Từ ngữ trong truyện ngắn chọn lọc tạ duy anh

Những tìm tòi, đổi mới về nghệ thuật truyện ngắn của nhà vănđược thể hiện qua nhiều phương diện, trong đó, có phương diện ngôn ngữ.Tìm hiểu đặc điểm từ ngữ trong truyện ngắn của Tạ Duy A

Trong quá trình theo học ngành Ngôn ngữ học - khoa Ngữ văn - trườngĐại học Vinh và quá trình nghiên cứu, thực hiện luận văn, chúng tôi đã nhậnđược sự chỉ bảo, giúp đỡ tận tình của các thầy cô giáo khoa Ngữ văn, trườngĐại học Vinh Ngoài ra, chúng tôi còn nhận được sự động viên, khích lệ củagia đình và bạn bè Nhân dịp này, chúng tôi xin chân thành cảm ơn tất cả cácthầy cô giáo, gia đình và bạn bè đã giúp đỡ chúng tôi trong suốt quá trình họctập và thực hiện luận văn.

Đặc biệt, chúng tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy giáo,PGS TS Hoàng Trọng Canh, người thầy đã tận tâm hướng dẫn chúng tôihoàn thành luận văn này

Trong quá trình nghiên cứu và thực hiện luận văn, chúng tôi đã hết sức

cố gắng nhưng do khả năng có hạn nên luận văn chắc chắn không tránh khỏisai sót Do vậy, chúng tôi rất mong nhận được sự góp ý chân thành của cácthầy cô giáo và các bạn

Nghệ An, tháng 10 năm 2012

Tác giả

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng nghiên cứu 6

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 7

5 Phương pháp, thủ pháp nghiên cứu 7

6 Cái mới của đề tài 8

7 Cấu trúc luận văn 8

Chương 1 NHỮNG CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 9

1.1 Ngôn ngữ truyện ngắn 9

1.1.1 Khái niệm truyện ngắn 9

1.1.2 Phân biệt truyện ngắn với tiểu thuyết 12

1.1.3 Đặc điểm ngôn ngữ truyện ngắn 18

1.2 Tạ Duy Anh - tác giả và tác phẩm 21

1.2.1 Vài nét về tác giả 21

1.2.2 Vài nét về các tác phẩm chính và Truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh .24

1.3 Các vấn đề về từ ngữ và việc nghiên cứu từ ngữ trong văn bản nghệ thuật 28

1.3.1 Từ ngữ trong ngôn ngữ và từ ngữ trong văn bản nghệ thuật 28

1.3.2 Vấn đề từ ngữ trong tác phẩm Tạ Duy Anh nói chung và trong Truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh nói riêng 31

1.4 Tiểu kết chương 1 33

Chương 2 CÁC LỚP TỪ NGỮ TIÊU BIỂU TRONG TRUYỆN NGẮN CHỌN LỌC TẠ DUY ANH 34

2.1 Sơ lược về các cách phân loại từ hiện nay và hướng nghiên cứu

chúng trong Truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh 34

2.2 Các lớp từ ngữ tiêu biểu trong Truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh

37

2.2.1 Lớp từ láy 37

2.2.2 Thành ngữ 47

2.2.3 Lớp từ Hán Việt 54

2.3 Vài nét về dấu ấn tác giả qua cách sử dụng các lớp từ ngữ 59

2.4 Tiểu kết chương 2 60

Chương 3 CÁC TRƯỜNG NGỮ NGHĨA NỔI BẬT TRONG TRUYỆN NGẮN CHỌN LỌC TẠ DUY ANH 62

3.1 Khái niệm trường ngữ nghĩa và hướng nghiên cứu các trường ngữ nghĩa nổi bật trong Truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh 62

3.1.1 Khái niệm trường ngữ nghĩa từ vựng 62

3.1.2 Hướng nghiên cứu các trường ngữ nghĩa trong Truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh 64

3.2 Các trường ngữ nghĩa nổi bật trong Truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh 66

3.2.1 Trường từ vựng ngữ nghĩa dùng trong sinh hoạt thường nhật của con người 66

3.2.2 Trường ngữ nghĩa chỉ tâm trạng, cảm xúc con người 71

3.2.3 Trường ngữ nghĩa chỉ tính cách con người 80

3.2.4 Trường ngữ nghĩa về thời gian 87

3.2.5 Trường ngữ nghĩa về không gian 92

3.3 Những nét riêng của Tạ Duy Anh qua việc sử dụng các trường ngữ nghĩa nổi bật 98

3.4 Tiểu kết chương 3 100

KẾT LUẬN 101

TÀI LIỆU THAM KHẢO 104

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Văn học là nghệ thuật ngôn từ - đó là điều hiển nhiên, bất tất phảibàn cãi Do vậy, khi nghiên cứu các hiện tượng văn học, người nghiên cứukhông thể không quan tâm đến mặt ngôn từ của tác phẩm Qua hệ thống từngữ, cú pháp, biện pháp tu từ được sử dụng có tính chung, ổn định trong hàngloạt tác phẩm, ta có thể nhận ra đặc điểm phong cách nghệ thuật của tác giả

đó Trong những năm gần đây, việc nghiên cứu tác phẩm văn học từ góc nhìnngôn ngữ học càng ngày càng thể hiện tính ưu việt của nó Đã có khá nhiềucông trình nghiên cứu về tác phẩm văn học nói chung, truyện ngắn nói riêng

đi theo hướng nghiên cứu này

1.2 Từ sau năm 1975, các thể loại tự sự Việt Nam đã có sự chuyển

biến mạnh mẽ, trong đó có thể loại truyện ngắn Trước yêu cầu đổi mới vănhọc, đội ngũ các nhà văn đương đại đã không ngừng nỗ lực sáng tạo để đưatruyện ngắn Việt Nam đi vào quỹ đạo của truyện ngắn thế giới Cùng vớiNguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Phạm Thị Hoài, … Tạ Duy Anh là nhà văn

có nhiều đóng góp trong quá trình tìm tòi đổi mới truyện ngắn Việt Namđương đại Những tìm tòi, đổi mới về nghệ thuật truyện ngắn của nhà vănđược thể hiện qua nhiều phương diện, trong đó, có phương diện ngôn ngữ.Tìm hiểu đặc điểm từ ngữ trong truyện ngắn của Tạ Duy Anh, chúng tôimong muốn góp thêm một cứ liệu làm cơ sở nhận biết, đánh giá những nétmới của ngôn ngữ truyện ngắn sau 1975

1.3 Ngôn ngữ trong tác phẩm văn học được tạo nên từ nhiều loại đơn

vị thuộc các cấp độ khác nhau, như từ, câu, đoạn văn (đoạn thơ), văn bản.Trong đó, từ ngữ là cấp độ đầu tiên phải xem xét khi nghiên cứu một văn bảnnghệ thuật Từ ngữ trong tác phẩm nghệ thuật vốn không phải là thứ sản

phầm gì xa lạ, đó vẫn là những từ ngữ nằm trong kho từ vựng của vốn từ dântộc, được nhà văn chắt lọc, tổ chức theo một cách riêng, thể hiện dụng ý nghệthuật của mình Tuy nhiên, ở mỗi tác phẩm, tùy vào quan niệm thẩm mĩ, cátính sáng tạo mà mỗi nhà văn lại có cách lựa chọn, sử dụng từ ngữ riêng Từngữ trong tác phẩm văn học vì thế luôn là phương diện thể hiện rõ dấu ấnphong cách nghệ thuật của nhà văn Nghiên cứu đặc điểm từ ngữ trong truyệnngắn Tạ Duy Anh ngoài việc góp phần tạo cứ liệu để đánh giá sự vận động,đổi mới văn học của tác giả, chúng tôi mong muốn thấy được rõ hơn nétphong cách của nhà văn trong việc lựa chọn và sử dụng từ ngữ

2 Lịch sử vấn đề

Như chúng ta đã biết, sau 1975, cùng với nhiều nhà văn trẻ, Tạ Duy Anh

là nhà văn có nhiều tìm tòi, thể nghiệm trong quá trình đổi mới nghệ thuậttruyện ngắn Việt Nam đương đại Hơn hai mươi năm cầm bút, Tạ Duy Anh đã

có những đóng góp to lớn trong việc đổi mới truyện ngắn Việt Nam đương đại

Ông không ngần ngại bày tỏ quan điểm của mình “Tôi luôn tìm cách phá bỏ thị

hiếu thông thường của người đọc Thị hiếu tạo cho ta sự ổn định thẩm mĩnhưng cũng chính thị hiếu ấy ngăn cản sự cách tân Tôi chấp nhận sự bài xích,thậm chí nguyền rủa, để tạo ra một cảm nhận khác, một tư duy khác Nghệthuật không phải là một cuộc diễu hành, và nhà văn phải chấp nhận con đường

mình chọn” [Dẫn theo 33, tr.23] Ông luôn viết với một ý thức tìm tòi và nỗ lực

tìm tòi đổi mới “Tôi không bao giờ cho phép mình ngồi vào bàn viết mà lạithiếu sự nghiêm túc, tỉnh táo Khi viết, dù là một bài báo, tôi cũng chú ý từngchữ một Bất cứ sự buông thả nào cũng phải trả giá ngay” [Dẫn theo 33, tr.21]

Có lẽ vì thế mà trong những năm gần đây, truyện ngắn Tạ Duy Anh ngày càngnhận được sự quan tâm, chú ý của các nhà nghiên cứu, phê bình và độc giảtrong cả nước Đã có khá nhiều bài viết tìm hiểu về truyện ngắn Tạ Duy Anh

trên nhiều phương diện, trong đó, nổi bật hơn cả là phương diện quan niệmnghệ thuật, phương diện nội dung, phương diện nhân vật.

Ở phương diện quan niệm nghệ thuật, trong bài viết Tạ Duy Anh và

Giã biệt bóng tối đăng trên trang evan.vnpress.net, tác giả Trần Thiện Khanh

nhận xét “Bắt đầu từ thay đổi nghề, thay đổi cách sống, thay đổi trạng thái tồntại, đến thay đổi cách nghĩ, thay đổi lối viết, văn phong… Tạ Duy Anh đãthực hiện nhiều cuộc đổi thay trong thế giới văn hóa, thế giới nghệ thuật xét

về mặt bút pháp và tư tưởng Cứ sau một tác phẩm trình làng, Tạ Duy Anh lạinhân thêm hy vọng mình làm thay đổi được điều gì đó Anh nói nhiều về sựthay đổi, mô tả sự thay đổi từ nhiều góc độ, chứ không định ra một khung quy

chiếu nhất định nào" [44] Cũng như vậy, trong luận văn Tạ Duy Anh Từ

quan niệm nghệ thuật đến những đổi mới trong sáng tác truyện ngắn

(ĐHSPHN, 2005), tác giả Phạm Thị Hương đã nghiên cứu một cách khá toàndiện quan niệm nghệ thuật của Tạ Duy Anh thể hiện một cách cụ thể quaquan niệm của nhà văn về hiện thực, về con người, về sự gia tăng yếu tố kì ảo

và chất tiểu thuyết trong truyện ngắn,…

Ở phương diện nội dung, truyện ngắn của Tạ Duy Anh cũng nhận

được sự quan tâm của nhiều tác giả Trong công trình Thế giới nghệ thuật

Tạ Duy Anh, ba tác giả Nguyễn Thị Hồng Giang, Vũ Lan Hương, Võ Thị

Thanh Hà đã có những nhận xét hết sức khái quát về giá trị nội dung trongtruyện ngắn Tạ Duy Anh Các tác giả này đánh giá: qua truyện ngắn, “TạDuy Anh mang đến cho độc giả những day dứt, trăn trở không nguôi trước ýnghĩa làm người Xuyên qua một thế giới đầy những ám ảnh tăm tối, tàn ác,vẫn lấp lánh niềm tin, sự xót thương và câu hỏi đầy lòng tự trọng của conngười” [33, tr.243] Tác phẩm của Tạ Duy Anh giúp con người từ bỏ nhữngcái còn xấu, còn tiêu cực trong xã hội, đồng thời nó gióng lên một hồichuông cảnh báo: sống trong một xã hội, một môi trường, con người cầnquan tâm và xích lại gần nhau hơn và đặc biệt hơn cả là con người không

bao giờ bị mất đi niềm hy vọng dù ở trong bất cứ hoàn cảnh nào Bàn về giá

trị nội dung của truyện ngắn Tạ Duy Anh, báo Thể thao văn hóa số 47/2004

viết: “Mối quan tâm lớn nhất của Tạ Duy Anh là cái vong bản đánh mấtmình của con người, dưới sự giằng giật, xiêu dạt của lịch sử Trên conđường truy tìm lại chính mình, cũng như khả dĩ gương mặt thực của quákhứ, con người vấp phải và bị phong toả bởi thói gian trá, đớn hèn, vật dục,tàn ác, kể cả trong mỗi cá nhân” Đây cũng chính là nội dung chính, thườngtrực, trở đi trở lại trong tiểu thuyết cũng như truyện ngắn Tạ Duy Anh

Tương tự, Báo Pháp luật số 140/2004 khẳng định: “Tạ Duy Anh là tác giả

tâm huyết, trăn trở với số phận con người, nhất là khi họ rơi vào tình trạngkhủng hoảng nhân cách Trong lăng kính đa chiều, Tạ Duy Anh đã nhìn hiệnthực một cách lí trí, lạnh lùng nhưng cũng đầy thương xót con người” Còn

trên báo Gia đình và thời đại số 80/2004 khi nhấn mạnh vào khía cạnh số

phận con người trong tác phẩm Tạ Duy Anh, tác giả bài viết đã đưa ra câuhỏi: “Số phận con người - phải chăng luôn là trăn trở dằn vặt trong ông” Cóthể khẳng định, các bài viết nêu trên dù nhấn mạnh đến những khía cạnhkhác nhau về nội dung trong truyện ngắn Tạ Duy Anh nhưng hầu hết đềukhẳng định, Tạ Duy Anh là nhà văn luôn tỉnh táo trải nghiệm những vấn đềtàn khốc của cuộc sống; ông mô tả hiện thực từ một ý thức khai vỡ nhữnggóc khuất, góc tối, từ chủ ý vươn tới cái đa dạng, đa chiều Ông nói về hiệnthực thô nhám, bộn bề bằng một thứ ngôn ngữ đời thường nhất, tự nhiênnhất

Ngoài những bài viết tìm hiểu một cách khái quát về quan điểm nghệthuật, về nội dung, còn có một số bài viết tìm hiểu về nghệ thuật xây dựng

nhân vật trong truyện ngắn của Tạ Duy Anh Chẳng hạn, trong bài Tạ Duy

Anh giữa lằn ranh thiện ác (báo Tuổi trẻ Online), tác giả Việt Hoài đưa ra

nhận xét về đặc điểm chung về thế giới nhân vật của Tạ Duy Anh: “Nhân vật

Tạ Duy Anh không có sự trung gian nhờ nhờ xam xám về ngoại hình Người

xấu thì cực xấu như lão Phụng, người đẹp thì như hoa như ngọc, như QuýAnh, bà Ba, như những phụ sản chờ sinh” [38] Tác giả bài báo cho rằng TạDuy Anh luôn đặt nhân vật của mình ở ranh giới thiện - ác Nhân vật nàocũng luôn bị đặt trong trạng thái đấu tranh với xã hội, với môi trường, với kẻthù, với người thân, với chính bản thân mình…”

Cùng với những bài viết khái quát về các phương diện cụ thể trongtruyện ngắn Tạ Duy Anh, còn có khá nhiều những bài viết tìm hiểu về truyện

ngắn Bước qua lời nguyền - một truyện ngắn tiêu biểu của nhà văn Năm

1989, sự xuất hiện của truyện ngắn Bước qua lời nguyền, đánh dấu bước

ngoặt thực sự trên hành trình sáng tạo của Tạ Duy Anh Bàn về tác phẩm này,tác giả Trần Thiện Khanh nhận xét: “Năm 1989, trong không khí đổi mới, Tạ

Duy Anh công bố truyện ngắn Bước qua lời nguyền trên báo Văn nghệ Bước

qua lời nguyền đem đến cho văn chương đổi mới một tiếng nói dân chủ mạnh

mẽ, đầy ắp tinh thần đối thoại Tạ Duy Anh bộc lộ thái độ dứt khoát đoạntuyệt với những lời nguyền, những định kiến, những khế ước đã trói buộc mọi

sự tự do và nhu cầu nhân tính của con người Cũng từ đấy trở đi “dòng văn

học bước qua lời nguyền” (chữ dùng của Hoàng Ngọc Hiến) mới hình thành

rõ nét, sinh động và thực sự phức tạp” [44] Cụ thể hơn, Nguyên Ngọc trong

bài Văn xuôi Việt Nam hiện nay, logic quanh co của các thể loại, những vấn

đề đặt ra và triển vọng cho rằng, Bước qua lời nguyền của Tạ Duy Anh "gói

trọn trong mươi trang cả một cuộc đời, một kiếp sống, mấy kiếp người vừa làtác giả, vừa là nạn nhân của những bi kịch xã hội đằng đẵng một thời” [58].Những nhận xét trên đây dường như đã đúng khi tiên đoán về sự xuất hiệncủa một tài năng như Tạ Duy Anh sau một loạt những sáng tác có giá trị củaông ra đời

Điểm qua lịch sử vấn đề, chúng tôi thấy, mặc dù đã có nhiều bài viếttìm hiểu về truyện ngắn Tạ Duy Anh nhưng nhìn chung, những ý kiến của cáctác giả trong những bài viết này chủ yếu dừng lại ở việc nhận xét, đánh giá

các tác phẩm dưới góc độ lí luận, phê bình Rất ít bài viết quan tâm tới đặcđiểm từ ngữ trong truyện ngắn Tạ Duy Anh Đó chính là cơ sở để chúng tôitìm hiểu đề tài này

3 Đối tượng nghiên cứu

Tạ Duy Anh là nhà văn có nhiều truyện ngắn đặc sắc, Tuy nhiên trong

đề tài này, chúng tôi không có điều kiện để khảo sát toàn bộ các truyện ngắncủa nhà văn mà chỉ tập trung tìm hiểu, nghiên cứu đặc điểm về từ ngữ trong

29 tác phẩm tiêu biểu được in trong tập: Truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh

(Nhà xuất bản Hội Nhà văn - 2008), cụ thể là những truyện ngắn sau:

I Nhân vật lạ

II Xưa kia chị đẹp nhất làng

III Bước qua lời nguyền

IV Vòng trầm luân trần gian

V Những chiếc gáy

VI Dịch quỷ sứ

VII Chiếc giầy pha lê

VIII Tội tổ tông

IX Gã lẩm bẩm

X Luân hồi

XI Người thắng trận

XII Mê hồn trận

XIII Con ruồi

XIV Ngũ gia truyện

XV Phở gia truyền

XVI Bí mật của vĩnh cửu

XVII Ngôi nhà của cha tôi

XVIII Ánh sáng nàng

XXIV Truyền thuyết viết lại

XXV Giai điệu đen

XXVI.Lạc loài

XXVII Người khác

XXVIII Một câu chuyện cười

XXIX.Bên ngoài thời gian

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Qua đặc điểm sử dụng các lớp từ và trường từ vựng nổi bật rút ra một

số nét về sắc thái phong cách ngôn ngữ tác giả trong truyện ngắn

5 Phương pháp, thủ pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này chúng tôi sử dụng các phương pháp, thủ phápnghiên cứu sau:

- Phương pháp thống kê

- Phương pháp miêu tả

- Phương pháp phân tích tổng hợp

- Thủ pháp so sánh đối chiếu

6 Cái mới của đề tài

Đây là đề tài đầu tiên tìm hiểu sâu về đặc điểm sử dụng từ ngữ truyệnngắn của Tạ Duy Anh Qua đó chỉ ra một số nét phong cách của nhà văn nàytrong việc sử dụng từ ngữ

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm ba chương:

Chương 1 Những cơ sở lý thuyết và thực tiễn của đề tài

Chương 2 Các lớp từ ngữ tiêu biểu trong Truyện ngắn chọn lọc

Tạ Duy Anh

Chương 3 Các trường ngữ nghĩa nổi bật trong Truyện ngắn chọn lọc

Tạ Duy Anh.

Chương 1 NHỮNG CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Ngôn ngữ truyện ngắn

1.1.1 Khái niệm truyện ngắn

Đã có rất nhiều phát biểu của các nhà văn, nhà nghiên cứu trong vàngoài nước bàn về truyện ngắn nhưng cho đến nay vẫn chưa có được một sựthống nhất về khái niệm truyện ngắn Bàn về truyện ngắn, mỗi người thườngnhấn mạnh tới một đặc điểm nào đó Theo ý kiến của Ga-ra-nốp: “đối vớitruyện ngắn hay, có một vấn đề đặc biệt quan trọng, đó là bảo vệ cho đượctính xác định về mặt thể loại Truyện ngắn cần phải cô đọng đến mức caonhất Vấn đề số một đối với nó là vấn đề dung lượng (xin đừng lẫn với sựngắn gọn bên ngoài)” Giáo sư văn học người Pháp D.Grônôpki thì nhấnmạnh đến tính biến hóa của thể loại truyện này Ông viết: “Truyện ngắn làmột thể loại muôn hình muôn vẻ biến đổi không cùng Nó là một vật biến hóanhư quả chanh của Lọ Lem Biến hóa về khuôn khổ: ba dòng hoặc ba mươitrang Biến hóa về kiểu loại tính chất, trào phúng, kì ảo, hướng về biến cố thậthay tưởng tượng, hiện thực hoặc phóng túng Biến hóa về nội dung: thay đổi

vô cùng vô tận Muốn có chất liệu để kể, cần có một cái gì đó sảy ra, dù đó là

sự thay đổi chút xíu về sự cân bằng, về các mối quan hệ Trong thế giới củatruyện ngắn, cái gì cũng thành biến cố Thậm chí sự thiếu vắng tình tiết diễnbiến cũng gây hiệu quả vì nó làm cho sự chờ đợi bị hẫng hụt” [59; 79]

K Pautốpxi - nhà văn Nga đã xác định: “Thực chất truyện ngắn là gì?Tôi nghĩ rằng truyện ngắn là một truyện viết ngắn gọn, trong đó cái khôngbình thường hiện ra như một cái gì bình thường, và cái gì bình thường lại hiện

ra như cái gì không bình thường” [59; 39] Ở đây K Pautốpxi rất quan tâmđến tính sự kiện trong truyện ngắn, ông nhấn mạnh đến sự đan xen giữa cáibình thường và cái không bình thường

Còn đại văn hào Nga A Tônxtôi thì lại viết: “Truyện ngắn là một hìnhthức nghệ thuật khó khăn bậc nhất Trong các tác phẩm thể tài lớn, chúng ta

có thể “dọn” cho độc giả “no nê” với những món sang đại loại hoặc như miêu

tả cho thật sinh động, đối thoại cho thật sâu sắc còn như trong truyện ngắn,tất cả như trong bàn tay anh Anh phải thông minh như anh đã hiểu biết Bởi

lẽ hình thức nhỏ không có nghĩa là nội dung không lớn lao” [59; 124] Nhưvậy, bằng cách đối lập với thể sáng tác khác, Tônxtôi đã trả lời cho câu hỏi:truyện ngắn là gì

Ở Việt Nam, cũng có rất nhiều nhà văn, nhà nghiên cứu bàn về nộidung khái niệm truyện ngắn Nhà văn Nguyễn Công Hoan đã giải thích vềtruyện ngắn như sau: “Trước hết ta nên phân biệt thế nào là truyện ngắn, thếnào là truyện dài - loại truyện viết theo nghệ thuật Âu tây là loại mới có trongvăn học Việt Nam, từ ngày ta chịu ảnh hưởng của văn học Pháp Ngày xưa tachỉ có truyện kể bằng miệng hoặc viết bằng văn vần Những truyện “Muỗinhà”, “Muỗi đồng”, “Hai ông phật cãi nhau” trong “Thánh tông di thảo” làviết theo nghệ thuật Á đông, “Hoàng lê nhất thống chí” là lịch sử kí sự chứkhông phải là lịch sử tiểu thuyết, và cái nào viết trong vài trang gọi là đoảnthiên - tiểu thuyết Năm 1932 báo “Phong hóa” dịch đoản thiên tiểu thuyết ratiếng ta gọi là truyện ngắn Rồi từ đó trường thiên tiểu thuyết gọi là truyện dài

và trung thiên tiểu thuyết gọi là truyện vừa” [39; 65]

Nhà văn Nguyên Ngọc thì xác nhận: “Truyện ngắn là một bộ phận củatiểu thuyết nói chung” Vì thế: “không nên nhất thiết trói buộc truyện ngắnvào những khuôn mẫu gò bó Truyện ngắn vốn nhiều vẻ, có truyện viết về cảmột đời người, lại có truyện chỉ ghi lại một vài giây phút thoáng qua” [58;28] Ở đây, nhà văn chỉ rõ sức ôm chứa và khả năng khái quát hiện thực củatruyện ngắn

Trong “Từ điển thuật ngữ văn học”, các nhà biên soạn cho rằng, truyệnngắn được xem là "tác phẩm tự sự cỡ nhỏ Nội dung thể loại của truyện ngắn

bao trùm hầu hết các phương diện của đời sống con người: đời tư, thế sự hay

sử thi nhưng cái độc đáo của nó là ngắn Truyện ngắn được viết ra để tiếp thumột mạch, đọc một hơi không nghỉ” [35; 370]

Tuy nhiên, mức độ dài ngắn chưa phải là đặc điểm chủ yếu phân biệttruyện ngắn với các tác phẩm tự sự khác Trong văn học hiện đại có nhiều tácphẩm rất ngắn nhưng thực chất là những truyện dài viết ngắn lại Truyện ngắnthời trung đại tuy ngắn nhưng cũng rất gần với truyện vừa Các hình thứctruyện kể về dân gian cũng rất ngắn gọn như cổ tích, truyện cười, giai thoại lại càng không phải là truyện ngắn

Theo quan niệm của các nhà biên soạn sách giáo khoa phổ thông hiệnnay, truyện ngắn được định nghĩa là tác phẩm tự sự cỡ nhỏ Nội dung của thểloại truyện ngắn bao trùm hầu hết các phương diện của đời sống: đời tư, thế

sự hay sử thi, nhưng cái độc đáo của nó là ngắn gọn Khác với truyện ngắnthời trung đại, truyện ngắn hiện đại là một kiểu tư duy mới, một cách nhìn vấn

đề, một cách nắm bắt đời sống rất riêng mang tính chất thể loại Cho nêntruyện ngắn đích thực xuất hiện tương đối muộn trong lịch sử văn học

Trong “150 thuật ngữ văn học”, Lại Nguyên Ân cũng coi truyện

ngắn là “Một thể loại của tác phẩm tự sự cỡ nhỏ, thường được viết bằngvăn xuôi, đề cập hầu hết các phương diện của đời sống con người và xãhội Nét nổi bật của truyện ngắn là sự giới hạn về dung lượng; tác phẩmtruyện ngắn thích hợp với người tiếp nhận (độc giả) đọc nó liền một mạchkhông nghỉ” [18; 345]

Như vậy, những ý kiến về truyện ngắn đã trình bày ở trên cho chúng

ta một cái nhìn toàn diện về thể loại này Truyện ngắn không phải là truyệndài thu nhỏ, nó là một thể có hệ thống thi pháp riêng Các ý kiến về truyệnngắn rất đa dạng nhưng nhìn chung đều xoay quanh những khía cạnhchính: dung lượng, kết cấu, độ dồn nén, sức khái quát hiện thực và hìnhthức biểu đạt

1.1.2 Phân biệt truyện ngắn với tiểu thuyết

1.1.2.1 Tiểu thuyết

Khi tìm hiểu và tiếp cận một tác phẩm văn học, vấn đề đầu tiên màngười đọc chú ý đó chính là thể loại, bởi đây là yếu tố chi phối đến giá trị nộidung cũng như nghệ thuật, ngôn ngữ, tư tưởng của nhà văn Tuy nhiên ranhgiới giữa thể và loại của tác phẩm văn học chỉ có ý nghĩa tương đối, chúng tacần dựa vào một số tiêu chí quan trọng để phân biệt chúng Với thể loại tiểuthuyết và truyện ngắn cũng vậy

Tiểu thuyết là hình thức tự sự cỡ lớn đặc biệt phổ biến trong thời cậnđại và hiện đại Với những giới hạn rộng rãi trong hình thức trần thuật, tiểuthuyết có thể chứa đựng lý lịch của nhiều cuộc đời, những bức tranh phongtục đạo đức xã hội, miêu tả cụ thể các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiệnnhiều tính cách đa dạng Không phải ngẫu nhiên mà thể loại tiểu thuyết chiếm

vị trí trung tâm trong hệ thống thể loại cận đại và hiện đại

Bàn về thi pháp tiểu thuyết, trước đây đã có những quan niệm kháthống nhất Phân biệt tiểu thuyết với truyện ngắn và các thể loại gần gũi khác,

có những tiêu chí đã được định hình

Tiểu thuyết nhìn con người ở góc độ đời tư Nếu sử thi nhìn con người

trong mối quan hệ với lịch sử, con người ở góc độ xã hội thì tiểu thuyết lạikhai thác sâu vào thế giới bên tron, phần người nhất của con người Mỗi khámphá của các nhà văn giúp ta hiểu thêm những điều bí ẩn, sâu xa và cũng đầyhấp dẫn Đây là phần không trùng khít với con người địa vị xã hội

Chất văn xuôi là đặc trưng thứ hai của tiểu thuyết Nếu thơ đi sâu vào

thế giới cảm xúc thì tiểu thuyết lại tái hiện chân thực bức tranh đời sống đangdiễn ra với đầy đủ con người, sự kiện, ngôn ngữ, không gian thời gian với tất

cả sự phức tạp của nó

Con người nếm trải là đặc trưng riêng của tiểu thuyết Đặc trưng này

cho thấy con người luôn “lớn lên” trong tư duy, trong ý thức Điều đó cũng có

nghĩa tính cách tâm hồn con người luôn vận động trôi chảy như một dòngsông Các nhà văn hiện đại luôn chú ý đến sự logic trong phát triển tính cáchnhân vật Nhân vật tiểu thuyết không bó cứng trong khuôn khổ chật chội

Sự gia tăng các yếu tố ngoài cốt truyện làm cho tiểu thuyết phản ánh

cuộc sống chân thực hơn Trong tiểu thuyết hiện đại, nhiều chi tiết thuộc yếu

tố bên ngoài cốt truyện, như thiên nhiên, môi trường sống, cả những đoạn triết

lý, bình luận, rẽ ngang đều đem đến cho tác phẩm những ý nghĩa bất ngờ

Rút ngắn khoảng cách trần thuật là yếu tố có thể thấy rõ nhất khi so

sánh tiểu thuyết với sử thi Nếu ở sử thi, khoảng cách xa giữa người trần thuật

và nội dung trần thuật tạo ra sự ngưỡng mộ, thành kính được gọi là “khoảngcách sử thi” thì trong tiểu thuyết khoảng cách ấy lại bị rút ngắn lại Nhân vậttrở nên gần gũi, nhà văn hiểu nhân vật bằng chính kinh nghiệm sống củamình, thậm chí là hóa thân vào nhân vật

Tiểu thuyết là thể loại có khả năng tổng hợp nhiều nhất các khả năng

nghệ thuật của các thể loại văn học khác Có cuốn tiểu thuyêt giàu chất thơ(chất trữ tình) như sáng tác của Nguyên Hồng; chất triết lý có nhiều trong tiểuthuyết của Nguyễn Khải, Nam Cao; chất ký tồn tại nhiều trong triết lý của VũTrọng Phụng, Ngô Tất Tố Có loại tiểu thuyết thường dựng lại cuộc đời của

mỗi nhân vật hoặc một sự kiện lịch sử như cuốn: Ông cố vấn, Ông tình báo

và hai bà vợ Trong văn học chống Mỹ, có nhiều tác phẩm giao thoa giữa tiểu

thuyết và kí như: Đất nước đứng lên (Nguyên Ngọc), Người mẹ cầm súng

(Nguyễn Thi) Chất kịch cũng đi vào tiểu thuyết tạo nên những tình huống

đầy kịch tính, gia tăng yếu tố đối thoại, giảm vai trò độc thoại (tiểu thuyết Số

đỏ của Vũ Trọng Phụng, mỗi chương truyện là một vở hài kịch).

Tuy nhiên, hiện nay quan niệm về tiểu thuyết đã được chính các nhàvăn làm mới Có lẽ nhờ sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật, sự phứctạp đa chiều của đời sống đã tác động mạnh mẽ đến văn chương, trong đó cótiểu thuyết Theo M.Barkhtin, tiểu thuyết “là thể loại văn chương duy nhất

đang chuyển biến và còn chưa định hình Những lực cấu thành thể loại cònđang hoạt động trước mắt chúng ta Thể loại tiểu thuyết ra đời và trưởngthành dưới ánh sáng thanh thiên bạch nhật của lịch sử Nòng cốt thể loại chưa

hề rắn lại và chúng ta chưa thể dự đoán được hết khả năng uyển chuyển củanó” Quả thực như M.Bkhtin phát biểu: “Tiểu thuyết sở dĩ thành nhân vậtchính trong tấn kịch phát triển văn học thời đại mới, bởi vì nó là thể loại duynhất do thế giới ấy sinh ra và đồng chất với thế giới ấy về mọi mặt Tiểuthuyết về nhiều phương diện đã và đang báo trước sự phát triển tương lai củatoàn bộ văn học" Tư duy tiểu thuyết đang có sự đổi mới Làn gió ấy khôngchỉ có trên thế giới mà chính ở văn học Việt Nam Nếu tiểu thuyết truyềnthống coi trọng đề tài lịch sử thì tiểu thuyết hiện đại đi sâu vào hiện thực xãhội Tiểu thuyết truyền thống lấy luân lý làm gốc, lấy ly kỳ hấp dẫn người đọcthì tiểu thuyết hiện đại tâm lý làm quan trọng, quan tâm nhiều đến con người

cá nhân Ngôn ngữ của tiểu thuyết hiện đại gắn với cuộc sống con người hơn.Nhân vật tiểu thuyết người hơn với tất cả sự chân thực Người ta nói nhiều tớikhái niệm “dòng ý thức” trong các tiểu thuyết hiện đại Nhờ đó thế giới nộitâm nhân vật được cảm nhận sâu sắc trong logic riêng của đời sống, của tâm

lý con người

Trong văn học Việt Nam từ sau 1975 đến nay, chúng ta đã nhận rõ sựvận động của tiểu thuyết theo chiều hướng đột phá tạo những hình thức nghệthuật mới và cả quan niệm mới về thế giới Trong dòng chảy không ngừng củatiểu thuyết Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại, từ cảm hứng anh hùng cađến xu hướng thế sự đời tư ta sẽ nhận ra những nỗ lực cách tân của nhữngngười cầm bút với thể loại trẻ trung này Trong đó, Tạ Duy Anh là một trongcác nhà văn đương đại đã đóng góp thành công vào sự đổi mới của tiểu thuyết

1.1.2.2 Truyện ngắn

Khác với tiểu thuyết là loại chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ sự đầyđặn và toàn vẹn của nó, truyện ngắn thường hướng đến việc khắc họa một

hiện tượng, phát hiện một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh trong đời sốngtâm hồn con người Vì thế trong truyện ngắn thường có ít nhân vật, ít sự kiệnphức tạp Nếu mỗi nhân vật trong tiểu thuyết là một thế giới thì nhân vật trongtruyện ngắn lại là một mảnh nhỏ của thế giới ấy Truyện ngắn không nhằm tớiviệc khắc họa những tính cách điển hình đầy đặn, nhiều mặt trong tương quanvới hoàn cảnh Nhân vật của truyện ngắn thường là hiện thân cho một quan hệ

xã hội, ý thức xã hội hoặc trạng thái phụ thuộc của con người

Cốt truyện của truyện ngắn thường diễn ra trong một không gian, thờigian hạn chế, chức năng của nó nói chung là nhận ra một điều gì đó sâu sắc vềcuộc đời và tình người Kết cấu của truyện ngắn không chia thành nhiều tầng,nhiều tuyến mà thường được xây dựng theo nguyên tắc tương phản hoặc liêntưởng Bút pháp trần thuật của truyện ngắn thường là chấm phá Yếu tố quantrọng nhất của truyện ngắn thường là những chi tiết cô đúc, có dung lượng lớn

và lối hành văn mang nhiều ẩn ý, tạo cho tác phẩm nhiều sâu chưa nói hết

Truyện ngắn là hình thức ngắn của tự sự Khuôn khổ ngắn nhiều khilàm cho truyện ngắn có vẻ gần gũi với các hình thức truyện kể dân gian nhưtruyện cổ, giai thoại, truyện cười, hoặc gần với những bài kí ngắn Nhưngthực ra không phải, truyện ngắn gần với tiểu thuyết hơn cả bởi là hình thức tự

sự tái hiện cuộc sống đương thời Nội dung thể loại truyện ngắn có thể rấtkhác nhau: đời tư, thế sự hay sử thi, nhưng cái độc đáo của nó lại là ngắn.Truyện ngắn có thể kể về cả một cuộc đời hay một đoạn đời, một sự kiện haymột “chốc lát” trong cuộc sống nhân vật, nhưng cái chính của truyện ngắnkhông phải là ở hệ thống sự kiện mà là ở cái nhìn tự sự đối với cuộc đời.Truyện ngắn thời trung đại cũng là truyện ngắn nhưng gần với truyện vừa.Còn truyện ngắn hiện đại thì lại khác hẳn, đó là một kiểu tư duy khá mới vìvậy truyện ngắn đích thực xuất hiện muộn trong lịch sử văn học Tác giả củatruyện ngắn thường hướng tới khắc họa một hiện tượng, phát hiện một nét bảnchất trong quan hệ nhân sinh hay đời sống tâm hồn con người Chính vì vậy

mà trong truyện ngắn thường rất ít nhân vật, ít sự kiện phức tạp Chỗ khácbiệt quan trọng giữa tiểu thuyết và truyện ngắn đó là: Nếu nhân vật chính củatiểu thuyết thường là một thế giới thì nhân vật truyện ngắn là một mảnh nhỏcủa thế giới đó Truyện ngắn thường không nhằm tới việc khắc họa nhữngtính cách điển hình có cá tính đầy đặn, nhiều mặt trong tương quan với hoàncảnh Nhân vật truyện ngắn thường là hiện thân cho một trạng thái quan hệ xãhội, ý thức xã hội hoặc trạng thái tồn tại của một con người Mặt khác truyệnngắn lại có thể mở rộng diện nắm bắt các kiểu loại nhân vật đa dạng của cuộcsống, chẳng hạn như chức nghiệp, xuất thân, gia hệ, bạn bè những kiểu loại

mà trong tiểu thuyết thường hiện ra thấp thoáng trong các nhân vật phụ

Cốt truyện của truyện ngắn có thể là nổi bật, hấp dẫn nhưng nói chungchức năng của nó là để nhận ra một điều gì đó Cái chính của truyện ngắn làgây một ấn tượng sâu đậm về cuộc đời và tình người Kết cấu của truyện ngắnthường là một sự tương phản, liên tưởng Bút pháp trần thuật thường là chấmphá Ngoài ra, giọng điệu, cái nhìn cũng hết sức quan trọng, làm nên cái haycủa truyện ngắn Truyện ngắn là một thể loại dân chủ, gần gũi với đời sốnghàng ngày, lại súc tích, dễ đọc, gắn liền với hoạt động báo chí, có tác dụngảnh hưởng kịp thời trong đời sống con người

Truyện ngắn là một thể loại văn học Nó thường là các câu chuyệnđược kể bằng văn xuôi và có xu hướng ngắn gọn, súc tích và hàm nghĩa hơncác câu truyện dài như tiểu thuyết Thông thường truyện ngắn có độ dài chỉ từvài dòng đến vài chục trang, trong khi đó tiểu thuyết rất khó dừng lại ở con số

đó Vì thế, tình huống truyện luôn là vấn đề quan trọng bậc nhất của nghệthuật truyện ngắn

Truyện ngắn thường chỉ tập trung vào một tình huống, một chủ đề nhấtđịnh Trong khi đó, tiểu thuyết chứa được nhiều vấn đề, phủ sóng được mộtdiện rộng lớn của đời sống Do đó, truyện ngắn thường hết sức hạn chế vềnhân vật, thời gian và không gian trong truyện ngắn cũng không trải dài như

tiểu thuyết Đôi khi truyện ngắn chỉ là một khoảnh khắc của cuộc sống Ví dụ

một truyện ngắn kể về Nhà chứa Tellier của Maupassant thời gian chỉ 24 giờ;

Lời phán quyết của Kafka chỉ xảy ra trong vài tiếng

Paul Bourget nhà phê bình Pháp thế kỷ 20 có nhận định về hai thể loại

trên, qua đó cũng giải thích phần nào về sự chênh lệnh số trang của chúng:

"Phong cách của truyện ngắn và của tiểu thuyết rất khác nhau Phong cáchcủa truyện ngắn là thuộc về tình tiết Cái tình tiết mà truyện ngắn dự định diễn

tả, truyện ngắn đã tách nó ra, làm cô lập nó lại Các tình tiết mà cả dãy đã làmnên đối tượng của tiểu thuyết, tiểu thuyết đã làm ngưng kết chúng, nối chúnglại với nhau Tiểu thuyết tiến hành thông qua các triển khai, còn truyện ngắnthông qua sự tập trung Truyện ngắn là độc tấu Tiểu thuyết là giao hưởng”.Như vậy, thông thường tiểu thuyết phải dài hơn truyện ngắn Song không phảibất cứ một tác phẩm dài nào cũng là tiểu thuyết Phần quan trọng để được gọi

là tiểu thuyết còn ở cấu trúc của nó

Có hai cách để phân biệt truyện ngắn hay tiểu thuyết: 1/ Căn cứ theo sốtrang mà truyện có thể in ra và 2/ Căn cứ theo cách viết của cả truyện: Tiểuthuyết hay truyện dài thì cứ triền miên theo thời gian, đôi khi có quãng hồi ứctrở ngược lại Truyện ngắn thì gây cho người đọc một cái nút, một khúc mắccần giải đáp Cái nút đó càng ngày càng thắt lại đến đỉnh điểm thì đột ngột cởitung ra, khiến người đọc hả hê, hết băn khoăn

Viết và đọc truyện ngắn tạo ra trong ta cảm giác khác hẳn với viết và

đọc tiểu thuyết Trước hết đấy là quan hệ giữa cô đọng và mở rộng Tiểu thuyết, dù có cô đọng đến đâu, phải hàm chứa khả năng phân nhánh và kéo dài, nếu không nói là đến vô cùng tận Truyện ngắn thì ngược lại, phải súc

tích và ngắn Dĩ nhiên đây không phải là chuyện dài ngắn đơn thuần, vì mộttruyện ngắn mười hai trang có thể chứa đựng nhiều ý nghĩa hơn là một cuốntiểu thuyết bốn trăm trang Chúng ta đang nói đến một phạm trù khác của cáctác phẩm hư cấu nói chung

Một cách so sánh thường thấy giữa truyện ngắn và tiểu thuyết là

xem tiểu thuyết là bản hợp xướng cho một dàn nhạc lớn và truyện ngắn làkhúc tứ tấu cho mấy chiếc đàn Nhưng theo chúng tôi, cách so sánh nàykhông chính xác: nó dựa trên lượng và vì vậy dễ làm ta lầm lạc Bản nhạc dohai chiếc violin, một chiếc viola và một cello, thực hiện nghe khác với khiđược thực hiện bởi dàn nhạc gồm hàng chục nhạc cụ khác nhau, nhưng mộtđoạn hoặc một trang truyện ngắn thì không khác gì một đoạn hay một trangtiểu thuyết Truyện ngắn cũng chứa đựng tất cả các nguồn lực y như tiểuthuyết: ngôn ngữ, nội dung, nhân vật và phong cách Tiểu thuyết gia có thể sửdụng phương tiện nghệ thuật nào thì nhà văn viết truyện ngắn cũng có thể sửdụng các phương tiện đó Một so sánh tương đối thịnh hành khác giữa tiểuthuyết và truyện ngắn: anh hùng ca và bản tình ca đưa ta đến gần với bản chấtcủa vấn đề hơn Có thể nói truyện ngắn là bản tình ca viết bằng văn xuôi, còntiểu thuyết thì là bản anh hùng ca văn xuôi

1.1.3 Đặc điểm ngôn ngữ truyện ngắn

Ngôn ngữ nghệ thuật bao giờ cũng tồn tại trong tác phẩm cụ thể dướidạng một thể loại cụ thể: hoặc thơ, hoặc kịch, tiểu thuyết, truyện ngắn hay bút

kí, v.v Đồng thời khi nói đến ngôn ngữ của một tác phẩm cụ thể nào đó,người ta không tách rời nó với phong cách của tác giả Như vậy, cũng rất dễhiểu vì sao khi phân tích ngôn từ trong tác phẩm, thông thường người ta haychú ý cả đến phong cách của tác giả lẫn đặc trưng thể loại

Nói đến ngôn ngữ trong truyện ngắn nói riêng và trong thể loại văn học

tự sự nói chung là ta đang nói đến chất liệu, loại phương tiện mang tính chấtđặc trưng của văn học Không có ngôn ngữ thì không thể có truyện ngắn cũngnhư các thể loại văn học khác Bởi chính ngôn ngữ là chất liệu để cụ thể hoá,vật chất hoá sự biểu hiện của chủ đề, tư tưởng chủ đề, tính cách nhân vật, cốttruyện…; ngôn ngữ là chất liệu đầu tiên và chủ yếu để nhà văn dùng làm cơ

sở chuẩn bị và sáng tạo nên tác phẩm Nó cũng là yếu tố đầu tiên giúp người

đọc tiếp xúc với tác phẩm Gorky xác định: “Yếu tố đầu tiên của văn học làngôn ngữ, công cụ chủ yếu của nó, và cũng cùng với các sự kiện, các hoạtđộng của cuộc sống, là chất liệu của văn học” M.Bakhtin lưu ý: “Bàn đến lờivăn, tức là ngôn ngữ trong tính toàn vẹn cụ thể và sinh động của nó” Ngônngữ trong truyện ngắn trước hết là ngôn ngữ hàm súc, cô đọng và chính xác.Nhưng nó đảm bảo được yêu cầu phản ánh hiện thực một cách sinh động vàchân thật nhất, biểu hiện đúng điều mà nhà văn muốn chuyển tải, miêu tảđúng cái nhà văn muốn biểu hiện Theo Tạ Duy Anh: “Từ ngữ không thể vô

cớ mà thoát khỏi thân phận ký hiệu để có đời sống và cũng không ai làm đượccái việc thâu tóm chúng và sắp xếp lại cho có hồn Quá trình này luôn gắn vớimột chủ ý sáng tạo đầy phức tạp, thậm chí bí ẩn và luôn hữu lý từ vô thức”

Nếu ngôn ngữ truyện lịch sử là kể và tả, ngôn ngữ tiểu thuyết là sự mô

tả và đối thoại thì ngôn ngữ truyện ngắn cũng vậy Truyện ngắn chứa nhiềuphong cách nhiều giọng nói, những phong cách xen lẫn nhau, hòa hợp, tranhluận, cãi vã và đối chọi ti tiện Đặc biệt ngôn ngữ trong truyện ngắn hiện đại

đã tỏ rõ “chất tiềm thức lấn át ý thức” (chữ dùng của Đỗ Đức Hiểu)

Mỗi từ, mỗi câu trong truyện ngắn phải tự mô tả lấy mình, phải động.Ngôn ngữ đối thoại, tự tranh cãi, hay nói cách khác, ngôn ngữ lưỡng lự, nướcđôi khiến cho truyện ngắn hiện đại là truyện ngắn của các khả năng Mỗitruyện ngắn hay thường không tự nó đem đến cho ta một kết luận khẳng địnhhay bác bỏ, dứt khoát, áp đặt Nhà văn Nguyên Ngọc khi nói về ngôn ngữtruyện ngắn có phát biểu: truyện ngắn nào của Tsekhov cũng làm giàu đờisống tinh thần của chúng ta vì chúng đánh thức dậy ở ta ý thức ham muốn,

“giác ngộ” về sự việc phân vân, đắn đo hoặc nói như các nhà hiền triếtphương Đông - biết tìm cái có trong cái không, cái không trong cái có

Đối với truyện ngắn, để đạt đến chủ đề, ngôn ngữ được thể hiện ở đây

là một thứ ngôn ngữ gián tiếp cùng với những tình huống hiện thực không sẵn

có, mà phải tái tạo nhiều công phu Nhân vật tôi của tác giả cùng với những

cảm hứng dù có mãnh liệt đến đâu cũng không được trực tiếp bộc lộ Chính vìvậy, trong khi tạo những chất liệu hiện thực với hình thức khác, theo mộtlogic bố cục khác để thể hiện chủ đề thì người sáng tác tự đòi hỏi mình phải

có sự sáng tạo công phu hơn Nói khác đi, người đọc khi tiếp xúc với thể loại

kí hoặc thể loại truyện ngắn anh ta đều có cảm tưởng là mình đang đi trongmột khung cảnh hiện thực của cuộc sống Nhưng cảnh hiện thực của truyệnngắn là cảnh hiện thực được thiết kế theo hướng tái tạo, còn ở kí là cảnh kiệnthực tự nhiên

Trong khi lí giải đặc trưng của thể loại thơ từ góc độ sử dụng ngôn ngữtrong quá trình sáng tạo và có tính đến hệ quả đích thực của ngôn ngữ ấy, nhà

lí luận Bakhtin cũng đã có một số ghi nhận xác đáng về ngôn ngữ thể loại nhưsau: Trước hết, theo ông người viết tiểu thuyết (“và nói chung hầu như mọingười viết văn xuôi”) thì đi bằng một con đường khác nhà thơ Người viếttiểu thuyết tiếp thu vào trong tác phẩm của mình những tiếng nói và ngôn ngữkhác nhau “trong ngôn ngữ văn học và phi văn học” nhưng không làm chúngsuy yếu đi, mà thậm chí còn khởi động thêm chúng Người viết tiểu thuyếtxây dựng phong cách của mình trên sự phân hóa ngôn ngữ ấy, trên nền nhữngtiếng nói và thậm chí trên những ngôn ngữ khác nhau” ấy nhưng anh ta vẫngiữ được cái tôi sáng tạo của mình và “tính thống nhất trong phong cách củamình” Hay theo cách lí giải khác: nhà văn xuôi không tẩy sạch khỏi từ ngữnhững ý chí và giọng điệu của người khác, không bóp chết những mầm mốngngôn từ xã hội khác biệt tiềm ẩn trong chúng, không gạt bỏ những khuôn mặtngôn ngữ và cung cách nói năng “lấp ló đằng sau các từ ngữ và hình thứcngôn ngữ”, nhưng anh ta xếp đặt tất cả những từ ngữ và hình thức ấy ở nhữngkhoảng cách khác nhau “so với cái hạt nhân hàm nghĩa cuối cùng” của tácphẩm và cái trung tâm ý chí của mình”

Ngôn ngữ trong văn xuôi hiện đại nói chung, truyện ngắn nói riêng là

đi vào miêu tả chi tiết rất cụ thể, hiển hiện như sờ nắm lấy được Chính vì

vậy, ngôn ngữ truyện ngắn là nơi nhà văn có thể thử nghiệm phong cách và sửdụng ngôn ngữ vừa là tài năng vừa là cá tính sáng tạo, vừa là hiệu quả thểhiện của mỗi nhà văn để làm nên phong cách riêng của mình.

Như vậy, khi nghiên cứu phong cách nhà văn chúng ta nhất thiết phảitìm ra nét riêng của ngôn ngữ nhà văn đó Phải tìm xem nhà văn đó đã kế thừanhững gì ở truyền thống ngôn ngữ văn học dân tộc và họ đã có những đổi mớiphát triển, đóng góp nào cho kho tàng ngôn ngữ văn học dân tộc Để làmđược điều đó chúng ta cần phải khảo sát trên nhiều tác phẩm của một tác giả

có sự lặp đi lặp lại của một yếu tố ngôn ngữ nghệ thuật Trong tiến trình lịch

sử của văn học dân tộc có những cây bút trẻ đã tạo cho mình những phongcách ngôn ngữ riêng độc đáo mà người đọc dễ dàng nhận ra Nhà văn Tạ DuyAnh là một hiện tượng văn học như thế

1.2 Tạ Duy Anh - tác giả và tác phẩm

1.2.1 Vài nét về tác giả

Tạ Duy Anh tên thật là Tạ Viết Đãng, sinh ngày 9/9/1959 tại làng ĐồngTrưa, xã Hoàng Diệu, huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Tây (nay là Hà Nội) Ngoàitên Tạ Duy Anh, ông còn viết với các bút danh khác như: Lão Tạ, Chu Quý,Quý Anh, Bình Tâm Ông là cử nhân văn học Tạ Duy Anh tham gia xâydựng thuỷ điện Sông Đà từ năm 1978 Ngày 17/2/1985 ông nhập ngũ trởthành trung sĩ bộ binh ở Lào Cai Tháng 10/1987 xuất ngũ về làm việc tạicông ty Thuỷ điện Sông Đà Năm 1992 ông tốt nghiệp trường viết vănNguyễn Du và làm giảng viên cho trường đến năm 2000 Ông là hội viên HộiNhà văn năm 1993 Chúng ta biết đến cái tên Tạ Duy Anh lần đầu tiên được

ông lấy làm bút danh khi truyện ngắn Để hiểu một con người được in trên báo

Văn nghệ năm 1980 Trong Nhân vật - Tác phẩm chọn lọc chúng ta có dịp trở

lại với cuộc đời niên thiếu của tác giả, một quãng thời gian có ảnh hưởng rấtnhiều đến sự nghiệp sáng tác của ông sau này Tạ Duy Anh vốn là một cậu bé

“có nhiều mơ mộng” sinh ra ở một làng quê “hẻo lánh, thấm đẫm không khíthù hận”, “cơ thể còi cọc, mặt mũi đen đủi, xấu xí”, sống với người cha “rắnnhư thép” Chính những điều đó đã ảnh hưởng rất lớn đến văn nghiệp của ôngsau này Ông tâm sự: “Tôi biến thân xác của tôi thành cái vỏ ốc để bao bọctoà lâu đài tôi xây bằng trí tưởng tượng Và chỉ khi lọt thỏm trong thế giới củatôi, tôi mới không cảm thấy sợ đủ thứ, không bị ai chòng ghẹo, nhạo báng, vôhiệu hoá mọi ngăn cấm của cha tôi Tôi hoàn toàn tự do trong vương quốc do

tôi tự tạo ra” [6; 3] Trong cuốn Những giấc mơ của tôi, ta có thể hình dung

cuộc đời của nhà văn với bao chìm nổi Con người ấy như có phần tâm linhsâu thẳm chất chứa suy tư, trải nghiệm về cuộc đời, về con người Những giấc

mơ về người bà cổ tích góp phần tạo nên một Tạ Duy Anh với tấm lòng đônhậu, trọng đạo lý Những giấc mơ ấy chúng ta có thể tin hay không tin nhưngmang đến cho ta những thông tin quý giá để hiểu những trang viết về ông

Tạ Duy Anh đã từng nói rằng, ông không thể viết về con đường dẫnông đến với văn chương bởi ông không có con đường ấy Tuy nhiên, nhà vănlại từng nói về một tình yêu - cuộc đối thoại với cô bé do chính anh tưởngtượng Những cuộc đối thoại vô ngôn nhưng “được nối với nhau bằng nhữngsợi tơ ngũ sắc”, “nơi hội tụ tất cả những khao khát, ước vọng… hướng về cáiđẹp” đã giúp anh tạo được thế giới tự do của tâm hồn Khi khát vọng được cấtcánh, con đường hiến thân cho nghệ thuật càng được ý thức rõ ràng hơn

“Giống như sự dâng tặng tình yêu, tôi không hề băn khoăn, không hề mảymay cho riêng mình một sự phòng xa nào đó Tôi ký thác một lần, trọn vẹn vàchung thân cho niềm đam mê cái đẹp”

Đọc sách của Tạ Duy Anh, ta như gặp làng Đồng Trưa nhọc nhằn, lam

lũ của kiếp người, gắn với tuổi thơ của ông Trong đó, ông chính là một đứatrẻ đã từng chết hụt rồi tái sinh trong tấm lòng yêu thương của bà, của mẹ

Ông có lần tâm sự khi được hỏi về điều này: “Chính là làng tôi, làng Đồng

Trưa của tôi, đây là đất nước thu nhỏ, là vũ trụ thu nhỏ Làng ấy, đất nước

ấy, vũ trụ ấy là nơi tôi đã sinh ra, tôi phám phá, tôi viết, đủ cho tôi viết đến hết đời” Điều Tạ Duy Anh tâm niệm cũng là điều thể hiện rõ trong tác phẩm

của ông Truyện ngắn của Tạ Duy Anh thì đã rất rõ Con người, cuộc sống ởmột vùng nông thôn Bắc Bộ hiện lên khá rõ mà mỗi tác phẩm là một lát cắt

của hiện thực (Lũ vịt trời, Bước qua lời nguyền,…) Tản văn Ngẫu hứng sáng,

trưa, chiều, tối dành hẳn một một phần mang đến cho ta cảm giác êm đềm về

quê hương xứ sở Từ cầu ao, ngõ, cây rơm sau nhà, xó bếp, sân nhà… Nơi đó,hiện thân của một nền văn hóa, một triết lý nhân sinh người Việt Đó còn làtuổi thơ của Tạ Duy Anh gắn với những gì xung quanh thật sâu đậm Trongtiểu thuyết của ông, nguyên mẫu làng Đồng Trưa hiện lên trong sự phản ánhchân thực, khai thác hiện thực trong cái nhìn đa chiều, đa diện Tiểu thuyết

Lão Khổ lấy bối cảnh làng Đồng Trưa trong cả một thời kỳ dài gắn với sự

thay đổi của số phận con người Đi tìm nhân vật mang đến cho ta hình ảnh

của xã hội hiện đại, cuộc sống phố phường nhưng rồi cuối cùng nhân vật ChuQuý vẫn không sao thoát khỏi nỗi ám ảnh làng Đồng Cuộc hành hương vềlàng Đồng là trở về tuổi thơ nhọc nhằn, kinh hoàng; là trở về với thế giới chứađầy bí mật của câu hỏi: mình là ai? là trở về với lời nguyền truyền kiếp và sự

hoá giải bất ngờ từ sự nhiệm màu của tình yêu Thiên thần sám hối là cuốn

tiểu thuyết gắn với thế giới của bệnh viện với những sản phụ và những đứatrẻ Làng Đồng Trưa vẫn được nhắc tới trong ký ức của một người mẹ có đứacon mắc tội giết chính cha đẻ của mình Làng Đồng Trưa của 30 năm vềtrước, cái thời làm ăn tập thể mà một con lợn ốm bị giết thịt cũng khiến ôngchủ tịch xã Hoàng phải mắc vào vòng lao lý Cuốn tiểu thuyết gần đây nhất

của Tạ Duy Anh là Giã biệt bóng tối đã đưa vào tác phẩm tên làng Thổ Ô.

Tuy vậy, người đọc vẫn nhận ra sự gần gũi quen thuộc như không gian củalàng Đồng Trưa Như vậy, quê hương nhọc nhằn, lam lũ của Tạ Duy Anh đãgóp phần không nhỏ trong việc tạo cảm hứng, tạo không gian nghệ thuật chotiểu thuyết của ông

Từ giã làng Đồng Trưa ra đi, Tạ Duy Anh bước vào muôn nẻo cuộcđời Trước khi đến với nghệ thuật, Tạ Duy Anh đã tìm cho mình một nghềnhư bất cứ chàng trai nào muốn lập thân, lập nghiệp chân chính Tạ Duy Anhcông tác tại Công trường Thuỷ điện sông Đà với công việc tưởng như chẳng

có gì liên quan đến văn chương: cán bộ giám sát chất lượng bê tông Nhưngnhững sáng tác đầu tiên của ông lại chính là nơi này

Từ công trường đầy nắng gió, với một vốn sống không nhỏ, Tạ DuyAnh về Trường viết văn Nguyễn Du Đây là bước ngoặt quan trọng để conđường nghệ thuật của ông được khẳng định Chính nơi đây, những bài học lýluận về sáng tác chính thức được thu nhận để giúp ông có định hướng sángtác mới Có thể chính những trải nghiệm về cuộc sống cùng những cảm nhậntinh tế của tâm hồn nghệ sĩ giúp Tạ Duy Anh vượt qua sự choáng ngợp mànhững cây bút trẻ thường mắc phải sau khi có một vài thành công bước đầu

Tạ Duy Anh đến với văn chương như một thứ duyên trời đã sắp đặt Bìnhtĩnh, tự tin vào chính mình, Tạ Duy Anh đã chịu khó trải qua giai đoạn “tẩyrửa” những thứ lôm côm thu nhặt trước khi vào nghề viết, sử dụng nhữngkinh nghiệm sống cùng với những kiến thức hệ thống có tính khoa học khác.Không kiêu căng, không tự phụ, Tạ Duy Anh cần mẫn trên cánh đồng chữnghĩa, cho ra đời liên tục những tác phẩm làm mọi người giật mình Truyện

ngắn Bước qua lời nguyền là bước chân chắc chắn đầu tiên của Tạ Duy Anh vào làng văn để rồi sau đó là các tiểu thuyết Lão Khổ, Đi tìm nhân vật, Thiên

thần sám hối và Giã biệt bóng tối

1.2.2 Vài nét về các tác phẩm chính và “Truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh”

Tạ Duy Anh là người đã thể nghiệm khả năng viết của mình trongnhiều thể loại: truyện ngắn, truyện ngắn dành cho thiếu nhi, tiểu thuyết, tản

văn,… Năm 2002, tiểu thuyết Đi tìm nhân vật ra đời - cuốn tiểu thuyết phá

cách nhất về mặt cấu trúc của ông hoàn thành sau bốn năm “thai nghén” vật

vã Cuốn tiểu thuyết đã được giới nghiên cứu, phê bình (trong đó có PhạmXuân Nguyên) đánh giá rất cao Nhưng cuốn tiểu thuyết này của ông khôngđến được với độc giả do bị cấm phát hành Điều này một lần nữa khiến ông

nổi tiếng Đến năm 2004 Thiên thần sám hối, cuốn tiểu thuyết chưa đầy hai

trăm trang nhưng thật sự đã tạo được một làn sóng hâm mộ trong công chúngđộc giả, gây xôn xao dư luận và giới nghiên cứu phê bình, giữa lúc thể loạitiểu thuyết đang tạm “lắng xuống” Kể từ đó trên nhiều tạp chí, trang web,giới phê bình nghiên cứu ở trong nước cũng như hải ngoại dành sự quan tâmrất nhiều tới tên tuổi Tạ Duy Anh, không chỉ với những tác phẩm mới hiệnthời mà cả những tác phẩm trước đó cũng được nhìn nhận đánh giá lại

Bên cạnh tiểu thuyết, Tạ Duy Anh đã xuất bản gần hai mươi tập truyệntrong khoảng hai mươi năm cầm bút đủ cho chúng ta thấy sức sáng tạo củaông Tạ Duy Anh đặc biệt thành công ở lĩnh vực truyện ngắn Thời gian ởcông trường thuỷ điện Sông Đà, ông có viết nhưng như một người vừa tậpgieo hạt, đến mùa thu hoạch chẳng gặt hái được gì Cho đến năm 1980, trongmột căn lều heo hút ngọn đèn dầu, ông thấy trong mình “cứ cựa quậy một cái

gì đó”, ngày càng rõ nét thôi thúc ông phải cầm bút Và truyện ngắn Để hiểu

một con người ra đời được in trên báo Lao động, độc giả biết đến cái tên Tạ

Duy Anh từ truyện ngắn đầu tay đó Năm 1982, 1983 ông viết truyện Viết ở

công trường, Nắng Sông Đà nhưng chính ông lại không muốn ai tìm đọc vì

cảm thấy không tự tin Sau khi ra quân, ông trở về làng Đồng Như một ngườikhao khát kiếm tìm vốn được gia ân, không khí làng Đồng và những kí ức từ

xa xưa đã đưa lại cái cảm xúc rào rạt trong tâm trí khiến ông cần phải cầm

bút Ông viết Lũ vịt trời (mới đầu đặt tên là Mưa đá) Hành trình văn chương

nghệ thuật của Tạ Duy Anh tuy được manh nha từ sớm nhưng chỉ đến khi viết

Lũ vịt trời, ông mới có cảm giác mình hoàn toàn tự tin Ông bắt đầu suy nghĩ

nghiêm túc về quê hương mình, về những kí ức ở làng Đồng và ông ngẫmnghĩ ra rằng: Hoá ra toàn bộ thế giới này được thu nhỏ trong làng mình Quá

trình “bừng ngộ” đó giúp ông viết Bước qua lời nguyền (1989) mê mải từ

sáng đến tối, mười bảy trang bản thảo chữ nhỏ li ti Viết xong, như con tằmnhả tơ, tác giả “cảm thấy không còn gì để sống nữa, một cảm giác rỗng hết ở

trong người” Sau khi hai chùm truyện ngắn Bước qua lời nguyền và Lũ vịt

trời của ông ra đời và đoạt giải trong cuộc thi viết về nông nghiệp và nông

thôn do tuần báo Văn nghệ, báo Nông nghiệp Việt Nam và Đài tiếng nói Việt

Nam phối hợp tổ chức 1989 Truyện ngắn của ông được bạn đọc mến mộ và

được các nhà nghiên cứu đánh giá rất cao Khi nhận xét đặc điểm truyện ngắnthời kì đổi mới nhà văn Nguyên Ngọc có viết: “Đặc điểm nổi bật lần này làcầm cái truyện ngắn trong tay có thể cảm thấy cái dung lượng của nó nặngtrĩu có những truyện ngắn chỉ mươi trang thôi, mà sức nặng có vẻ còn hơn cả

một cuốn tiểu thuyết trường thiên” Và nhà văn đã lấy tác phẩm Bước qua lời

nguyền để làm minh chứng tiêu biểu cho luận điểm của mình: “Bước qua lời

nguyền của Tạ Duy Anh gói gọn trong mươi trang cả một cuộc đời, một kiếpngười, mấy kiếp người vừa là tác giả, vừa là nạn nhân của những bi kịch xãhội đằng đẵng một thời” Nhận định này cho ta thấy được sức khái quát cao

độ cũng như những giá trị của truyện ngắn Tạ Duy Anh Bước qua lời nguyền

đã đánh dấu sự khởi đầu tốt đẹp của một cây bút trẻ Tạ Duy Anh nói riêng vàcũng là thành công của nền văn học mới nói chung Không phụ lòng tin yêumong mỏi của bạn đọc, Tạ Duy Anh liên tiếp cho ra đời một loạt tác phẩmgây chấn động dư luận kể từ khi xuất hiện cho đến những năm gần đây Sau

Bước qua lời nguyền, năm 1992 tiểu thuyết Lão Khổ ra đời, một lần nữa lại

được độc giả đón nhận nhiệt liệt Mặc dù Lão Khổ là tác phẩm tái hiện lại

toàn cảnh bức tranh nông thôn miền Bắc Việt Nam đầy máu và nước mắt,nhưng tác phẩm này đã có sức bao quát hiện thực đất nước trong một thời

gian dài từ những năm 1940 đến 1990 Hoàng Ngọc Hiến viết trong Tạp chí

Văn học số 4/1995: “Tạ Duy Anh Bước qua lời nguyền để đi đến Lão Khổ.

Đây là một cuốn tiểu thuyết rất quan trọng… thêm một giả thuyết văn học về

bản chất và thân phận người nông dân Việt Nam” Điều này đã khẳng địnhbản lĩnh sáng tạo của chính Tạ Duy Anh - một hiện tượng văn học trẻ khôngbằng lòng với chính mình đã có những thể nghiệm tìm tòi làm đảo lộn cáckinh nghiệm cũ, thay đổi lối nhìn đơn giản xuôi chiều quen thuộc và thức dậynhận thức và tự nhận thức lại những vấn đề của hiện tại và quá khứ để tiệmcận với chân lý nghệ thuật.

Dù viết ở thể loại nào, truyện ngắn hay tiểu thuyết thì mỗi con chữ, mỗitrang văn của ông đều khắc khoải khi nghĩ về những phận người, những kiếpngười đặc biệt là những người nông dân nghèo khổ, lam lũ, bất hạnh, nhữngcon người đói khổ bị đẩy vào bước đường cùng cực của cuộc sống, bị tha hoá

về nhân cách Báo Gia đình và thời đại số 80/2004 đã đưa ra câu hỏi: “Số

phận con người - phải chăng luôn là sự trăn trở dằn vặt trong ông?” Đó làmột sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong hành trình sáng tạo văn chương của Tạ DuyAnh Thâu tóm lại chúng ta thấy trong tất cả các bài phê bình của giới nghiêncứu cũng như báo chí đều chung một quan điểm: Tạ Duy Anh là cây bút xuấtsắc không chỉ trong lĩnh vực tiểu thuyết, trong đó, thành công đầu tay của ông

là truyện ngắn Truyện ngắn của ông thường đi vào những mảng tối, khuất lấpcủa hiện thực, mà trước đó văn học chưa quan tâm, với một cái nhìn đa diệnnhiều chiều soi rọi vào mọi ngóc cùng ngõ hẻm của đời sống, nhận chân lạinhững vấn đề của lịch sử, quá khứ và đi vào những vấn đề ngổn ngang, bềbộn của cuộc sống thời hiện đại Trong bất cứ trường hợp nào văn ông luônthể hiện một nỗi niềm ưu tư, một sự trăn trở về số phận con người, về sự tồntại, sự mâu thuẫn giữa hai lằn ranh Thiện - Ác, giữa mặt thiên thần và ác quỷtrong mỗi tâm hồn một con người Ông cũng là nhà văn đi tiên phong nỗ lựctìm tòi để đổi mới cách viết Không phải ngẫu nhiên mà nhà phê bình Bùi

Việt Thắng trong bài Sức sống của truyện ngắn in trên báo Nhân dân số ra

ngày 29/11/1997 tỏ ra hết sức lạc quan khi đánh giá về đội ngũ tác giả trẻ ởthể loại truyện ngắn như sau: “Với những tìm tòi, thể nghiệm đáng trân trọng,

tác phẩm của họ là những khám phá, dự cảm về đời sống nhiều tầng nghĩatrong tính “đa diện” và “đa sự” của nó Truyện ngắn hôm nay có sức thuyếtphục người đọc bởi nó hướng tới những vấn đề thiết thân của mọi người,những vấn đề nhân tâm thời đại” Trong những cây bút truyện ngắn thời kìđổi mới, tên tuổi của Tạ Duy Anh đã trở thành một hiện tượng nổi bật đáng đểchúng ta quan tâm nghiên cứu.

1.3 Các vấn đề về từ ngữ và việc nghiên cứu từ ngữ trong văn bản nghệ thuật

1.3.1 Từ ngữ trong ngôn ngữ và từ ngữ trong văn bản nghệ thuật

Từ ngữ có vai trò cực kì quan trọng đối với đời sống của ngôn ngữ vàđời sống con người Sự tồn tại của từ là biểu hiện của sự tồn tại của ngôn ngữ.Khó có thể tưởng tượng được một ngôn ngữ không có từ Số lượng từ của mộtngôn ngữ cũng quan trọng trong việc đánh giá sự đa dạng, phong phú củangôn ngữ Ngôn ngữ càng có nhiều từ thì khả năng diễn đạt của ngôn ngữ đócàng đa dạng, càng dễ biểu hiện nhận thức, tình cảm tinh tế của con người.Con người sử dụng ngôn ngữ làm phương tiện tư duy và phương tiện giao tiếpnên lại càng không thể thiếu vốn từ Số lượng từ trong mỗi con người là biểuhiện của khả năng sử dụng ngôn ngữ để tư duy và giao tiếp Khả năng tư duycủa con người sẽ rất hạn chế nếu số lượng từ của con người là quá ít

Tuy nhiên, đặc điểm và cách thức sử dụng từ ngữ lại tùy thuộc vàotừng phong cách chức năng khác nhau Nét khác biệt mà chúng ta dễ nhậnthấy nhất đó là vấn đề sử dụng từ ngữ trong ngôn ngữ sinh hoạt hàng ngày và

từ ngữ trong ngôn ngữ nghệ thuật

Đối với phong cách ngôn ngữ phi nghệ thuật, chức năng của ngôn ngữ

là giao tiếp lý trí và thông báo Chức năng bổ sung của ngôn ngữ trở thànhchức năng cơ bản của từng phạm vi giao tiếp nhất định, khu biệt các phạm vigiao tiếp khác nhau Đặc thù của nội dung thông báo và các vai giao tiếptrong từng phạm vi hoạt động giao tiếp xã hội sẽ quy định đặc trưng và đặc

điểm ngôn ngữ của các phong cách chức năng Do chức năng ý chí, tức là yêucầu người tiếp nhận thông báo phải thực hiện theo những nội dung thông báochung, phong cách hành chính - công vụ có tính nghiêm túc khách quan, tínhchính xác minh bạch và tính khuôn mẫu Các từ ngữ sử dụng trong phongcách này là các từ trung hòa, các kiểu câu cơ bản, các mô hình văn bản mangtính quy phạm Ngược lại do thông báo những nội dung cụ thể, do chức năngbiểu cảm và tiếp xúc mà phong cách sinh hoạt hàng ngày có tính cụ thể, tính

cá thể và tính cảm xúc Từ ngữ sử dụng trong phong cách này là những từgiàu sắc thái biểu cảm, giàu hình tượng như từ láy, thành ngữ, từ địa phương,tiếng lóng, các phép chuyển nghĩa trong lối nói ví von, lấp lửng, các kiểu câurút gọn, câu đặc biệt, câu đảo trật tự cũng như các biện pháp tu từ cú phápđược sử dụng rộng rãi

Tuy nhiên, từ ngữ trong văn bản nghệ thuật (hay còn gọi là ngôn ngữnghệ thuật) lại khác hoàn toàn Trong ngôn ngữ nghệ thuật, sự lựa chọn, kếthợp các phương tiện ngôn từ, tức là những yếu tố tạo nên phong cách luôngắn liền với quan niệm nghệ thuật, tư tưởng, cảm xúc và cá tính sáng tạo củatác giả Mặt khác, từ góc độ văn bản, chính những yếu tố ngôn từ đã được tácgiả lựa chọn, kết hợp là những chỉ dẫn về cách tri nhận thực tại, cách quanniệm về thế giới, con người

Với tư cách là một đơn vị của ngôn ngữ, khi tham gia hành chức, nhất

là dùng để thể hiện hình tượng nghệ thuật, nó có tính linh hoạt, thể hiện cácnét nghĩa riêng đa dạng, mang dấu ấn nhà văn Trong quá trình sáng tạo nghệthuật nhà văn đã cấp thêm những giá trị mới cho đơn vị từ vựng Trong quátrình phát triển của lịch sử văn học, quan niệm về đặc trưng của ngôn ngữnghệ thuật có những thay đổi để phù hợp với mọi thời đại Ngôn ngữ văn họchiện đại không bị ràng buộc, hạn chế bởi những phong cách, mà ngôn ngữnghệ thuật cho phép lựa chọn và sử dụng tất cả các yếu tố phương tiện, huy

động mọi khả năng, vốn liếng của tiếng nói dân tộc đến mức cao nhất chomục đích thẩm mĩ của mình.

Nói đến từ ngữ trong văn bản nghệ thuật là nói đến thao tác lựa chọn.Với các nhà văn, nhà thơ, việc lựa chọn từ ngữ là một trong những nguyênnhân quyết định đến sự thành công của tác phẩm văn học Đây là thao tácthay thế các yếu tố ngôn từ dựa trên mối quan hệ đồng nhất và đối lập của cácđơn vị (trong cùng một trường nghĩa) trên dãy đồng nghĩa, gần nghĩa Mỗiyếu tố trên dãy đồng nghĩa từ vựng, cú pháp, văn bản đều có những đặc điểmchung đồng thời lại có những nét khu biệt giúp cho ta có thể nhận diện được

sự khác nhau của chúng Chẳng hạn, xét dãy đồng nghĩa: chết, hy sinh, từ

trần, tạ thế, băng hà, toi, ngoẻo, bỏ mạng, trăm tuổi, chầu trời , ta thấy các

đơn vị này đều có chung một nghĩa cơ bản: chỉ trạng thái ngừng hoạt độngsống Nhưng mỗi đơn vị cũng tồn tại sẵn trong cấu trúc nghĩa của chúngnhững nét đối lập về phạm vi biểu vật và màu sắc tu từ Sự đối lập đó chophép người sử dụng ngôn ngữ lựa chọn yếu tố nhất định sao cho phù hợp vớiđối tượng được nói tới và với hoàn cảnh giao tiếp cụ thể Tuy nhiên trongngôn ngữ nghệ thuật, yếu tố nào càng ít khả năng thay thế thì càng có giá trị

về mặt phong cách

Như vậy, việc lựa chọn phương tiện ngôn ngữ cho tác phẩm thể hiệndấu hiệu của phong cách nhà văn Chính phạm vi lựa chọn đa dạng vốn từ mànhà văn có chỗ để nhào nặn, gọt dũa, vận dụng một cách sáng tạo và hiệu quảnhất Ở nhiều tác giả, ngôn ngữ cũng thực sự là cuộc trình diễn cá tính nghệ sĩcủa mình Trong thực tiễn, nhà văn bao giờ cũng hướng đến việc xác lập mộtphong cách ngôn ngữ, trong đó lớp từ là một biểu hiện nổi trội mang đậm cátính sáng tạo của mỗi nhà văn Ở đó, mỗi tác giả có sự lựa chọn ngôn ngữriêng của mình Ngôn ngữ riêng đó được quy định bởi lối tiếp cận đời sống, tưtưởng thẩm mĩ và vốn ngôn ngữ riêng của chính tác giả Vì vậy khi tìm hiểungôn ngữ truyện ngắn của một tác giả chúng tôi đi vào khảo sát và tìm hiểu

sâu, xem xét các lớp từ tiêu biểu mà tác giả sử dụng trong các tác phẩm củamình là lớp từ nào, cách tổ chức lớp từ đó ra sao Từ đó chúng tôi đánh giákhái quát vai trò, hiệu quả của từ ngữ trong cách dùng của tác giả và dấu ấnphong cách tác giả qua việc sử dụng từ ngữ.

1.3.2 Vấn đề từ ngữ trong tác phẩm Tạ Duy Anh nói chung và trong

“Truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh” nói riêng

Đổi mới về ngôn ngữ là một nhu cầu nghiêm túc mà xã hội đặt ra chovăn học thời kì đổi mới Cùng với sự đổi mới về nội dung và cách viết thì đổimới về ngôn ngữ là một yêu cầu bức thiết Cùng với nhiều cây bút văn xuôicùng thế hệ như: Phạm Thị Hoài, Nguyễn Huy Thiệp, Phan Thị Vàng Anh,

Hồ Anh Thái…những sáng tác của Tạ Duy Anh giai đoạn này đã góp phầnkhông nhỏ vào việc đổi mới ngôn ngữ nghệ thuật đáp ứng yêu cầu đổi mớicủa thời đại

Văn xuôi thời kì 1945 - 1975 với cảm hứng sử thi bao trùm, ngợi ca,chủ yếu hướng tới cái cao cả, cái tốt đẹp, cái hào hùng, cái siêu phàm, hoànhảo Tất cả đều hướng đạt đến sự lí tưởng Để phù hợp với nội dung cần biểuđạt như thế, ngôn ngữ mà văn học giai đoạn này lựa chọn là thứ ngôn ngữ đầychất thơ, đẹp đẽ, trang trọng, mực thước và được mĩ lệ hoá

Sau 1975, con người trở về với hiện thực muôn mặt của đời thường,văn học cũng nhạt dần tính sử thi tăng dần tính tiểu thuyết Cảm hứng thế sự ởgiai đoạn này đòi hỏi sự thay đổi ngôn ngữ Văn chương giờ đây không nétránh cái xấu, cái ác, những mặt tối, những mảng khuất lấp của hiện thực nữa.Nhu cầu được “nói thẳng”, “nói thật” những mặt phức tạp, bê bối và nhứcnhối của đời sống là cao hơn bao giờ hết Ngôn ngữ văn xuôi giai đoạn nàybắt đầu bớt đi vẻ trang trọng, ít du dương, ít rào đón mà gần gũi với đờithường, chân thật trong giọng điệu, thô nhám trong từ ngữ, ngôn ngữ trở nêngóc cạnh, nhiều sắc thái đời thường, xù xì hơn, nhiều thành phần ngôn ngữkhác như “nói mỉa, nói ngược” với những chất cay đắng, khắc khổ của đời

sống được bổ sung thêm Những tác giả như: Nguyễn Khải, Nguyễn KhắcTrường, Dương Hướng… đều đem đến cho người đọc sự phong phú hấp dẫncủa những cá tính, những làng quê qua “chất ngôn ngữ giàu tính hiện thực”.Hoà nhịp cùng sự thay đổi đó, Tạ Duy Anh đã có những nỗ lực cách tân đángghi nhận, góp phần quan trọng vào tiển trình đổi mới văn học trên mọi lĩnhvực trong đó có ngôn ngữ.

Tạ Duy Anh xuất hiện trên văn đàn khi xu hướng đổi mới diễn ra mộtcách toàn diện sâu sắc trên tất cả mọi lĩnh vực của đời sống xã hội từ sau đạihội Đảng toàn quốc lần thứ VI - 1986 Tạ Duy Anh nhanh chóng bước vàolàng văn bằng tâm thế và sức bật của một người mới Ông lựa chọn cho mìnhmột lối đi riêng Và chính không khí đổi mới đồng bộ, toàn diện của đất nước

đã tạo thành bệ đỡ cho tư tưởng táo bạo của Tạ Duy Anh có điều kiện nở hoa.Những vấn đề “gai góc”, những mảng tối, mảng khuất lấp của cuộc sống ítngòi bút chạm tới, lại được Tạ Duy Anh đề cập nhiều trong tác phẩm củamình Lấy bối cảnh hiện thực là một làng quê đầy tăm tối, nghèo khổ và thùhận sau cải cách ruộng đất đã bị vỡ vụn, những vết thương không bao giờ liền

da và một hiện thực đa dạng, nhiều chiều đầy hỗn loạn, xô bồ của cuộc sống

đô thị thời hiện đại…làm đối tượng chiếm lĩnh, ngôn ngữ văn chương Tạ DuyAnh không phải là thứ ngôn ngữ mượt mà, trong veo và đầy lí tưởng mà đó làthứ ngôn ngữ đời thường đầy thô nhám của lớp nông dân nghèo khổ, của hiệnthực cuộc sống hiện đại đầy những bề bộn, ngổn ngang và hỗn loạn thậm chí

đó là thứ ngôn ngữ hàm chứa những ẩn ức, bừng bừng nộ khí chờ được có cơhội để văng ra Tạ Duy Anh không hề ngần ngại khi đưa lên trang viết củamình những chất hiện thực sống sượng nhất

Nhiều khi, ngôn ngữ trong tác phẩm Tạ Duy Anh đối nhau chan chát,

nhằm thể hiện sự mâu thuẩn giữa bản chất và hiện tượng Sự đối lập giữa bản

chất và hiện tượng trong một chỉnh thể ngôn ngữ này rõ ràng là thứ ngôn ngữgóc cạnh - thứ ngôn ngữ của văn chương đương đại Nhà văn không nhằm

mục đích ngụ ý gây cười hài hước như trong các tác phẩm văn học dân gianhay chuyện tiếu lâm mà nhằm thể hiện một sự mâu thuẫn buộc người đọc phảisuy ngẫm trước những sự mâu thuẫn giữa hiện tượng và bản chất của hiệnthực mà nhà văn đặt ra trong mổi tác phẩm Để từ đó truy tìm đâu là hiệntượng và đâu là bản chất thực của đời sống Có thể nói, trong tác phẩm củanhà văn này, độc giả không bao giờ bắt gặp thứ ngôn ngữ mờ nhạt, xam xámcủa thứ văn chương tỉa tót, bóng chuốt, “đồng phục” mà đó là thứ ngôn ngữgai góc, sắc nhọn và trần trụi Nó phản ánh đúng đối tượng miêu tả, đúng hiệnthực đầy phức tạp, bề bộn, nhiều chiều Nó đi sâu vào những “mảng tối”,

“mảng khuất lấp” một cách trực diện không kiêng nể, không né tránh, sợ sệt.Điều này một phần cũng có những hạn chế nhưng qua đó cho chúng ta thấymột bản lĩnh dám nghĩ, dám viết, dám phản ánh của nhà văn Tạ Duy Anh

1.4 Tiểu kết chương 1

Trong chương này chúng tôi đề cập đến một số vấn đề lí luận và thựctiễn có liên quan đến đề tài Ngôn ngữ nghệ thuật đã được lí giải trong sự sosánh với ngôn ngữ tự nhiên (ngôn ngữ phi nghệ thuật) Trong đó, ngôn ngữtruyện ngắn là một loại hình quan trọng của ngôn ngữ nghệ thuật, nó cónhững đặc trưng riêng khác với tiểu thuyết về dung lượng, bố cục, kết cấu,cốt truyện cũng như việc hình thành nên phong cách, cá tính sáng tạo củanhà văn

Cũng trong chương này chúng tôi đã đi khái quát những nét chung cơbản nhất về con người, cuộc đời, sự nghiệp văn chương và tập “Truyện ngắnchọn lọc” (Đối tượng khảo sát của đề tài) của nhà văn Tạ Duy Anh Từ đó,bước đầu chúng tôi đã có những nhìn nhận và đánh giá chung nhất về nhữngsáng tạo, thể hiện sự tìm tòi khám phá, cách tân táo bạo trong ngôn ngữtruyện ngắn của nhà văn ở các phương diện như: đề tài, chủ đề, sử dụng ngônngữ nghệ thuật

Chương 2 CÁC LỚP TỪ NGỮ TIÊU BIỂU

TRONG TRUYỆN NGẮN CHỌN LỌC TẠ DUY ANH

2.1 Sơ lược về các cách phân loại từ hiện nay và hướng nghiên cứu

chúng trong Truyện ngắn chọn lọc Tạ Duy Anh

2.1.1 Sơ lược về các cách phân loại từ hiện nay

Vốn từ là một hệ thống bao gồm toàn bộ từ (và ngữ cố định) của mộtngôn ngữ nằm trong những quan hệ nhất định Theo những quan hệ, tiêu chíkhác nhau và tùy theo bình diện, mục đích nghiên cứu, vốn từ của một ngônngữ có thể được chia thành những lớp từ vựng khác nhau Vì thế, đối vớitiếng Việt, cho tới nay chúng ta thấy đã có rất nhiều tiêu chí khác nhau đượcvận dụng để phân chia vốn từ nên kết quả và tên gọi của các lớp từ vì thếcũng khác nhau Những cách chia vốn từ tiếng Việt khác nhau thường được

áp dụng là: 1) dựa vào phương thức cấu tạo từ, 2) dựa vào nguồn gốc của từ,3) dựa vào phạm vi sử dụng, 4) dựa vào ý nghĩa mang tính phạm trù ngữpháp, 5) dựa vào quan hệ ngữ nghĩa giữa các từ trong từ vựng,… Ngoài ra,các nhà nghiên cứu còn áp dụng các cách phân chia khác về vốn từ để nghiêncứu từ về mặt lịch sử, hình thái, sự phát triển, tần số sử dụng, phong cáchchức năng,… do đó từng lớp từ cụ thể như: lớp từ cơ bản, lớp từ cổ, lớp từmới, lớp từ tích cực, từ phái sinh, từ ngữ nghệ thuật, từ khẩu ngữ v.v cũng

sẽ được chú ý Dựa theo kết quả nghiên cứu phận loại từ tiếng Việt của cácnhà Việt ngữ học, đứng ở góc độ vận dụng, phân tích từ trong sử dụng, tùytheo đối tương nghiên cứu và mục đich tìm hiểu vai trò của từ trong nhữngchức năng cụ thể, chúng ta có thể lựa chọn phân tích những lớp từ cụ thể theonhững cách phân loại từ nhất định Như đã nói, mỗi cách phân chia từ đềuxuất phát từ những tiêu chí nhằm đạt những mục đích nhất định, do vậy, kếtquả phân loại sẽ cho thấy đặc điểm của từ về một phương diện, cũng vì thế,