Tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học lịch sử việt nam lớp 8 trường trung học cơ sở

Trong một số tiết họcnhóm, tuy được chia nhóm nhưng các em không thích thú, một số em biếng nhác, ỷ lạitrông chờ vào kết quả của những bạn khá giỏi hơn hoặc lợi dụng giờ thảo luận để làm

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

  

TRẦN THỤY VĨNH KHƯƠNG

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NHÓM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 8

TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Vinh – 2012

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS.TRỊNH ĐÌNH TÙNG

Vinh – 2012

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tác giả luận văn

Trần Thụy Vĩnh Khương

MỤC LỤCTRANG PHỤ BÌA

5 Phạm vi đềtài……… 7

6 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiêncứu……….7

1.1.4 Khả năng tổ chức hoạt động nhóm trong môn lịch sử ở trường

THCS… 26

1.1.5 Vai trò ý nghĩa của việc dạy học theo nhóm trong dạy học lịch sử ở

trường

THCS……… 29

tiễn……….31

1.2.1 Điều tra khảo sát thực tiễn tổ chức dạy học nhóm trong dạy học lịch sử

2.1 Mục tiêu, nội dung và cấu tạo phần Lịch sử Việt Nam lớp 8 THCS……

42

2.1.1 Mục tiêu………42

dung……… 43

2.1.3 Cấu tạo………

…….44

2.2 Những nội dung có thể tổ chức hoạt động nhóm………

…… 45

2.2.1 Một số câu hỏi có thể tổ chức HĐN phần LSVN lớp 8THCS……….48

2.5.2 Đối tượng thựcnghiệm……….66

Tôi xin trân trọng cảm ơn quí thầy cô trong khoa Lịch sử của trường Đại học Vinh, Phòng Đào tạo sau Đại học - Đại học Sài Gòn cùng quí thầy cô tham gia giảng dạy, truyền đạt kiến thức cho tôi trong suốt thời gian học tập vừa qua.

Tôi xin cảm ơn Ban lãnh đạo, giáo viên và học sinh các trường THCS Lê Quý Đôn, THCS Tân Thới Hòa - Thành phố Hồ Chí Minh đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình khảo sát số liệu và thực nghiệm sư phạm.

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè đồng nghiệp, những người đã động viên, hỗ trợ và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian vừa qua.

TP Hồ Chí Minh, tháng 10 năm 2012 Tác giả luận văn Trần Thụy Vĩnh Khương

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

GD&ĐT: Giáo dục và đào tạoGS: Giáo sư

HS: Học sinhHĐN: Hoạt động nhómPGS.TS: Phó giáo sư tiến sĩSGK: Sách giáo khoaSGV: Sách giáo viênTCN: Trước công nguyênTHCS: Trung học cơ sởTS: Tiến sĩ

Th.s: Thạc sĩTK: Thế kỉTP.HCM: Thành phố Hồ Chí Minh

Hình 1.3: Mô hình nhóm 2 học sinh………

……….20

Hình 1.4: Mô hình nhóm theo dãy bàn hoặc tổ………

……… 20

Hình 1.5: Mô hình nhóm kim tự tháp………

……… 21

Hình 1.6: Nhóm bể cá……… ………

……… 21

Hình 1.7: Mô hình nhóm chuyên sâu (chuyên gia) ……… ………

21 Hình 1.8: Mô hình nhóm khăn trải bàn……… ………

23 Bảng 1.9: Các tiêu chí chia nhóm……… ………

……… 23

Bảng 1.10: Đánh giá của GV về việc tổ chức HĐN………

……… 33

Bảng 1.11: Tần số sử dụng các phương pháp dạy học………

………….34

Bảng 1.12: Thái độ của HS về HĐN trong giờ học lịch sử………

…… 37

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Nước Việt Nam ta vốn có nền văn hiến từ ngàn xưa, việc học hành thi cử đã có

nề nếp Bộ môn lịch sử đã chiếm một vị trí rất quan trọng trong nền giáo dục dân tộc Cho đến ngày nay, bộ môn lịch sử lại càng được xã hội quan tâm do tình hình thế giới đang có nhưng diễn tiến phức tạp, việc cung cấp kiến thức lịch sử lịch sử cho thế hệ trẻ được đặc ra hết sức cấp thiết và đó là vấn đề sống còn của một dân tộc trước những

Vấn đề nâng cao chất lượng bộ môn lịch sử đã từng được các nhà giáo dụcnghiên cứu rất nhiều nhằm mục đích tạo cho các em thấy được tính khả thi của bộ môn,

từ đó sẽ có động cơ học tập đúng đắn, yêu thích bộ môn và chủ động lĩnh hội kiến thứcmới, tránh lối học vẹt, nhồi nhét, đối phó

Hơn thế nữa, tình hình và nhiệm vụ cách mạng trong thời kỳ công nghiệp hóahiện đại hóa trên con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội đòi hỏi phải đổi mới giáo dụctheo tinh thần nghị quyết Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần thứ hai (1996)

Khóa VIII Theo mục tiêu đào tạo, dự án phát triển giáo dục THCS xác định:“môn lịch

sử ở trường THCS phải giúp học sinh có được những kiến thức cơ bản, cần thiết về lịch sử thế giới, lịch sử dân tộc, giáo dục lòng yêu quê hương đất nước, truyền thống dân tộc”.

Bước vào TK XXI, sự phát triển kinh tế xã hội đã đặt ra một yêu cầu mới, đó làphải đào tạo thế hệ trẻ có “bốn cột trụ” của một nền giáo dục mà UNESCO nêu ra:

“Học để biết, học để làm, học để chung sống và học để khẳng định mình”.

Thời đại kinh tế hội nhập hiện nay cũng đòi hỏi ở con người một số phẩm chấtnăng lực nhất định như: làm việc tập thể, giao tiếp, hợp tác nhóm, thích ứng thực tiễn

và tự lực giải quyết những vấn đề do cuộc sống đặt ra…

Tại bất kỳ đất nước nào, những đổi mới ở giáo dục phổ thông mang tính cảicách giáo dục cũng đều bắt đầu từ việc xem xét, điều chỉnh mục tiêu giáo dục vớinhững kỳ vọng mới về mẫu người học sinh có được sau quá trình giáo dục

Biết làm việc theo nhóm là một đòi hỏi của thời đại Các chuyên gia Liên HợpQuốc tham gia nghiên cứu về nguồn nhân lực Việt Nam có cùng một nhận định:

“người Việt Nam rất thông minh, cần cù lao động Chỉ tiếc rằng họ không biết làm việc

theo tinh thần ê-kip” Còn ông Steer- Giám đốc ngân hàng thế giới tại Việt Nam có

tuyên bố rằng: “Học sinh Việt Nam cần được bồi dưỡng về một số kỹ năng để làm việc

có hiệu quả trong xã hội hiện đại Đó là các kỹ năng giải quyết vấn đề, truyền thông, giao tiếp và làm việc theo tinh thần đồng đội”.

Những năm gần đây, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chỉ đạo cho giáo viên dạy họctheo nhóm để học sinh hoạt động tích cực, phát huy cao độ tinh thần hợp tác và học hỏilẫn nhau

Ngoài ra, phương pháp dạy học theo nhóm sẽ giúp các thành viên trong nhómchia sẻ các băn khoăn, kinh nghiệm của bản thân, cùng nhau xây dựng nhận thức mớibằng cách nói ra những điều đang nghĩ Bài học trở thành quá trình học hỏi lẫn nhauchứ không phải chỉ là sự tiếp nhận thụ động từ giáo viên Qua đó tình đoàn kết sẽ đượctăng lên nhờ thấu hiểu lẫn nhau, các thành viên nhóm sẽ biết tuân thủ những quy địnhcủa nhóm và của giáo viên, từ đó rèn các em nếp sống có trật tự, kỹ cương

Hiện nay, việc tổ chức học tập nhóm đã được sử dụng trong dạy học ở phổthông nhưng chất lượng và hiệu quả của việc học nhóm chưa cao, còn rất nhiều hạn chế

và chủ yếu nặng tính hình thức Đối với học sinh cấp THCS, việc tổ chức dạy học theonhóm sẽ góp phần phát huy năng lực nhận thức độc lập của học sinh, nâng cao hiệuquả bài học lịch sử, đồng thời tạo hứng thú học tập cho học sinh Trong một số tiết họcnhóm, tuy được chia nhóm nhưng các em không thích thú, một số em biếng nhác, ỷ lạitrông chờ vào kết quả của những bạn khá giỏi hơn hoặc lợi dụng giờ thảo luận để làmviệc riêng, nói chuyện…Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình hình này: điều kiện cơ sởvật chất, tài liệu học tập, sự chuẩn bị của giáo viên, học sinh…Trong đó nguyên nhânchủ yếu là do giáo viên chưa nhận thức đầy đủ về bản chất, quy trình, cách thức tổchức hoạt động nhóm trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng, giáo viên

áp dụng phương pháp này tùy tiện, chủ quan theo kinh nghiệm cá nhân…Vì vậy việckhắc phục tình hình trên là yêu cầu được đặt ra cấp thiết

Tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông là một đề tài

có ý nghĩa cả về mặt khoa học và thực tiễn Vì vậy chúng tôi chọn “Tổ chức hoạt động

nhóm trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 8 trường Trung học cơ sở” làm đề tài

nghiên cứu Qua đó chúng tôi muốn góp phần vào việc tìm ra biện pháp thích hợp để tổchức học tập nhóm cho học sinh nhằm nâng cao chất lượng dạy học lịch sử ở trườngphổ thông

2.1 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

Qua quá trình nghiên cứu, được tiếp cận với các tài liệu liên quan đến đề tài này,chúng tôi thấy có rất nhiều công trình nghiên cứu về phương pháp dạy học tích cực,trong đó thảo luận nhóm không phải là một vấn đề mới đặc biệt là đối với các nướcphát triển Rất nhiều tác giả, nhà nghiên cứu giáo dục đã đề cập trên những khía cạnhkhác nhau, ít nhiều có liên quan đến đề tài này:

Thời kỳ cổ đại, Quanh-li-liêng (142-118 TCN) – một nhà giáo người Roma đã

đưa ra ý kiến rất tiến bộ, đó là “…phải làm cho trẻ em vui mà học, phát triển tính tích

cực chủ động của các em” Còn ở phương Đông, Khổng Tử (511-497 TCN) cũng rất

quan tâm đến việc dạy học tích cưc đối với học trò của mình “dạy học trò mà không

khơi lên sự đam mê muốn học hỏi chỉ là đập búa lên sắt nguội mà thôi”.

Sang thời trung đại, bước vào giai đoạn phục hưng, việc chú ý phát huy tính tíchcực độc lập của các em học sinh cũng được nhiều nhà giáo dục tiến bộ quan tâm

Thời cận đại, G.Cô-men-xki (1592 – 1670) cũng nêu lên những yêu cầu củangười thầy là phải làm thế nào để học sinh thích thú học tập và bản thân các em phải cố

gắng nắm bắt tri thức Ông thường nói: “tôi bồi dưỡng cho học sinh của mình tinh thần

độc lập trong quan sát, trong đàm thoại và trong việc ứng dụng vào thực tiễn”; “giáo dục có mục đích đánh thức năng lực nhạy cảm, phán đoán đúng đắn, phát triển nhân cách…hãy tìm ra phương pháp cho phép giáo viên dạy ít hơn, học sinh học nhiều hơn”

Sang TK XVIII, ở châu Âu bắt đầu áp dụng phương pháp dạy học theo nhóm,điển hình như cách dạy của linh mục A.Bel, nhà giáo Đ.Lancaste Năm 1789, Girard đãđưa ra sáng kiến dạy học tương trợ, nghĩa là học sinh được chia thành các nhóm nhỏtheo sự tương đương về trình độ Giáo viên hướng dẫn cho các học sinh trên lớp, sau

đó các em sẽ hướng dẫn lại cho học sinh lớp dưới, cách dạy này sẽ giải quyết được tìnhtrạng lớp học quá đông

Đầu TK XX, hai nhà giáo dục người Anh là Ben và Lancanxto đã tiến hành kiểudạy kèm cặp Những em học sinh lớn tuổi sẽ được thầy dạy trước, sau đó sẽ thay thầykèm cặp cho những học sinh khác Có thể nói đây là hình thức học nhóm sơ khai nhất

Askial- một nhà giáo lỗi lạc Ba Lan đã viết cuốn “Học tập theo nhóm ở trường”

nhằm giới thiệu một số hình thức học nhóm có hiệu quả

Còn ở Liên Xô (cũ) và các nước Đông Âu cũng có nhiều công trình nghiên cứu

về học nhóm Chẳng hạn Ko-tôp đã xây dựng một quy trình kỹ thuật tương đối hoànchỉnh về dạy học nhóm, trong đó bao gồm các thao tác cần thiết mà thầy trò cần phảithực hiện trong từng tiết học

Ở Ba Lan, khoảng giữa thế kỷ XX, một loạt các công trình nghiên cứu về hìnhthức dạy học của Bozdanxki, G-rot…Theo tổng kết từ các nhà giáo dục, họ cho rằngviệc tổ chức hoạt động nhóm được diễn ra cụ thể phụ thuộc vào mục đích môn học, tiếthọc và tài nghệ sư phạm của người giáo viên

Đức là một quốc gia khá thành công trong việc tổ chức dạy học theo nhóm và

họ đã đúc kết thành một số bước như sau:

Bước 1: Giáo viên sẽ tạo động cơ, đưa ra vấn đề trước lớp để học sinh thảo luận

Bước 2: Lớp sẽ được chia thành nhiều nhóm, mỗi nhóm sẽ được phân công nhiệm vụBước 3: Các nhóm sẽ trao đổi, thảo luận và thống nhất kết quả

Bước 4: Nhóm cử đại diện lên trình bày kết quả, giáo viên đánh giá và rút ra kết luận

Năm 2007, nhà xuất bản M.Graw-Hill đã cho xuất bản cuốn Managing Teams(quản lý nhóm) của tác giả Lawrence Holpp, cuốn sách này đã được lựa chọn phiêndịch và được xuất bản tại nhà xuất bản lao động xã hội Cuốn sách này sẽ cung cấp chobạn tổng quan toàn bộ kỹ năng liên quan đến việc xây dựng và hoạt động của nhóm, từviệc xác định mục tiêu của nhóm, tạo văn hóa làm việc cho nhóm…

Còn trong cuốn sách “tiến tới một sư phạm tương tác” của Jean-Marc Denmmé

et Madeleine Roy, tác giả đã đề cập rất nhiều đến phương pháp sư phạm tương táctrong đó có tương tác nhóm, tương tác giữa các thành viên trong nhóm trong khi thựchiện nhiệm vụ giáo viên giao

Tóm lại, vấn đề tổ chức dạy học theo nhóm đã có từ lâu và cách học này đượcthế giới đánh giá là có hiệu quả Vì vậy, dạy học theo nhóm là phương pháp được sửdụng thường xuyên liên tục ở các nước phát triển Chúng ta cũng cần phải học tập

Tuy nhiên, do đặc thù nước ta còn kém phát triển, dân số lại quá đông trong khidiện tích lớp học thì lại quá nhỏ, bàn ghế thì cũng không dễ di dời, cơ sở vật chất kỹthuật khác xa so với những nước phát triển Do đó chúng ta cần tránh việc dạy nhómmột cách máy móc, hình thức dẫn đến hiệu quả giờ học không cao Cho nên vấn đề tổchức dạy học nhóm trong bộ môn lịch sử vẫn là một vấn đề cần được nghiên cứu vàlàm sáng tỏ Và điều đó cũng giúp cho luận văn có ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn.

2.2 Tình hình nghiên cứu trong nước

Từ sau cách mạng tháng Tám 1945, Việt Nam đã có phong trào học tập dân chủ,học tập theo tổ, nhóm và phong trào đôi bạn chuyên cần Tuy vậy cách thức này chưathực sự phát huy được tính tích cực của người học

Trong cuốn “Phương pháp dạy học truyền thống và hiện đại”, tác giả Thái Duy

Tuyên đã nhấn mạnh đến quy trình tổ chức dạy học theo phương pháp hợp tác nhóm vàbồi dưỡng các kỹ năng hợp tác

Bên cạnh đó, các nhà giáo dục lịch sử trong nước cũng đã quan tâm đến vấn đề

tổ chức dạy học nhóm trong bộ môn lịch sử ở trường phổ thông, chẳng hạn giáo trình

“Phương pháp dạy học lịch sử” do GS Phan Ngọc Liên chủ biên đã đề cập đến những

yêu cầu biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả bài học lịch sử, trong đó các tác giả phầnnào cũng đề cập đến hình thức tổ chức dạy học theo nhóm

Còn GS Nguyễn Thị Côi cũng đã chỉ rất rõ trong “Các con đường biện pháp

nâng cao hiệu quả bài học lịch sử” ở trường phổ thông về việc kết hợp các dạng hoạt động học tập để phát huy tính tích cực của học sinh, góp phần nâng cao hiệu quả bài học Trong đó GS Côi cũng nhấn mạnh đến việc kết hợp hoạt động nhóm với cá nhân

và hoạt động nhóm với toàn lớp.

Trong cuốn “Làm việc theo nhóm”, Th.s Nguyễn Thị Oanh cũng đã viết: “trong

thảo luận nhóm, điều quan trọng không phải là thông tin giải đáp thắc mắc từ trên xuống mà là khơi dậy sự tham gia tích cực và chủ động của nhóm viên Sự chủ động trong học tập làm cho học sinh dễ hiểu và nhớ bài học, còn chủ động trong việc làm sáng tỏ vấn đề, góp ý kiến cho quyết định…”

Trong một vài tư liệu về phương pháp dạy học hiện đại – dự án Việt Bỉ có nhắcđến một số phương pháp như dạy học theo hợp đồng, dự án…nhưng nhìn chung đócũng là một cách tổ chức xuất phát từ hoạt động hợp tác nhóm.

Tuy nhiên, phương pháp tổ chức dạy học theo nhóm mới chỉ trong giai đoạnnghiên cứu hoàn thiện về mặt lý luận và bước đầu áp dụng vào thực tế giảng dạy trongnhà trường phổ thông của nước ta Vì vậy, việc nghiên cứu tìm hiểu vận dụng tổ chứchoạt động học tập theo nhóm trong dạy học lịch sử ở trường THCS là một công việcmới mẻ, có ý nghĩa thực tiễn

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

3.1 Mục đích

Đề tài này không chỉ nhằm mục đích khẳng định vai trò, ý nghĩa quan trọng củaviệc tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học bộ môn lịch sử mà còn xác định được cácyêu cầu và biện pháp tổ chức học tập theo nhóm một cách có hiệu quả, góp phần nângcao chất lượng dạy học lịch sử hiện nay ở trường phổ thông

3.2 Nhiệm vụ của đề tài

Để đạt được mục đích trên, đề tài tập trung giải quyết những nhiệm vụ sau:-Đọc và nghiên cứu các tài liệu có liên quan đến đề tài nhằm làm rõ một số vấn

đề lý luận như: khái niệm, vai trò, nguyên tắc, hình thức, biện pháp tổ chức hoạt độngnhóm trong dạy học nói chung dạy học lịch sử nói riêng

- Điều tra thực trạng dạy học theo nhóm ở một số trường THCS tại TPHCM

- Phân tích chương trình lịch sử Việt Nam lớp 8, phân loại các nội dung phùhợp với cách thức dạy học theo nhóm

- Các hình thức, biện pháp tiến hành tổ chức học tập nhóm trong giờ học lịch sử

ở trên lớp Từ đó thiết kế một số mô hình tổ chức hoạt động nhóm qua phần dạy họclịch sử Việt Nam ở lớp 8 trường THCS

- Thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng, trên cơ sở đó rút ra kết luận về tính khảthi và hiệu quả của việc tổ chức hoạt động nhóm trong giờ lên lớp môn lịch sử

4 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quá trình tổ chức hoạt động nhóm trong dạyhọc lịch sử Việt Nam lớp 8 trường THCS

6 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

6.1 Cơ sở phương pháp luận

Phương pháp nghiên cứu được dựa trên cơ sở những quan điểm lý luận của chủnghĩa Mác-Lenin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm đường lối và chính sách củaĐảng, Nhà nước về công tác giáo dục những vấn đề liên quan đến lý luận dạy học vànhững tài liệu liên quan đến đề tài nghiên cứu

6.2 Phương pháp nghiên cứu

Chủ yếu vận dụng những phương pháp nghiên cứu của khoa học giáo dục, bao gồm:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: đọc, phân tích các loại tài liệu Tâm lý học, lýluận dạy học, lý luận dạy học lịch sử, chương trình, SGK, SGV lịch sử lớp 8 THCS vàcác loại tài liệu khác có liên quan đến vấn đề phát huy tính tích cực của học sinh nóichung, hoạt động nhóm nói riêng

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: thông qua nhiều hình thức khác nhau như

dự giờ, quan sát, điều tra, khảo sát, phỏng vấn, trao đổi với các GV, HS, cán bộ chuyêngia để thu thập số liệu về tình hình nhận thức và thực hiện việc tổ chức HĐN trong họcdạy học lịch sử ở trường THCS

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: tiến hành thực nghiệm sư phạm để đánhgiá hiệu quả của việc vận dụng hình thức dạy học theo nhóm để tổ chức dạy học phầnlịch sử Việt Nam lớp 8 trường THCS Trên cơ sở những kết quả thu được, tiến hành kếtluận về tính khả thi của luận văn

- Phương pháp thống kê toán học xử lý số liệu: tập hợp và xử lý các số liệu thuđược qua điều tra, thực nghiệm bằng cách lập bảng tính các tham số đặc trưng Trên cơ

sở đó so sánh các giá trị thu được giữa các lớp thực nghiệm và các lớp đối chứng đểđánh giá hiệu quả tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học lịch sử ở trường THCS

Các phương pháp trên được phối hợp chặt chẽ trong suốt quá trình thực hiện đềtài

7 Giả thuyết khoa học

Trong điều kiện dạy học hiện nay nếu thiết kế và sử dụng tốt các biện pháp màluận văn đề xuất sẽ tổ chức tốt hoạt động nhóm trong dạy học lịch sử, góp phần nângcao chất lượng dạy học bộ môn cho học sinh

8 Đóng góp của luận văn

- Khẳng định được vai trò ý nghĩa của hoạt động nhóm trong bộ môn lịch sử

- Điều tra được thực tiễn, nêu những nét chính của quá trình tổ chức dạy họctheo nhóm trong giờ học lịch sử

- Đề xuất được các hình thức, biện pháp tổ chức hoạt động nhóm ở phần lịch

sử Việt Nam lớp 8 trường THCS theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh

- Là tài liệu tham khảo giúp cho bản thân và đồng nghiệp, làm phong phú thêm

ý nghĩa khoa học và thực tiễn góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy

9 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung chínhcủa luận văn được bố cục thành 2 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học lịch sử ở trường THCS

Chương 2: Một số biện pháp tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 8 ở trường THCS Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NHÓM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở

TRƯỜNG THCS1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Quan niệm về tổ chức HĐN trong dạy học lịch sử ở trường THCS 1.1.1.1 Quan niệm về nhóm, nhóm học tập

Theo Từ điển tiếng Việt, “nhóm” là: “tập hợp một số ít người hoặc sự vật được

hình thành theo những nguyên tắc và tiêu chí nhất định” [64, tr.153].

Còn trong Dạy học lấy học sinh làm trung tâm của Trần Bá Hoành, tác giả định nghĩa rằng: “nhóm” (đội, ekip) là một tập thể nhỏ được hình thành để thực hiện một

nhiệm vụ nhất định trong một thời gian nhất định” [31, tr.84]

Từ định nghĩa trên, có thể đi đến nhận thức về “nhóm học tập” là tập hợp một

số ít người được hình thành nên nhằm cùng tiếp nhận và giải quyết những nhiệm vụ đặt ra trong quá trình học tập.

Như vậy, nhóm học tập là môi trường, phương tiện để GV chuyển các hoạt động

dạy học đến HS Đối với học sinh, nhóm học tập không chỉ là môi trường học tập tíchcực (ở đó các học sinh phải hợp tác với nhau để cùng giải quyết nhiệm vụ học tập, lànơi học sinh giao tiếp, chia sẻ, cạnh tranh với nhau và thể hiện bản thân mình…) màcòn là đối tượng học tập của học sinh (học giải quyết các mối quan hệ trong nhóm, họccách tổ chức, lập kế hoạch, học các kỹ năng xã hội

Từ trước đến nay các nhà nghiên cứu về lý luận dạy học đã nêu lên những địnhnghĩa về HĐN trong dạy học như sau:

Trong giáo trình Hoạt động dạy học ở trường THCS, tác giả Nguyễn Ngọc Bảo,

Hà Thị Đức cho rằng: “dạy học theo nhóm là hoạt động dạy học có sự phân chia HS

theo từng nhóm nhỏ, trong đó có nhiều thành phần khác nhau về giới tính, trình độ, cùng thảo luận, trao đổi suy nghĩ dựa trên cơ sở hoạt động tích cực của từng cá nhân.

Mỗi thành viên phải vừa hoàn thành nhiệm vụ học tập của bản thân mình, vừa có trách nhiệm đối với việc học tập của các thành viên khác Học sinh trong nhóm cùng làm việc với nhau để thực hiện những mục tiêu đã đề ra”.[4, tr.67]

Ths Nguyễn Trọng Sửu: “Dạy học nhóm là hình thức xã hội của dạy học, trong

đó HS của một lớp được chia thành các nhóm nhỏ trong khoản thời gian giới hạn, mỗi nhóm tự lực hoàn thành các nhiệm vụ học tập trên cơ sở phân công và hợp tác làm việc Kết quả làm việc của nhóm sau đó được trình bày và đánh giá trước toàn lớp”.

[56, tr.21]

PGS.TS Trần Ngọc Giao: “hoạt động dạy học theo nhóm là hoạt động trong đó

GV tổ chức cho HS hoạt động và hợp tác với nhau trong các nhóm nhằm đạt được mục tiêu học tập” [3, tr 90]

Từ những quan niệm trên, có thể hiểu khái niệm dạy học theo nhóm là hoạt

động dạy học trong đó học sinh của lớp được chia thành nhiều nhóm nhỏ, các thành viên của nhóm cùng làm việc để đạt được những mục tiêu học tập đã đề ra Bản chất

của HĐN là sử dụng các mối quan hệ mang tính tương tác, trực tiếp, đa chiều ở nhiều

cấp độ khác nhau giữa các chủ thể để tổ chức dạy học

Nhóm học tập của học sinh là một tổ chức cơ động, luôn luôn vận động và phát

triển tùy theo mục tiêu và nội dung học tập Sự vận động và phát triển của nó diễn ra theo một quá trình, nảy sinh, diễn biến và kết thúc.

Nhóm học tập được hình thành bởi các yếu tố sau:

Thứ nhất, tương tác: các thành viên nhóm giao tiếp với nhau bằng lời nói hayngôn ngữ cơ thể Những ngôn ngữ này đôi khi có ý nghĩa lớn hơn lời nói, cách ăn mặc,dáng đứng, nét mặt và cử chỉ phát ra những thông điệp Có sự giao tiếp khi người đápứng những thông đạt gửi đi Tương tác phải hai chiều, sự tham gia tích cực của cá nhân

sẽ đem lại sự thỏa mãn và gắn bó với nhóm

Thứ hai, chia sẻ mục tiêu: một tập hợp người không thể gọi là nhóm nếu họkhông có cùng mục tiêu, nhiều khi là nhiều mục tiêu, có thể rất lớn nhưng có khi làbình thường chẳng hạn như gặp nhau để thư giãn bằng chuyện trò trao đổi: trong lớp

học mục tiêu chung là học hỏi trong một tập thể người ta không chia sẻ những mục tiêukhác nhau thì có sự phân hóa thành viên nhiều nhóm.

Mục tiêu chính là động lực, là kim chỉ nam cho hoạt động nhóm Mục tiêu giúpgiải quyết mâu thuẩn và xác định đánh giá cách làm việc của nhóm Mục tiêu phải khảthi thì nhóm mới hoạt động được lâu dài và có hiệu quả

Mục tiêu gắn liền nhu cầu quyền lợi của thành viên, có tính thách đố và thiếtthực với họ Sự tham gia mục tiêu chung sẽ đem lại hứng thú cho thành viên, nhómtrưởng giỏi là người biết tạo ra sự hài hòa giữa các mục tiêu chung và riêng

Thứ ba, hệ thống các quy tắc: đây chính là luật lệ hướng dẫn hành vi mà nhómđặt ra Những quy tắc này có thể được thông báo chính thức hoặc được các thành viênnhóm mặc nhiên chấp nhận không cần hình thức Sự tuân thủ quy tắc sẽ giúp nhómhoạt động tốt Các quy tắc này có thể được áp đặt từ bên ngoài (ví dụ nội quy, quy chếcủa trường, của Bộ GD và ĐT), hay từ nội bộ nhóm: áo đồng phục, tên gọi nhóm …

Thứ tư, vai trò: là khuôn mẫu các hành vi quen thuộc mà cá nhân phát triển đểphục vụ nhóm Các vai trò này từ từ thành nếp tùy đặc tính về nhân cách và nhu cầucủa thành viên nhóm và đồng thời xuất phát từ nhu cầu, đặc điểm của nhóm Các vaitrò luôn ở thế động tùy theo tình huống khác nhau Một cá nhân có thể đóng nhiều vaitrò Thường trong nhóm nổi bật các vai trò sau:

-Vai trò liên quan đến công tác phải hoàn thành

-Vai trò liên quan đến củng cố và duy trì nhóm

-Vai trò liên quan đến nhu cầu cá nhân của nhóm viên

Thứ năm, hành vi trong nhóm: khi nhóm thực hiện nhiệm vụ có 3 loại hành vi

mà thành viên thường có:

-Hành vi hướng về công tác

-Hành vi củng cố nhóm

-Hành vi cá nhân…

1.1.1.2 Quan niệm về nhóm trong dạy học lịch sử ở trường THCS

Việc học theo nhóm thực tế đã từng xuất hiện từ nửa sau thế kỷ XIX, tuy vậymãi đến buổi giao thời của TK XX, quan điểm của việc dạy học theo nhóm mới được

thực hiện và đưa vào thực hành làm mẫu Đến 1982, hàng ngàn trường ở Mỹ đã đi theo

mô hình học nhóm có trình độ tương đồng (theo Kulik C.L.C và Kulik J.A ghi nhận)

Dạy học theo nhóm đã được quan tâm từ TK XX, bắt nguồn từ các nướcphương Tây Nhiều nghiên cứu về hoạt động nhóm trong dạy học được xây dựng mangtính ứng dụng thực tiễn cao qua nhiều thời kỳ lịch sử khác nhau Nổi bật là sự nỗ lựchợp tác dựa trên động cơ phát triển cá nhân khi làm việc tập thể và nguyện vọng chung

để đạt được thành quả có ý nghĩa cho cá nhân và nhóm

Vấn đề đặt ra là làm sao vận dụng phương pháp này vào Việt Nam phù hợp vớithực tiễn để đạt được hiệu quả cao Những năm gần đây có nhiều công trình nghiên cứu

về tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học:

Theo Phan Trọng Ngọ, “Học tập theo nhóm nhỏ là phương pháp trong đó nhóm

(lớp học) được chia thành những nhóm nhỏ để tất cả các thành viên trong lớp đều được làm việc và thảo luận về một chủ đề cụ thể và đưa ra ý kiến chung của nhóm mình về vấn đề đó.

Còn Trần Thị Thu Mai thì cho rằng: “Học tập nhóm là một phương pháp học

tập mà theo đó học sinh trong nhóm trao đổi, giúp đỡ và hợp tác với nhau trong học tập, học sinh trao đổi ý tưởng và kiến thức với các thành viên trong nhóm Những học sinh khá có khả năng giúp đỡ những học sinh yếu hơn Các thành viên của nhóm tham gia tích cực và hợp tác với nhau để lĩnh hội kiến thức và kỹ năng mới”.

Tóm lại, tổ chức dạy học theo nhóm là một phương pháp dạy học mới, gópphần thực hiện tốt nhất quan điểm dạy học phát huy tính tích cực và tương tác của họcsinh Đó là một định hướng giáo dục chú trọng khai thác tối đa mối quan hệ và tácđộng đa chiều trong quá trình dạy học Với phương pháp này, học sinh được lôi cuốnvào các hoạt động học tập, tiếp thu kiến thức bằng chính khả năng của mình với sự tổchức hướng dẫn của GV Phương pháp này giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cáchchủ động sáng tạo, nhận được nhiều thông tin phản hồi từ GV và các HS khác Đây làphương pháp hữu hiệu giúp học sinh phát triển kĩ năng giao tiêp, kĩ năng làm việctrong tập thể…

Dạy học theo nhóm khác với phương pháp dạy học truyền thống Các phươngpháp dạy học truyền thống chỉ yêu cầu sự tác động 1 chiều từ GV đến HS, sự tương tácgiữa thầy và trò thì trong tổ chức HĐN xuất hiện nhiều mối liên hệ tương tác, sự tácđộng đa chiều giữa GV với HS, giữa HS với GV, giữa HS với HS, người học trở thànhchủ thể tích cực của quá trình chiếm lĩnh tri thức, HS không thụ động tiếp nhận tri thứcmột chiều từ GV mà bằng hoạt động tự nghiên cứu, trao đổi thảo luận trong nhóm, thểhiện, rút kinh nghiệm và tự điều chỉnh…HS sẽ chủ động, sáng tạo tiếp nhận tri thức vàrèn luyện những phẩm chất quan trọng trong học tập và cuộc sống Người GV khôngcòn là chủ thể của quá trình dạy học, không còn là người duy nhất tìm ra và cung cấpkiến thức cho HS.

Trong HĐN, GV là người tổ chức và đạo diễn, là người thiết kế các hoạt độngtheo nhóm: thành lập các nhóm học tập, đề ra nhiệm vụ cho từng nhóm nhỏ và tất cảcác nhóm, là người điều hành, giám sát, hướng dẫn để các nhóm tự tiến hành các hoạtđộng trong nhóm, là người chủ trì hoạt động thảo luận chung toàn lớp và cuối cùng GV

là người tổng kết, gợi ý, định hướng kiến thức cho HS

Như vậy, từ vai trò là người chủ giờ học, GV trở thành người tổ chức điều khiển

HS học tập (Tuy nhiên không thể so sánh vai trò của GV là quan trọng hoặc kém quantrọng hơn), còn việc chiếm lĩnh tri thức là nhiệm vụ của HS

1.1.1.3 Một số dấu hiệu, đặc điểm của tổ chức hoạt động nhóm:

Dạy học theo nhóm còn được gọi bằng những tên gọi khác nhau như dạy họchợp tác, dạy học theo nhóm nhỏ…Đây không phải là một phương pháp dạy học cụ thể

mà là một hình thức xã hội, hay là hình thức hợp tác của dạy học Cũng có tài liệu gọiđây là một hình thức tổ chức dạy học Tùy theo nhiệm vụ cần giải quyết trong nhóm

mà có những phương pháp làm việc khác nhau được sử dụng Khi không phân biệtgiữa hình thức và phương pháp cụ thể thì dạy học nhóm trong nhiều tài liệu cũng đượcgọi là phương pháp dạy học nhóm:

- Là hình thức lao động tập thể hợp tác giữa chủ thể học sinh – nhóm – giáoviên, trong đó các hoạt động cá nhân của từng học sinh riêng biệt được tổ chức lại vàliên kết hữu cơ với nhau trong một hoạt động chung nhằm thực hiện các mục tiêu,

nhiệm vụ học tập Đồng thời trong quá trình liên kết đó sẽ hình thành và tích hợp quan

hệ qua lại: trò – nhóm - thầy

- Quá trình dạy học theo nhóm có đầy đủ tất cả các thành tố cơ bản của quá trìnhdạy học

- Dạy học theo nhóm được tiến hành ngay trong giờ học với các loại bài học(nghiên cứu kiến thức mới, bài ôn tập, sơ kết, tổng kết, bài học hỗn hợp…)

- Dạy học theo nhóm có thể sử dụng tổng hợp, kết hợp các phương pháp dạyhọc

hi u rõ nét đ c tr ng c a ho t đ ng nhóm trong d y h c ta có th theo dõi b ng so

Đ ưng của hoạt động nhóm trong dạy học ta có thể theo dõi bảng so ủa hoạt động nhóm trong dạy học ta có thể theo dõi bảng so ạt động nhóm trong dạy học ta có thể theo dõi bảng so ộng nhóm trong dạy học ta có thể theo dõi bảng so ạt động nhóm trong dạy học ta có thể theo dõi bảng so ọc ta có thể theo dõi bảng so ảng so

Hệ thống tri thức, kỹ năng, kỹ xảo

bộ môn, năng lực giao tiếp, năng lực tổ chức

Mô hình GV→HS→Đối tượng hoạt

động.

tượng hoạt động.

Bảng 1.1: Bảng so sánh hoạt động cá nhân với Hoạt động nhóm

Tóm lại, dạy học nhóm là một hình thức xã hội của dạy học, trong đó học sinhcủa một lớp được chia thành các nhóm nhỏ trong khoảng thời gian giới hạn, mỗi nhóm

tự lực hoàn thành các nhiệm vụ học tập trên cơ sở phân công và hợp tác làm việc Kếtquả làm việc của nhóm sau đó được đánh giá và trình bày trước toàn lớp

Thông thường giáo viên sẽ sử dụng hình thức hoạt động nhóm khi muốn đi sâu,vận dụng, luyện tập, củng cố một vấn đề đã học nhưng cũng có thể để tìm hiểu một chủ

đề mới, các đề tài chuyên môn có thể được xử lý độc lập trong các nhóm, các sản phẩmhọc tập sẽ được tạo ra Cuối cùng giáo viên là người chốt lại và đưa ra kết luận cuốicùng

Đối với môn lịch sử, hoạt động nhóm sẽ giúp học sinh phát huy năng lực tư duysáng tạo, tính tích cực, độc lập trong học tập Qua việc nghiên cứu nội dung bài học,tiến hành trao đổi, tranh luận, bác bỏ ý kiến của các thành viên khác, bảo vệ ý kiến củamình, các em sẽ lĩnh hội kiến thức một cách sâu sắc và khách quan nhất

Ngoài ra, hoạt động nhóm còn kích thích tư duy, phát triển các kỹ năng như giảithích, phân tích, tổng hợp, khái quát hóa, hệ thống hóa những sự kiện hiện tượng lịch

sử Từ đó, học sinh sẽ tự tin thể hiện khả năng của bản thân trước các bạn trong nhóm,được thể hiện trách nhiệm cá nhân, biết cách tự đánh giá, điều chỉnh nhận thức và rènluyện kỹ năng trình bày, diễn đạt một nội dung nào đó trước tập thể HĐN còn giúpcho các em hình thành những phẩm chất tốt đẹp như tôn trọng, hỗ trợ, giúp đỡ lẫn nhautrong học tập, thừa nhận năng lực của nhau và học hỏi nhau về cách tư duy, trình bàyquan điểm…

Tuy nhiên, bên cách những ưu điểm trên thì HĐN cũng còn nhiều hạn chế nhưcần rất nhiều thời gian, đây chính là nguyên nhân dẫn đến việc HĐN còn mang tính

HS HS HS

hình thức, chưa có chất lượng Một số học sinh sẽ lợi dụng thảo luận để làm việc riêng,nói chuyện…nếu GV quản lý không tốt Hoặc các nhóm sẽ đi lệch hướng, thảo luận sai

đề tài được giao…

1.1.2 Các cách tổ chức hoạt động nhóm trong dạy học lịch sử.

1.1.2.1 Quy trình tổ chức dạy học theo nhóm

Để tiến hành tổ chức HĐN, có rất nhiều cách Tuy nhiên, theo TS.Trần Quốc

Tuấn: “thông thường một hoạt động học tập theo nhóm được tiến hành theo các bước

với những công việc sau đây:

- Trình bày kết quả và đánh giá” [56, tr 21]…

Sau khi tham khảo, xem xét, đánh giá, theo chúng tôi nghĩ HĐN muốn có hiệuquả thì cần phải đảm bảo đầy đủ những công việc sau:

1 Xác định nhiệm vụ hoạt động, tổ chức nhóm, dự kiến thời gian

2 Thảo luận nhóm

3 Trình bày kết quả thảo luận trước lớp

4 Thảo luận chung toàn lớp

5 Tổng hợp các ý kiến

6 Kết luận vấn đề

Tùy theo hình thức tổ chức HĐN mà trình tự tiến hành các bước cần phảilinh hoạt, sáng tạo, không máy móc, rập khuôn Chúng tôi tạm thời đưa ra một bảngquy trình tổ chức HĐN như sau:

Giáo viên nêu vấn đề bằng

câu hỏi “lớn”

Bảng 1.2 Quy trình tổ chức dạy học theo nhóm

Tùy từng bài học, từng mục, từng vấn đề mà có các câu hỏi, bài tập nhóm phùhợp và có cách chia nhóm hợp lý Câu hỏi, bài tập nhóm có thể thống nhất giữa cácnhóm hoặc có thể phân hóa giữa các nhóm, tức là có khi các nhóm cùng thi đua giảiquyết một câu hỏi, một bài tập, có khi mỗi nhóm được giao giải quyết một câu hỏi, mộtbài tập không giống với các nhóm khác Điều này tùy thuộc vào sự thiết kế và tổ chứccủa giáo viên Trong khóa trình lịch sử Việt Nam từ 1858 – 1918 có nhiều nội dungkiến thức mới và tương đối khó có thể đưa ra cho học sinh nghiên cứu thông qua hoạtđộng nhóm

1.1.2.2 Các hình thức tổ chức nhóm trong dạy học lịch sử:

Trong quá trình dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng, tuỳ thuộc vào nộidung bài học và thời lượng của tiết học, giáo viên có thể tổ chức các hình thức học tập

theo nhóm khác nhau Tuy nhiên, theo các tài liệu [12, tr.21-22], [23, tr.18-19-20] có

thể tổ chức nhóm học tập theo các hình thức cơ bản sau:

Đây là hình thức GV chia cả lớp thành những nhóm cực nhỏ, khoảng 2-3 người(thường là chia theo bàn) để trao đổi (rì rầm), học sinh sẽ trao đổi với bạn ngồi kế bên

để giải quyết tình huống lịch sử do giáo viên nêu ra, trong quá trình giải quyết các tìnhhuống, học sinh thu nhận kiến thức một cách tích cực và thống nhất trả lời một câu hỏi,giải quyết 1 vấn đề, nêu lên 1 ý tưởng, thái độ…

Để nhóm hoạt động có hiệu quả, GV cần cung cấp đầy đủ chính xác các dữkiện, các gợi ý và nêu rõ yêu cầu đối với câu trả lời để các thành viên tập trung vào giảiquyết Hình thức này sẽ khắc phục hiện tượng người ngoài cuộc, làm tăng hiệu quả củathảo luận nhóm

Nhóm này thường sử dụng khi giáo viên giao cho học sinh chấm bài, sửa bàicho nhau (qua phiếu học tập, qua các bài tập lựa chọn trong sách giáo khoa…); hoặctrong trường hợp sau khi giao việc cá nhân, học sinh phải huy động kinh nghiệm đã có

để suy nghĩ; cuối cùng trao đổi kinh nghiệm, nhằm giải quyết tình huống đã đặt ra

Ưu điểm của hình thức tổ chức này không mất thời gian tổ chức, không xáo trộnchỗ ngồi mà vẫn huy động được học sinh làm việc cùng nhau, lôi kéo các thành viêncủa nhóm cùng tham gia, tránh hiện tượng người ngoài cuộc

Hình 1.3: Mô hình nhóm 2 học sinh

1.1.2.2.2 Nhóm nhỏ thông thường (theo nhóm nhiều học sinh)

Giáo viên chia lớp thành nhiều nhóm theo từng tổ, từng dãy bàn để thảo luậncác bài tập, câu hỏi tình huống lịch sử do giáo viên đề ra Có 2 loại hình bài tập: Bàitập cho hoạt động trao đổi và bài tập cho hoạt động so sánh

- Trong hoạt động trao đổi, mỗi nhóm giải quyết một vấn đề lịch sử khác nhau(nhưng cùng một chủ đề), sau đó trao đổi và giải quyết vấn đề của nhóm mình đối vớinhóm khác

- Trong hoạt động so sánh, tất cả các nhóm cùng giải quyết một vấn đề lịch sử,sau đó so sánh cách giải quyết khác nhau giữa các nhóm Hoạt động trao đổi thườngđược sử dụng cho những bài học có nhiều vấn đề cần phải giải quyết trong một thờigian ngắn Hoạt động so sánh thường được dùng cho những bài học có dung lượngkhông lớn

Hình 1.4: Mô hình nhóm theo dãy bàn hoặc tổ

1.1.2.2.3. Nhóm kim tự tháp:

Là hình thức mở rộng của nhóm rì rầm Sau khi thảo luận theo cặp nhóm rì rầm,các cặp này lại kết hợp thành nhóm 4-6 người để hoàn thiện một vấn đề chung Tacũng có thể hiểu đây là cách tổng hợp ý kiến tập thể của lớp học về một vấn đề của bàihọc lịch sử

Đầu tiên giáo viên nêu một vấn đề cho học sinh làm việc độc lập Sau đó ghéphai học sinh thành một cặp để học sinh chia sẻ ý kiến của mình Kế đến, các cặp sẽ tậphợp thành nhóm 8, nhóm 16…Cuối cùng, cả lớp sẽ có một bảng tổng kết các ý kiếnhoặc một giải pháp tốt nhất để giải quyết một vấn đề lịch sử Như vậy, bất kì ý kiến cánhân nào cũng dựa trên ý kiến của tập thể (số đông)

Hình thức học tập này thể hiện tính dân chủ và dựa trên nguyên tắc tương hổ,

mô hình này phù hợp với các giờ ôn tập khi học sinh phải nhớ lại sự kiện, khái niệm,quy luật…đã học trong một chương

- Các nhóm còn lại (nhóm quan sát): các thành viên khác trong lớp đóng vai trò

người quan sát và phản biện, sẽ được xếp ngồi xung quanh có nhiệm vụ theo dõi, quansát, học hỏi cách thức tổ chức hoạt động của nhóm chính Sau đó có thể góp ý, bổ sung

và rút ra kinh nghiệm cho bản thân

Sau đó hoán vị cho nhau Hình thức nhóm này có tác dụng làm tăng ý thứctrách nhiệm cá nhân trước tập thể và tạo động cơ cho người ngại trình bày ý tưởng củamình trước tập thể

các thành viên ít có khả năng lựa chọn các giai đoạn phù hợp với mình Hơn nữa việcthực hiện các giai đoạn tốn nhiều công sức, thời gian

Nhóm mở là các thành viên có thể tham gia một hoặc vài giai đoạn phù hợp vớikhả năng và sở thích của mình Hình thức này mang lại cho người học nhiều khả nănglựa chọn vấn đề và chủ động về thời gian, sức lực

Ở đây, tổ chức các nhóm có tính luân chuyển Trước hết, giáo viên chia lớpthành nhiều nhóm (nhóm khép kín hay nhóm mở) Nhóm khép kín gồm những học sinh

có trách nhiệm cùng nhau tìm hiểu những thông tin đầy đủ về một vấn đề lịch sử, trong

đó mỗi học sinh được phân công tìm hiểu một phần của các thông tin đó Sau đó, lậpnhóm chuyên sâu (nhóm chuyên gia) Nhóm chuyên gia tập hợp những học sinh ởtrong những nhóm xuất phát khác nhau có cùng chung một nhiệm vụ tìm hiểu sâu mộtphần thông tin

Như vậy, một học sinh sẽ nhận nhiệm vụ từ nhóm xuất phát và cùng làm việc,trao đổi kĩ ở nhóm chuyên sâu và sau đó lại trở về nhóm xuất phát để trình bày kết quả

về các thông tin mình đã thu nhận được

Ưu điểm của nhóm chuyên gia là việc báo cáo công việc của các nhóm sẽ do tất

cả các thành viên của nhóm đảm nhận chứ không phải do một học sinh khá giỏi đảmnhận Mỗi học sinh sẽ nắm một mảng thông tin để lắp ghép thành một thông tin hoànchỉnh và không có một học sinh nào đứng ngoài hoạt động của lớp học

B B

C C

D D

ABC D

trách nhiệm của cá nhân HS cũng như phát triển mô hình có sự tương tác giữa HS vớiHS

Sau khi hình thành các nhóm, GV sẽ phát giấy A0 cho mỗi nhóm Giấy A0 đượcchia thành phần chính giữa và phần xung quanh, mỗi người ngồi vào vị trí tương ứngvới phần xung quanh Mỗi thành viên các nhóm sẽ ngồi vào một góc và làm việc độclập trong vài phút, suy nghĩ về câu hỏi chủ đề và viết vào phần mang số của mình Khinhiệm vụ cá nhân xong cả nhóm sẽ tiến hành trao đổi, thảo luận, ý kiến thống nhất sẽđược ghi vào phần chính giữa

Hình 1.8: Mô hình nhóm khăn trải bàn

1.1.2.2.7 Kĩ thuật các mảnh ghép

Đây là hình thức hoạt động nhóm nhưng phải qua hai vòng:

+Vòng xuất phát chia hai nhóm thành 3 đến 5 người, trong nhóm đó vẫn phâncông nhóm trưởng phụ trách công việc của nhóm Có người chuẩn bị tài liệu công việccần thiết Thư kí phải biết ghi chép kết quả thảo luận của nhóm

Trong nhóm phải đặt lại câu hỏi phản biện vấn đề, liên lạc với các nhóm kháchay với giáo viên xin ý kiến trợ giúp

Mỗi nhóm thực hiện nhiệm vụ khác biệt Vòng một là vòng thu thập thông tin,vòng này phải đảm bảo tất cả các thành viên đều có thể trình bày được nhiệm vụ củanhóm mình Vòng hai, nhóm chuyên sâu có thể hình thành từ 3 đến 6 người mới nhưngtrong đó phải có số người ở các nhóm khác nhau Khi vào nhóm mới, câu trả lời và

giao nhiệm vụ mới để nhóm phải giải quyết Lời giải phải được ghi rõ trên bảng vànhiệm vụ của nhóm mới là xử lý các thông tin đã đưa lên.

1.1.2.3 Các biện pháp tổ chức nhóm trong dạy học lịch sử:

Để chia nhóm cần nhiều tiêu chí khác nhau, không nên áp dụng một tiêu chí duynhất cho cả năm học Theo tôi, ta có thể chia nhóm theo 10 tiêu chí sau đây:

Đối với HS, đây là cách dễchịu nhất để thành lậpnhóm, đảm bảo công việcthành công nhanh nhất

Tuy vậy sẽ gây rahiện tượng táchbiệt giữa cácnhóm trong lớp

Nhóm ngẫu

nhiên

Bằng cách đếm số,gắp thăm, phát thẻ,sắp xếp theo màusắc

Các nhóm luôn thay đổithành viên, tạo không khímới

Nguy cơ trục trặc

sẽ xảy ra vì HSphải thích nghilại với thành viênmới

Nhóm ghép

hình

Xé nhỏ tranh hoặctài liệu cần xử lý

HS được phát cácmẫu giấy xé nhỏ,những HS ghépthành bức tranhhoặc tài liệu đó sẽtạo thành nhóm

Tạo không khí vui chơi,không gây đố kị

Cần nhiều thờigian, chuẩn bịcông phu hơn

Nhóm với

những đặc

điểm chung

Những nhóm HScùng giới tính, cùngsinh ra trong mộtmùa (xuân, hạ, thu,

thành nhóm

Cách tạo nhóm độc đáo, tạoniềm vui, HS biết rõ nhauhơn

Nếu sử dụngthường xuyên sẽlàm mất đi tínhđộc đáo

Nhóm cố Các nhóm được Các thành viên quen thuộc, Khi đã quen thì

định trong

thời gian

dài

duy trì trong một sốtuần hay một sốtháng, có tên riêngcủa nhóm

hiểu biết nhau rõ nên phốihợp ăn ý

sẽ nhàm chán,khó thích nghinếu lập nhómmới

Nhóm có

HS khá hỗ

trợ HS yếu

Là những HS khágiỏi cùng luyện tậpvới HS yếu, đảmnhận vai trò ngườihướng dẫn

Tất cả đều có lợi, HS yếuđược giúp đỡ, HS giỏi biếtthể hiện trách nhiệm

HS yếu dễ ỷ lại,dựa dẫm

HS giỏi dễ kiêucăng

HS giỏi sẽ làm bàitập nâng cao

HS có thể tự xác định vàđánh giá mình

Dễ bị phân biệtđối xử, mất đoànkết

vụ khác nhau:

thuyết trình, soạngiảng powerpoin,đóng vai, ca hát…

HS dễ phân công, phát huynăng lực của mình

HS chỉ họcnhững gì mìnhthích và bỏ quanhững nội dungkhác

sử, còn nhóm ba sẽthuyết trình, nhóm

Tạo điều kiện cho các emphát huy sở trường, năngkhiếu của mình, có thể tựlựa chọn hoặc trao đổi côngviệc tùy theo sở thích nhằmphát huy tối đa hiệu quảcông việc

Giúp học sinh biết phân

Thường chỉ ápdụng trong khuônkhổ một dự ánlớn, cần nhiềuthời gian đểchuẩn bị và thựchiện

chơi đố vui lịchsử…

nhiệm và bảo vệ ý kiến củamình

Phân chia

theo giới

tính

Thích hợp vớinhững chủ đề đặctrưng về giới tính,

ví dụ như các mônsinh học, kĩ năngsống, lựa chọn nghềnghiệp…

Các em có thể trao đổithẳng thắn, không ngạingùng về những điều mìnhchưa hiểu

Tạo không khí mới cho lớphọc

Nếu lạm dụng sẽmất bình đẳngnam nữ

1.1.3 Đặc điểm lứa tuổi tâm lý của học sinh THCS với việc tổ chức hoạt động nhóm

Theo quan điểm cơ bản của Tâm lý học thì nhân cách của con người chỉ có thểhình thành và phát triển thông qua chính hoạt động của bản thân họ Vận dụng quan

điểm này vào lĩnh vực giáo dục, các nhà giáo dục học khẳng định: trong quá trình dạy

học, để phát triển nhân cách học sinh cần tăng cường tổ chức hoạt động nhận thức cho các em.

Hoạt động học tập là một hoạt động đặc thù của con người, được điều khiển bởimục đích tự giác Con người bước vào hoạt động học tập ở nhà trường từ khá sớm,khoảng 5 – 6 tuổi Tuy vậy mỗi giai đoạn của hoạt động học tập có những đặc điểmriêng, khác nhau cả về tính chất và nội dung

Lứa tuổi THCS bao gồm những em HS từ 11, 12, 13, 14, 15 tuổi đang theo học

từ lớp 6 đến lớp 9 THCS Đây là thời kỳ phức tạp và quan trọng trong quá trình pháttriển của mỗi cá nhân

Thời kỳ này có một vị trí đặc biệt vì nó là thời kỳ chuyển tiếp từ tuổi thơ sangtuổi trưởng thành Sự chuyển tiếp tạo nên nội dung cơ bản và sự khác biệt đặc thù vềmọi mặt ở thời kỳ này Sự biến đổi của cơ thể, của tự ý thức, của kiểu quan hệ vớingười lớn và với người bạn cùng tuổi, của hoạt động học tập, hoạt động xã hội…đãlàm xuất hiện những yếu tố mới của sự trưởng thành

Yếu tố đầu tiên là tính tích cực xã hội mạnh mẽ của bản thân các em HS nhằmlĩnh hội những chuẩn mực và giá trị xã hội, nhằm xây dựng quan hệ thỏa đáng vớingười lớn và bạn bè, nhằm thay đổi bản thân theo những ý định và mục đích riêng.

Quá trình hình thành cái mới thường diễn ra không đồng đều giữa các thiếu niênvới nhau và cũng diễn ra không đồng đều giữa các mặt ở trong mỗi thiếu niên Điều đóliên quan đến hoàn cảnh sống và hoạt động rất khác nhau của HS THCS ngày nay

Trẻ càng lớn lên thì hoạt động học tập càng có vị trí lớn trong cuộc sống Họctập là hoạt động chủ đạo của HS Nhưng khi bước vào lứa tuổi thiếu niên, việc học tậpcủa các em có những thay đổi cơ bản Lúc này HS chuyển sang nghiên cứu có hệ thốngnhững cơ sở của các khoa học, các em học tập có phân môn Dần dần hoạt động họctập được xem là hoạt động tự học nhằm thỏa mãn nhu cầu nhận thức GV cần nắm bắtđược tâm lý này để hướng dẫn cho các em phương pháp học đúng đắn, đặc biệt với bộmôn lịch sử

Tuy nhiên ở lứa tuổi này các em rất thích vừa học vừa chơi, vì thế GV cần tổchức sao cho trong việc học phải có sự giải trí, trong giải trí phải có sự học để giúp các

em dễ học, dễ hiểu, dễ nhớ, đào sâu kiến thức một cách nhẹ nhàng thỏai mái

Quan hệ giữa GV và HS cũng khác trước, các em được học nhiều GV, quan hệcủa GV với HS cũng cách xa hơn bậc tiểu học Các em phải thích nghi với những yêucầu mới và khác nhau của các GV Ban đầu sự thay đổi này sẽ tạo ra những khó khănnhất định cho các em Nhưng mặt khác, nó cũng tạo điều kiện cho các em phát triểndần phương thức nhận thức người khác

Cùng với sự phát triển của thái độ tự giác nói chung, thái độ tự giác đối với họctập ở thiếu niên cũng được tăng rõ rệt Dần dần những nội dung đòi hỏi tính tích cực trítuệ, đòi hỏi hoạt động độc lập và mở rộng tầm hiểu biết sẽ hấp dẫn thiếu niên hơn Thái

độ của các em đối với các môn học cũng khác nhau

Sự chú ý của các em đã có tính lựa chọn Các em có khả năng tập trung làm việcnghiêm chỉnh nếu các em thấy vấn đề cần thiết và hứng thú Thông thường, HS có tìnhcảm tốt với GV nào thì các em học tập môn đó tốt hơn Do vậy GV cần tổ chức giờ học

động ngoại khóa hoạt cảnh lịch sử, tổ chức theo nhóm trò chơi đố vui lịch sử…và xâydựng mối quan hệ giữa thầy – trò, trò – trò thật tốt để tạo không khí thoải mái cho các

em khi học tập

Ở tuổi thiếu niên, tính phê phán của tư duy cũng được phát triển, các em biết lậpluận giải quyết vấn đề một cách có căn cứ, không dễ tin như lúc nhỏ Những nghi ngờ,tranh cãi, bướng bĩnh…trong khi hoạt động nhóm cần GV bình tĩnh thuyết phục

Về trí nhớ, năng lực nhớ máy móc giảm dần Kinh nghiệm thực tế cho thấynhững đều tai nghe ở các em hay bị quên hơn những điều mắt thấy và tự tìm tòi, suynghĩ vì lời nói dễ thoáng qua, còn hình ảnh sự vật thường ăn sâu vào trí óc Vì thế khigiảng dạy, GV cần tổ chức cho các em hoạt động càng nhiều càng tốt để có thể tựchiếm lĩnh kiến thức và nhớ bài lâu hơn

Mặt khác, ở lứa tuổi này ngôn ngữ phát triển chậm hơn thể lực Khi trình bàymột vấn đề ngôn từ của các em có thể chưa được rõ ràng, mạch lạc, nhất là kỹ năng sửdụng ngôn ngữ lịch sử còn tương đối mới mẻ Vì thế GV nên chia nhỏ hoạt động để HStập nhận xét một đơn vị kiến thức trước khi kết lại vấn đề, chú ý gợi mở, động viên vàchỉnh sửa kịp thời

1.1.4 Khả năng tổ chức hoạt động nhóm trong môn lịch sử ở trường THCS 1.1.4.1 Đặc điểm của kiến thức lịch sử

Kiến thức của bộ môn lịch sử là những hiểu biết của học sinh về lịch sử xã hộiloài người và lịch sử dân tộc được khoa học lịch sử xác nhận và ghi chép trong cáccuốn sách giáo khoa mới nhất Từ quan điểm đó chúng ta thấy kiến thức lịch sử lànhững thành tựu của khoa học lịch sử mang tính ổn định được giới khoa học thừa nhận

và phù hợp với mục tiêu đào tạo, khả năng nhận thức của học sinh và do đó kiến thứccủa bộ môn hẹp hơn so với kiến thức của khoa học lịch sử và càng hẹp hơn so với trithức lịch sử Việc đó đòi hỏi chúng ta trong dạy học lịch sử và kiểm tra đánh giá phảibám theo sách giáo khoa mới nhất

Khác với các kiến thức của bộ môn khác ở trường phổ thông, kiến thức của bộmôn lịch sử có những đặc điểm riêng mà trong quá trình dạy học cần lưu ý:

Một là kiến thức lịch sử mang tính quá khứ Lịch sử là những gì đã xảy ra từ

lúc con người và xã hội hình thành đến nay Vì thế trong nhận thức lịch sử “Người ta

không thể trực tiếp quan sát được lịch sử quá khứ và chỉ nhận thức được một cách gián tiếp thông qua các tài liệu lưu lại, hoặc giả dựa vào các hiện tượng lịch sử tương

tự của cái mới, của các dân tộc khác để phân tích, suy nghĩ những vấn đề lịch sử chúng ta đang nghiên cứu, dung các loại tài liệu này để tham khảo chứ không thể thay thế hiện tượng lịch sử khách quan mà chúng ta đang nghiên cứu” [40, tr 78].

Cho nên khi dạy học lịch sử chúng ta cần lưu ý khi dẫn dắt HS lùi lại thời gian,

về quá khứ của lịch sử loài người và điều đó nó yêu cầu chúng ta trong dạy học lịch sửcái gì xảy ra trước thì học trước Yêu cầu đầu tiên của việc dạy sử là khôi phục lại bứctranh quá khứ giúp học sinh tái hiện lại quá khứ rồi từ đó mới có thể hướng dẫn họcsinh nhận xét, đánh giá, giúp các em hiểu được lịch sử Nói một cách khác chúng ta cóthể vận dụng phương pháp nghiên cứu sử học phục vụ cho dạy học đó là phương pháplịch sử để khôi phục quá khứ, phương pháp logic để giải thích quá khứ

Hai là kiến thức lịch sử mang tính không lặp lại Mỗi sự kiện hiện tượng lịch

sử chỉ xảy ra một lần trong không gian và thời gian nhất định, không c1o một sự kiệnhiện tượng lịch sử nào hoàn toàn giống nhau, dù có điểm giống nhau, lặp lại vẫn là sự

kế thừa, phát triển, “sự lặp lại trên cơ sở cái không lặp lại” Cho nên trong dạy học

lịch sử chúng ta không thể tái hiện lại quá khứ trong phòng thí nghiệm để HS xem xét

Do đó, người GV lịch sử phải trình bày cụ thể về thời gian và không gian làm nảy sinhcác sự kiện lịch sử

Ba là kiến thức lịch sử mang tính cụ thể Lịch sử là khoa học nghiên cứu tiến

trình lịch sử cụ thể của các nước, các dân tộc khác nhau và quy luật của nó “Lịch sử

mỗi nước, mỗi dân tộc đều có diện mạo riêng do những điều kiện riêng quy định Mặc khác các quốc gia, các dân tộc khác nhau sống trên những khu vực khác nhau, tuy bị tác động của những quy luật chung trải qua quá trình phát triển, trình độ sản xuất không ngừng nâng cao, hình thái kinh tế xã hội không ngừng phát triển từ thấp đến cao, đời sống tinh thần của con người ngày càng phong phú, đa dạng nhưng tiến trình

này đòi hỏi việc trình bày các sự kiện lịch sử càng cụ thể bao nhiêu, càng sinh độngbao nhiêu lại càng hấp dẫn bấy nhiêu [38, tr 178].

Bốn là kiến thức lịch sử mang tính hệ thống Kiến thức lịch sử có mối quan

hệ chặc chẽ với nhau Điều này đòi hỏi người GV trong quá trình dạy học lịch sử phảilàm cho HS thấy được mối liên hệ đó để làm sáng tỏ các sự kiện lịch sử Từ đó sẽ giúpcác em nhớ bài lâu và phát triển được tư duy logic, liên kết đánh giá các sự kiện

Năm là kiến thức lịch sử có tính thống nhất giữa sử và luận Vì bản thân sử

học là một ngành của khoa học xã hội Những ghi chép về quá trình phát triển xã hộiloài người từ những góc độ khác nhau đó đều là những nội dung quan trọng của di sảnvăn hóa nhân loại Cho nên mỗi một kiến thức lịch sử bao giờ cũng phải đánh giá giảithích, bình luận về sự kiện ấy Kiến thức lịch sử của chúng ta là có sự thống nhất củahai nội dung ấy điều đó nhắc nhở chúng ta trong dạy học phải chú ý không một sự kiệnnào là không hướng dẫn cho học sinh đánh giá, giải thích và ngược lại không áp đặtđánh giá giải thích khi không xuất phát từ lịch sử

Sáu là kiến thức lịch sử chỉ mang tính tương đối Tùy theo góc độ nhìn nhận,

sự trình bày diễn đạt lịch sử ở mỗi nước khác nhau nên môn lịch sử không có sự chínhxác như môn toán, lý, hóa…Hay nói một cách khác, kiến thức lịch sử chỉ có đúng hoặcsai mà không có khái niệm chính xác một cách tuyệt đối

Với những đặc điểm trên, GV không thể dạy học theo lối truyền thụ kiến thứcmột chiều, áp đặt kiến thức, chỉ chú trọng truyền thụ những kiến thức về chính trị quân

sự khô khan, những kiến thức có sẵn trong sách giáo khoa …mà phải tổ chức cho HS

tự nhận thức, tự tư duy để nắm bắt những kiến thức lịch sử phong phú ở tất cả các lĩnhvực, có sự hiểu biết về tiến trình lịch sử lâu dài của dân tộc và nhân loại Trong quátrình dạy học đòi hỏi GV phải áp dụng những phương pháp dạy học tích cực, hiện đại,khoa học Nếu HĐN được sử dụng một cách hợp lý, tuân thủ những nguyên tắc, yêucầu sư phạm, phối hợp đồng bộ với các phương pháp khác sẽ góp phần nâng cao chấtlượng bộ môn lịch sử ở trường phổ thông

1.1.4.2 Phân loại kiến thức lịch sử có thể tổ chức hoạt động nhóm