nhập và phát triển, cuộc sốngcủa con người đang tốt đẹp lên từng ngày, từng giờ nhưng cái ác vẫn đang

tồn tại, ở nhiều góc tối tinh vi và độc địa hơn Trong tiểu thuyết Ba lần và

một lần và Chỉ còn một lần, Chu lai đã xây dựng thành công nhân vật Năm

Thành tiềm ẩn những điều kiện để tha hóa

Tác giả xây dựng nhân vật Năm Thành có mầm mống tha hóa biếnchất từ trong chiến tranh, nay gặp điều kiện, tính cách ấy lại có điều kiện

để phát triển ở mức độ mới cao hơn, với nhiều thủ đoạn tinh vi, độc địahơn Hắn là con người đặc biệt khôn khéo “một con kỳ nhông đổi màuchui luồn vào tất cả những kẽ hở của pháp luật và đập đuôi vào côngluận” [34, 121] Hắn biết giấu mình trong vỏ bọc kín đáo, kẻ thù dù có tinh

vi đến mấy cũng khó nhận diện được bộ mặt thật của hắn Nói một cáchkhác thì “đây là một trận đánh, trận đánh còn khốc liệt hơn những trận đánhnăm xưa! Ngày xưa chiến tuyến rõ ràng, kẻ địch bằng xương, bằng thịt, chỉviệc nghiến răng bóp cò, chết thôi sống khỏe, bây giờ nện nhau với sự bảothủ, trì truệ, tất cả đều mù mờ, nhá nhem, khó lắm” [34, 142] Chu Lai xâydựng nhân vật Năm Thành một con người đầy bí ẩn phức tạp, biến ảo khônlường Vì vậy ta khó có thể nhận ra được bộ mặt thật của hắn “Hắn là mộtcon người phức tạp Rất giàu có nhưng lại rất thanh đạm Rất quảng giaonhưng lại rất khắc kỷ Rất phong tình nhưng cũng rất biết quý trọng nhữngtình cảm yêu thương Hắn có thể nhỏ nước mắt trước một cảnh đời thương

tâm, một giọt mưa đầu mùa sau nắng hạn, nhưng nếu cần, hắn sẽ rất lạnhlùng, tàn nhẫn như một con sói cô độc Người ta chưa bao giờ nhìn thấyhắn vào bất cứ nhà hàng hay nơi đô hội hào nhoáng nào Hắn có một cáiđầu sắc sảo và nhạy cảm thương trường gần như không có đối thủ, kể cảluật pháp và công luận Tóm lại, hắn là nước và lửa, là đen và trắng chonên mọi hành vi suy nghĩ của hắn biến ảo khôn lường rất khó nắm bắt”[34, 125] Hắn biết che dấu cho mình một cách kín đáo, tế nhị và khônkhéo Mọi việc làm, hành động của hắn được che chắn từ trên cao, rất cao.Hắn như một con ác xà có mối quan hệ rộng rãi Hắn còn mua cả linh hồnnhững quan chức cấp cao trên Bộ và trên tỉnh Mọi hành vi tội ác của hắnđều được che dấu một cách cẩn trọng Hắn khôn khéo bỏ tiền đầu tư vàomọi hoạt động công ích xã hội nhằm lừa quần chúng Hắn mở những đêmnhạc “từ thiện”, nhằm có lợi cho thương hiệu của mình Ở nhân vật NămThành, ta thấy ranh giới giữa cái tốt và cái xấu trong thực tế cuộc sống thậtmong manh, trắng đen, xấu tốt lẫn lộn “Thiện và ác song hành với nhau

mà không phải ai tỉnh táo cũng có thể nhìn thấy được ranh giới giữa chúng”[24, 91] Thực tế cuộc sống ở đời, những người hiền lành tử tế ít khi cócách tự vệ, còn những kẻ gian xảo, độc địa lại rất nhiều ngón tấn công ChuLai không để nhân vật của mình phơi bày thể hiện một cách trực tiếp nhưngngược lại bằng cách xây dựng nhân vật tiềm ẩn không phát lộ ra bên ngoài,người đọc vẫn nhận diện rõ bản chất tha hóa biến chất của hắn Hắn đã gâybao nhiêu tội ác cho con người, đồng tiền đã làm cho tâm hồn hắn trở nênbăng giá Chỉ vì đồng tiền mà con ma ngự trị trong đầu hắn trỗi dậy Tìnhcảm bạn bè, đồng chí, đồng đội đã bị thui chột nhanh chóng bởi sức mạnhđồng tiền đã ngự trị mọi ngóc ngách của linh hồn Phải chăng ma lực củađồng tiền đã dẫn dắt con người vào những suy nghĩ tầm thường, nhỏ mọn,những toan tính ích kỷ, những hành vi phi nhân đạo

1.3 Nhân vật Tám Quyền

1.3.1 Những biểu hiện của sự tha hóa

Tám Quyền trong Chỉ còn một lần, có một thời là người lính thông

minh, mưu trí dũng cảm có bề dày cống hiến Đến thời bình, khi nền kinh

tế thị trường mở cửa “Các giá trị tinh thần đang có nguy cơ bị đảo lộn,lòng người nổi lênh Đức tin bị gặm nham nhở, đi đâu, ở đâu cũng chỉ ngheđược cái âm thanh choàng ngoạp của một cuộc mưu sinh quá đỗi vất vảnhọc nhằn Bế tắc Buồn nản Cái đen cái trắng, điều xấu điều ác lộn sòng

Sự trắng trong trung thực bỗng trở thành món hàng xa xỉ Thói ăn hạingười, thói quen thực dụng có chiều hướng lên ngôi” [36, 126] Trong môitrường và hoàn cảnh xô bồ phức tạp ấy, Tám Quyền lợi dụng địa vị quyềnlực là phó giám đốc đại tá công an, đồng lõa với Năm Thành Hai kẻ dựadẫm vào nhau để sinh sống: “Thôi thì hai thằng đã trót nhục rồi thì chẳng

bỏ nhau mà vinh được Cuộc đời ngán lắm, còn sống ngày nào thì dựa vàonhau mà sống” [34, 310] Tám Quyền bất chấp mọi thủ đoạn kể cả việcphản bội những người từng là đồng đội, đồng nghiệp với nhau kết quả làhắn đã thu được món lợi kếch xù, có cả tài khoản ba trăm ngàn đô ở HồngKông và chuyến du học của đứa con Như vậy chính cái bả vật chất ấy là

ma lực đầy hấp dẫn cuốn hắn vào vòng xoáy của cơn lốc thị trường, càngngày hắn càng lún sâu bởi những hành vi, tội ác nham hiểm, trở thành conngười bị tha hóa, biến chất

Tám Quyền và Út Thêm là những người từng một thời trải qua bomđạn chiến tranh, bây giờ trở thành đồng nghiệp của nhau Tám Quyền giữ

vị trí then chốt trong sở công an thành phố, là cấp trên trực tiếp của ÚtThêm Tuy nhiên, hai người suy nghĩ và tính cách khác nhau Út Thêm đạidiện cho cái đẹp, cái thiện, cho lòng trung thực, ngay thẳng và chính nghĩa,luôn luôn đấu tranh để chống lại cái ác, cái xấu, cái giả dối,thấp hèn.Nhữngcon người như Tám Quyền trước sau cũng bi lôi ra ánh sáng của pháp luật

và phải trả giá đắt cho những hành động, tội lỗi của mình Để che đậy chohàng loạt các phi vụ làm ăn phi pháp của Năm Thành, Tám Quyền đã tìm

đủ mọi cách để tác động, khuyên nhủ Út Thêm không nên dính vào vụ án