Quá trình hình thành nghệ thuật sân khấu cải lương : Từ ca đến hình thành (Phần 1) Cải lương hình thức ca kịch dân tộc Nói đến ca kịch trước hết phải đề cập đến vấn đề âm nhạc, âm nhạc xương sống, linh hồn kịch chủng Trước tìm hiểu toàn lịch sử nghệ thuật sân khấu cải lương, cần tìm hiểu gốc nó, linh hồn nó, tức âm nhạc NHẠC CỔ Theo tài liệu xưa, dàn nhạc cổ Việt Nam có từ lâu đời Đại Việt sử ký toàn thư chép: “Trước (1437), Lương Đăng Nguyễn Trãi mệnh định nhã nhạc Nhạc tấu nhà có tám trống treo lớn, khánh, chuông, đàn cần, đàn sắt, kèn, sáo quản, thược, chúc, ngữ, huân, trì … Nhạc tấu nhà có phương hưởng treo, khơng hầu, trống quản cổ, kèn quản dịch” Còn Vũ trung tùy bút Phạm Đình Hổ chép: “Khoảng năm Hồng Đức nhà Lê (1470 – 1497) … đặt hai Đồng văn Nhã nhạc Bộ Đồng văn chuyên ghép âm luật để hòa nhạc, Nhã nhạc chuyên giọng người, trọng tiếng hát, hai thuộc quyền quan thái thường coi xét Đến âm nhạc dân gian có đặt ty giáo phường coi giữ “ … “Từ đời Quang Hưng (1578 – 1599) sau, hai Đồng văn Nhã nhạc có dùng loại trống lớn Ngưỡng thiên kèn lớn trúc nạm vàng, long sinh long phách loại đàn ba dây, bốn dây mười lăm dây, ống sáo, trống cảnh mặt, trống tang mỏng sơn son thiếp vàng, phách xâu tiền” Từ lúc miền Bắc, Trung, dàn nhạc cổ dân tộc ta phát triển cao, có nhiều thứ nhạc cụ, có ghi chép khơng phải mức điệu truyền miệng Mở đường vào khai phá miền Nam, bên cạnh gươm, giáo, búa, rìu (dụng cụ chiến đấu sản xuất), tổ tiên cịn mang theo văn hóa, có vốn nhạc phong phú bao gồm: 1)Nhạc lễ (tụng đình) 2)Nhạc đồng bóng 3)Nhạc nhà chùa 4)Nhạc tuồng (hát bộ) Chưa kể vốn nhạc dân gian (dân ca) sẵn có nhân dân Mỗi loại nhạc có nhiệm vụ định NHẠC LỄ Từ thời chúa Nguyễn, Đàng Trong có đội quân nhà chúa Trong số người lên đường vào miền Nam khai hoang lập ấp có nhạc cơng xuất thân từ đội quân nhạc, cho định cư để sản xuất khu dinh điền Vốn coi nhạc nghề, khơng cịn phục vụ bên cạnh chúa, họ lại quay sang phục vụ nhân dân ngày tế lễ, ma chay Nhạc lễ từ chỗ dùng cung đình, phát triển rộng rãi nhân dân, song song với nhạc hát bội dùng việc cúng đình (lễ xây chầu, đại bội) đám ma chay (trong chay bội) Tổ chức dàn nhạc lễ gồm: kéo, gõ, thổi Xa triều đình, gần với quần chúng nhân dân sinh hoạt mới, đất đối tượng mới, dịng nhạc lễ thay đổi chất có điều kiện phát triển Trong đám cúng tế, ma chay, nhân dân cần thứ sinh hoạt âm nhạc khác nhạc lễ Nhất ma chay: gia chủ người nhà cần thức Trong đêm cúng tế, nhân dân muốn giữ cho khơng khí ấm cúng, khuya, gia chủ đặt tiền cho dàn nhạc lễ tiếp tục hòa tấu nhẹ nhàng Trong buổi hòa tấu này, dàn nhạc lễ tước bớt nhạc cụ như: trống, kèn, nhạc cụ gõ, lại có “đàn cây” Nghĩa tấu nhạc lễ, không dùng gõ thổi, dùng kéo thêm khảy Sinh hoạt âm nhạc “chơi đàn cây" phổ biến nhiều người ưa thích Người ta thi học nhạc cụ, điệu Các tầng lớp nơ nức học: nơng dân, trí thức, nhà nho, tiểu tư sản … Khi sinh hoạt phổ biến rộng rãi đối tượng nhạc lễ thay đổi: từ đối tượng trước thần linh, chuyển sang đối tượng ngày quần chúng lao động, lần lần tự phải thay đổi chất Từ tính chất tế lễ, trang nghiêm chung chung, nhạc lễ chuyển sang chất cho phù hợp với đối tượng Sự thay đổi chất dòng nhạc lễ chuyển biến hợp quy luật: văn nghệ phải phục vụ cho nhu cầu thẩm mỹ đông đảo quần chúng lao động Danh từ nhạc tài tử đời NHẠC TÀI TỬ Gọi nhạc tài tử để phân biệt với nhạc lễ, nhạc hát Tài tử tức nhạc công chuyên nghiệp, chữ amateur Pháp Xưa nhà nho am tường môn cầm, kỳ, thi, họa gọi người tài tử Sự chuyển biến thay đổi chất từ nhạc lễ sang nhạc tài tử thể rõ ba điểm: a) Tổ chức dàn nhạc: Muốn sâu phản ánh tâm tư tình cảm nhân dân phải bỏ bớt nhạc cụ ồn ào, gợi khơng khí thần linh trống phách (bộ gõ), kèn sáo (bộ thổi); kéo (hồ nhị), bổ sung thêm khảy (đàn kìm, tranh, sến, tam … ) để diễn tả tiếng lòng người đến phím tơ một, dàn nhạc tách ra, qui mơ nhỏ, tốn kém, phù hợp với điều kiện kinh tế phân tán Sinh hoạt hẳn tính chất lễ bái mà vào sống trần tục (biểu diễn dịp cưới gả, tiệc tùng, họp mặt nhà hàng, chơi bời đêm trăng sau ngày lao động) Do “chơi đàn cây” hịa tấu nhóm nhỏ hay độc tấu, nên kỹ thuật diễn tấu ngày trau chuốt phát triển ngón, kỹ xảo tinh tế Nhiều nhạc cụ cổ cải cách, đồng thời nhiều nhạc cụ sử dụng để chơi nhạc tài tử, khiến cho dàn nhạc tài tử ngày phong phú đa dạng b) Về bản, điệu: Nhạc lễ với Long ngâm, Long đăng, Tiểu Khúc, Vạn Giá … mang tính chất trang nghiêm khơng phù hợp với việc diễn tả tâm tư tình cảm quần chúng, người ta thấy cần sáng tác sở tiếp thu tinh hoa dân ca, sở âm điệu dân tộc Dòng nhạc tài tử – việc sử dụng số nhạc lễ – phát triển nhờ ba nguồn chủ yếu: 1/ Sử dụng, phối nhạc nâng cao dân ca Huế Nam Bộ như: Lý sáo, Lý ngựa ô, Lý chanh, Lý bánh bò, Lý chuồn chuồn, Lý giao duyên, Lý vọng phu … 2/ Sử dụng cải biên số nhạc cổ Trung Bộ như: Kim tiền Huế, Hành vân Huế, Nam xuân, Nam ai, Xuân tình, Lưu thủy, Phú lục, Xuân phong, Long hổ, Tẩu mã … 3/ Sáng tác sở âm điệu dân tộc như: Giang nam, Phụng hoàng, Tứ đại, Phụng cầu, Văn Thiên Tường, Bình sa lạc nhạn, Đường thái tơn, Chiêu qn, Ái tử kê, Bát man cống, Tương tư, Duyên kỳ ngộ, Quả phụ hàm oan… Theo phân tích nhạc sĩ am tường nhạc nhạc tài tử: a)Về mặt luật sáng tác: sáng tác theo cấu trúc tương đối hoàn chỉnh, giai điệu khúc thức b)Về ký âm hịa thanh: có nhạc riêng cho nhạc cụ (tuy ghi chép không khoa học lắm), nên hịa tấu hình thành hịa tấu tự nhiên c)Về mặt nội dung tình cảm: dễ thể nhiều sắc thái tình cảm, ngồi nhạc nhạc lễ phát triển cách diễn tấu, nhạc sĩ xếp theo loại điệu thức: - Điệu thức Bắc: mang tính chất sáng, vui vẻ, khoẻ - Điệu thức Nam: mang tính chất man mác, nhẹ nhàng (đồng thời phân chia thành Nam Xuân, Nam Ai, Nam Đảo) - Điệu thức Oán: mang tính chất bi ai, buồn thảm, điệu thức sáng tạo sau này, hồn tồn ly hình thức cấu tạo theo kiểu nhạc lễ, có khả thể tâm tư tình cảm người đương thời cách tinh vi, sâu sắc d)Về lời ca viết theo nhạc: nhạc lễ trước khơng có lời ca Khi chơi đàn buổi ma chay, cúng lễ, có người uống rượu say Hứng chí ca cương câu theo nhạc, sau có trí thức Nho học nghĩ cách soạn lời ca cho nhạc Yếu tố nhạc thêm vào khí nhạc, bước phát triển quan trọng nhạc tài tử, điều quan trọng qua việc sáng tác lời cho nhạc, tác giả phần phản ánh tâm tư ước vọng quần chúng tâm tư họ Lời viết thường dựa theo thơ ca cổ: Kiều, Lục Vân Tiên … Sinh hoạt âm nhạc tài tử hấp dẫn đơng đảo quần chúng, phát triển mạnh Vào khoảng năm 1900, sinh hoạt phổ biến khắp Nam Bộ Xã có người chơi nhạc tài tử Sau Đại chiến giới lần thứ nhất, sinh hoạt phát triển mạnh nhất, nguyên nhân kinh tế ổn định tạm thời Nhiều ban nhạc, nhạc công ca sĩ tiếng xuất Trung tâm phát triển phong trào nhạc tài tử tỉnh Mỹ Tho, Vĩnh Long, Sa Đéc, Cần Thơ, Bạc Liêu, Sài Gòn … tỉnh trù phú, nhiều lúa gạo, có đường giao thơng thuận tiện Có thể lấy năm 1909 năm xuất tập sách dạy đờn ca Phụng Hoàng Sang (nhà in Đinh Thái Sơn) làm năm đánh dấu mốc định hình nhạc tài tử Trong tập có chủ yếu nhạc tài tử như: Lưu thủy, Phú lục, Bình bán chấn, Xuân tình, Bình bán vắn, Bát man cống, Tứ đại, Phụng hoàng, Nam Xuân, Nam … Năm 1915, năm mở phong trào ca – nhà in Phát Toán cho in tập sách dạy đờn ca Phạm Đăng Đàn, Nguyễn Tùng Bá, Đỗ Văn Y … Ngoài mà tập sách năm 1909 có, thêm Lý ngựa ô Nam mà CA RA BỘ Khoảng 1912 đến 1915, sinh hoạt đờn ca tài tử có chuyển biến Hình thức ngồi ván để đờn ca tĩnh, không thỏa mãn quần chúng Người nghệ sĩ lúc đờn ca cảm thấy có nhiều nhu cầu diễn đạt động tác cụ thể, hành động cụ thể theo nội dung lời ca Do đẻ hình thức ca (ca có động tác kèm theo) Theo nhiều tư liệu, loại ca phát khởi từ Vũng Liêm (Vĩnh Long) nhà thầy Phó Mười Hai Tống Hữu Định từ năm 1916 Tống Hữu Định người làng Long Châu, làm phó tổng Bình Long, tham gia phong trào Duy Tân, mượn lý trùng tu văn miếu Vĩnh Long (nơi có thờ Võ Trường Toản, Phan Thanh Giản Nguyễn Thông) để phát động dựng bia với thân hào nhân sĩ địa phương Tính ham mê đờn ca, chiều chiều ông thường cho mời người yêu thích nhạc tài tử đến nhà chơi ông Nguyễn Thành Điển, đốc học Lê Ninh Thiệp, trưởng tịa Trần Chí Giang, kinh lịch Trần Quang Quờn, giáo sư Nguyễn Văn Hanh, nhạc sĩ Trần Văn Diện tức Năm Diện, Ba Phương, Hai Giỏi, Hai Nghị, Trần Văn Thiệt (chủ rạp hát Cầu Lầu), Lê Văn Hiến (tức Hai Hiến chủ gánh xiệc Thái Anh Tinh, gánh xiệc có xen kẽ tiết mục ca tài tử) Thấy người ca hồi, ơng Phó Mười Hai có sáng kiến đem Tứ đại ốn Bùi Kiệm mê sắc Nguyệt Nga phân vai, người ca đoạn Bùi Ông, kẻ ca đoạn Bùi Kiệm, người ca đoạn Nguyệt Nga, đối đáp vừa ca vừa Do nội dung ca có kịch tính lại người biễu diễn linh hoạt nên lớp ca dễ hoan nghênh, ngày phổ biến rộng rãi Tết ta 1917 Sa Đéc, gánh thầy Thận mắt mang tên “Gánh hát Thầy Thận Cirque Jeune Annam et Ca Sadec – amis” Thầy André Nguyễn Văn Thận (làm cị tàu cho cơng ty đường sông Pháp) mở gánh xiệc, xen ca nhạc tài tử, ca với nghệ sĩ như: Tư Hương (vai Bùi Ơng), Bảy Thơng (đày tớ Bùi Kiệm), Tám Cang (Bùi Kiệm), cô Hai Cúc (Nguyệt Nga) … Hình thức ca xen kẽ vào tiết mục xiệc, vừa có tác dụng giải trí, vừa làm giãn thần kinh khán giả nên hoan nghênh Hình thức phát triển từ đến 2, nhân vật đối đáp, từ đơn giản đến có phục trang hóa trang đơn sơ Trang trí gần ván ngựa nhỏ để tài tử biểu diễn, hai bên bày hai chậu kiểng Ngoài tiết mục Bùi Kiệm mê sắc Nguyệt Nga, gánh thầy Thận biểu diễn tiết mục: Thằng Lãnh bán heo (Bảy Thơng đóng vai thằng Lãnh), Hương Hộ hà tiện (Bảy Thơng đóng Hương Hộ, Hai Cúc đóng vợ Hương Hộ, Tám Cang đóng đầy tớ) Gánh xiếc thầy Thận che rạp trước chợ Bến Thành, diễn ăn khách lập gánh hát với số tiền vốn vài công tử tỉnh Năm 1920, gánh rã, thầy Châu Văn Tú (tức thầy Năm Tú) Mỹ Tho rước nghệ nhân sang nhượng tranh cảnh đưa tỉnh nhà, lập gánh hát chuyên nghiệp, trở thành gánh hát có uy thế, có quần chúng rộng rãi, gồm nghệ nhân đứng đầu Nam Bộ, hãng dĩa Pathé – phone chịu thâu âm đem Pháp, ép dĩa nhựa, dành cho máy hát Thầy Năm Tú mời ông Trương Duy Toản soạn tuồng Nguyên từ bị an trí Cần Thơ, ông Trương Duy Toản – chiến sĩ phong trào Duy Tân – soạn đơn ca như: Lão quán ca, Vân Tiên mù, Khen chàng Tử Trực, Thương nàng Nguyệt Nga (Rút đoạn Lục Vân Tiên) Kiều oán, Từ Hải (rút từ Truyện Kiều) cho ban tài tử Ái Nghĩa Phong Điền (Cần Thơ) biểu diễn Đến giúp cho gánh thầy Thận với ban tài tử Bảy Đồng, ông lại nghĩ cách viết liên ca : Bùi Kiệm mê sắc Nguyệt Nga (gồm ba vai Bùi Kiệm, Bùi Ông, Nguyệt Nga), Kim Kiều hạnh ngộ (gồm hai vai Kim Trọng, Thúy Kiều) Khi giúp cho gánh thầy Năm Tú, từ liên ca “Kim Kiều hạnh ngộ”, “Viên ngoại hàm oan”, “Kiều mộng Đạm Tiên”, “Từ Hải”, ông soạn lại Kim Vân Kiều I Vở cải lương trình diễn năm 1920, đánh dấu mốc hình thành sân khấu cải lương Những nguyên nhân hình thành nghệ thuật sân khấu cải lương Nghệ thuật sân khấu cải lương tượng văn hóa, hình thành phát triển có nguyên nhân khách quan chủ quan định Chúng ta tìm hiểu ngun nhân để thấy bối cảnh xã hội thời đại tác động đến người nghệ sĩ để khai sinh kịch chủng NGUYÊN NHÂN KHÁCH QUAN A – NGUYÊN NHÂN XÃ HỘI Muốn hiểu sân khấu cải lương lại hình thành Nam Bộ vào khoảng sau Đại chiến giới lần thứ (1914 – 1918), phải tìm nguyên nhân tình hình kinh tế, trị, văn hóa xã hội Nam Bộ thời giờ, để thấy sân khấu cải lương đời tất yếu lịch sử, bắt nguồn từ điều kiện xã hội thời đại định a) Về mặt kinh tế: Từ trước Đại chiến thứ nhất, tầng lớp tư sản Việt Nam đời phát triển Họ chủ công trường thủ công dệt the nhiễu, làm bát đĩa, làm gạch, xẻ gỗ, làm đường; chủ xí nghiệp có tính chất khí nhà máy xay gạo, nhà máy in, xưởng sửa chữa xe chủ công ty bn bán lớn có tính chất tư chủ nghĩa Tuy tầng lớp tư dân tộc xuất chưa đủ hình thành giai cấp Cuộc Đại chiến giới lần thứ nổ ra, thực dân Pháp bận chiến tranh nước Pháp phải ngừng khai thác Đơng Dương Do đó, số đông nhà tư sản Việt Nam bỏ vốn kinh doanh, mở xí nghiệp Một số nhà tư thương mại có nhiều chi nhánh nước xuất cảng nước Ngoài lực lượng tư sản dân tộc Việt Nam phải kể đến lực lượng tư sản mại Việt Nam Có nhà buôn lớn chuyên buôn bán làm đại lý độc quyền cho hãng tư ngoại quốc Có nhà tư sản Việt Nam chung vốn với tư ngoại quốc thành lập công ty buôn bán hay xí nghiệp Có cơng ty lớn chun thầu cơng việc cho tư Pháp hay phủ thực dân … Khi giai cấp tư sản Việt Nam đà phát triển Đại chiến giới lần thứ chấm dứt Tư Pháp Đông Dương, sau thời kỳ bị đình trệ mắc chiến tranh bên nước Pháp hoạt động trở lại Cuộc khai thác lần thứ hai bắt đầu, tư Pháp bỏ vốn kinh doanh ngày nhiều Trước chúng ý vào việc tiêu thụ hàng hóa, đem hàng hóa bên Pháp sang độc chiếm thị trường Đơng Dương, nay, ngồi việc bán hàng hóa, chúng đẩy mạnh việc xuất cảng tư với giá nhân công rẻ mạt Đông Dương để kiếm cho nhiều lời Do tăng cường khai thác thực dân Pháp, quyền lợi kinh doanh tư sản Việt Nam bị hạn chế lại Nếu giai cấp tư sản Việt Nam thời tự phát triển đường tiến tới tất nhiên theo lối giai cấp tư sản nước tư Nhưng giai cấp tư sản Việt Nam lại sản sinh từ nước thuộc địa, thống trị thực dân Pháp nên gây nên mâu thuẫn sâu sắc sức phát triển tư sản Việt Nam với quan hệ thực dân Pháp Mặt khác, sản xuất theo phương pháp tư chủ nghĩa phát triển tạo nên cảnh phồn vinh giả tạo Về mặt nông nghiệp với kế hoạch đào kinh xáng để phát triển giao thông vận tải cho trưng khẩn đất hoang bên sơng Hậu, viên tồn quyền Dumer khởi xướng Giai cấp địa chủ Nam Bộ đứng chiêu mộ tá điền, bóc lột địa tô cho vay nặng lãi khiến đời sống nông dân thêm cực Tầng lớp “điền chủ mới” thành hình Nhiều người phía Hậu Giang khơng người xuất thân làm công chức lớn nhỏ phía Tiền Giang Sài Gòn lãnh phần béo bở Giới làm giàu nhanh, tích lũy chút vốn trước mắt thấy ba trở lực Một là, thực dân Pháp khống chế thuế vụ, giá Hai là, giới mại Hoa kiều Chợ Lớn đưa vốn từ Hương Cảng Singapo sang, độc quyền thu mua tận miền quê, nắm phương tiện chuyên chở (ghe chài, tải) chành (kho) khắp điểm thuận lợi, tận chợ quận lại nắm gần độc quyền nhà máy xay xát Ba là, giới “sét-ty” Ấn kiều chuyên nghề cho vay đấu thầu thuế hoa chi chợ, bến đò Điền chủ người Việt làm ăn giả, nhờ vay vốn tư Hoa kiều Ấn kiều, đem cho tá điền vay lại Sau Đại chiến giới lần thứ nhất, ruộng đất tập trung nhiều, trái lại, nơng dân phá sản nhiều Ngồi ruộng đất bị chiếm đoạt, người nơng dân cịn phải nộp tô nộp tức cho địa chủ, phú nông, nộp thuế trực thu gián thu cho bọn thống trị ngày nặng thêm Do đó, mâu thuẫn giai cấp nông dân với địa chủ thực dân ngày thêm sâu sắc b) Về mặt trị: Sau chiếm Nam Kỳ, thực dân Pháp lập quyền quân đứng đầu tên đô đốc, tên chủ tỉnh, phủ huyện sĩ quan Pháp Năm 1880, chúng đặt chức thống đốc, bên cạnh chúng đặt Hội đồng quản hạt Nam Kỳ, gồm sáu người Pháp sáu người Việt số cử tri nhỏ cử Nhưng thưa che đậy chế độ độc tài lõa lồ không lừa bịp Cái hội đồng khơng có quyền ngồi quyền đề đạt thuế vụ, ngân sách Thực dân gấp rút lập trường thông ngơn, trường dịng … để có người làm tay sai cho chúng Đến năm 1887, Pháp lập phủ Toàn quyền cai trị ba xứ Nam Trung Bắc, Nam Kỳ Hội đồng quản hạt bớt quyền hành, ngân sách Sau Đại chiến giới lần thứ nhất, đề củng cố máy quyền có quy mơ rộng lớn kinh tế tư thuộc địa đương phát triển tìm chỗ dựa cho giai cấp địa chủ giai cấp tư sản đời, thực dân Pháp ý mở rộng quan dân cử, kéo số địa chủ, tư sản trí thức tham gia quyền, đào tạo tay chân từ lớp người thay cho lớp người cũ Cả đến mặt thành thị trang điểm thêm: cơng việc tun truyền cho sách “khai hóa” phải riết Cũng thời gian này, thứ thuế trực thu gián thu đặt nhiều, vừa tinh vi vừa nặng nề trước Tất thứ thuế ngày chồng chất lên đầu nhân dân Việt Nam, làm cho đời sống nhân dân ngày cực Do bị áp bóc lột nặng nề, nhân dân Nam Kỳ nhiều lần đứng dậy chống thực dân Pháp Nhưng sau phong trào Cần Vương thất bại, khoảng thời gian vài chục năm từ cuối kỷ XIX đến đầu kỷ XX , cách mạng Việt Nam không giai cấp lãnh đạo Trước tình hình “nước sơi lửa bỏng” ấy, tầng lớp sĩ phu yêu nước – phận tiến phân hóa từ giai cấp phong kiến, có hấp thu nhiều “tân học” – đứng đảm nhiệm sứ mệnh lãnh đạo cách mạng Việt Nam Giữa lúc băn khoăn tìm phương hướng cứu nước, họ tiếp nhận nguồn ảnh hưởng bên đưa lại: Cuộc vận động Duy Tân Trung Quốc, trào lưu tư tưởng có tính chất cải lương tư sản Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu đề xướng Đó kiện nước Nhật Bản từ sau Duy Tân tiến lên theo đường tư chủ nghĩa với tốc độ nhanh: Năm 1904 đánh thắng hạm đội Nga hoàng Lữ Thuận … Những “tân thư, tân văn” từ Trung Quốc, Nhật Bản tới tấp tràn vào Việt Nam Những học thuyết tư tưởng triết học tiến hóa luận Đác-Uyn, với Xpen-xơ, Hớt-xlây, lý luận xã hội học với Rút-xơ, Mơng-tét-xki-ơ, Von-te … lóe lên đầu óc nhà yêu nước Việt Nam tìm đường cứu nước, biến thành gợi ý đầy hấp dẫn để giải đáp vấn đề lịch sử đặt Họ đón nhận lý luận trị, tư tưởng triết học quan điểm đạo đức thứ vũ khí để ứng dụng chiến đấu Từ họ xốc lên phong trào cứu nước mang màu sắc thời đại mới, với tên “Cải cách tân” (1906 – 1908) Đầu năm 1905, phong trào Đông Du sang Nhật Phan Bội Châu, Tăng Bạt Hổ, kế số chí sĩ khác có Cường Để Năm 1907 Phan Bội Châu soạn văn “Ai cáo Nam Kỳ phụ lão” để làm tài liệu vận động đồng bào Nam Kỳ Phong trào Đông Du phát triển mạnh mẽ Nam Kỳ, vào khoảng 1907 – 1908, số du học sinh nước ước chừng 200, riêng Nam Kỳ chiếm 100 Sau tiếp xúc với Phan Bội Châu, Hương Cảng, Trần Chánh Chiếu đại biểu cho tầng lớp tư sản dân tộc lên có mâu thuẫn quyền lợi với tư Pháp lợi ích cịn nhiều gắn bó với dân tộc, với nhân dân, đứng lên cổ động công khai Nam Kỳ phong trào gọi Cuộc Minh Tân (Cuộc tức công cuộc, Minh Tân tức minh đức, tân dân) Ơng đề cơng việc phải làm theo gương Duy Tân Trung Quốc: Phát triển trường dạy học, phát triển công nghệ nước, mở mang trường quân dạy thủy quân, lục quân Đầu năm 1908, ông đứng thành lập công ty Nam Kỳ Minh Tân Công Nghệ nêu rõ kế hoạch hoạt động lập lò (máy kéo sợi chỉ), lị dệt, lị xà bơng, thuộc da làm đồ pha-lê Ngồi cơng ty lớn đây, đáng ý hai khách sạn hoạt động với mục đích làm kinh tài cho phong trào, đồng thời nơi tụ họp để che mắt bọn cầm quyền thực dân: Minh Tân khách sạn Mỹ Tho, Nam Trung khách sạn Sài Gòn Cũng cần kể đến 15 tổ chức khác hưởng ứng phong trào rải rác Sài Gòn tỉnh Nam Kỳ, từ Biên Hòa đến Rạch Giá nhằm mua bán lúa gạo, lập quán ăn, lập nhà in nhằm mục đích cho vay nhẹ lãi, lập cơng ty y dược để bào chế thuốc bắc theo hình thức Âu dược Lại cịn sáng kiến lập cơng ty tàu thủy đưa đò để yểm trợ phong trào tờ báo công khai đời lấy tên Lục Tỉnh Tân Văn Tháng 9-1908, xà công ty Minh Tân lại tung thị trường, cạnh tranh hiệu với xà ngoại quốc Đồng thời Lục Tỉnh Tân Văn có nhiều cơng kích chế độ thuộc địa, kêu gọi đồng bào đoàn kết chống quan lại tham nhũng khiến thực dân ý Cuối tháng 10-1908, ông Tổng lý Trần Chánh Chiếu bị bắt nên công ty Minh Tân ngừng hoạt động giải tán, Lục Tỉnh Tân Văn bị rút giấy phép Sau vụ Hà thành đầu độc tháng 6-1908, thực dân Pháp đàn áp trắng trợn, phong trào Duy Tân bị tan rã Nhưng Phan Bội Châu, Cường Để tiếp tục hoạt động Năm 1911, cách mạng Tân Hợi Trung Quốc giành thắng lợi đem lại phấn khởi cho nhà cách mạng Việt Nam cho họ có điều kiện hoạt động dễ dàng đất Trung Quốc Năm 1912, Việt Nam Quang Phục Hội thành lập Hương Cảng Cường Để làm Hội trưởng Phan Bội Châu làm Tổng lý Khi Đại chiến giới lần thứ nổ ra, Cường Để qua Đức với Đỗ Văn Y Trương Duy Toản định dựa vào Đức đánh Pháp vận động khơng có kết Đức khơng chịu giúp đỡ Cường Để lúc Đức kẻ thù Pháp Cũng thời kỳ Đại chiến giới lần thứ nhất, nhiều người yêu nước Việt Nam cho nhân lúc Pháp mắc đánh với Đức Châu Âu mà đứng lên đánh đuổi bọn thực dân thuộc địa đòi lại đất nước Đêm ngày 23 rạng 243-1913, có dậy Phan Xích Long nhằm đánh chiếm Sài Gịn thất bại Phan Xích Long chạy Phan Thiết bị bắt Đêm 14 rạng 152-1916 lại nổ đánh khám lớn Sài Gòn với mục đích giải phóng trị phạm có Phan Xích Long Nhưng dậy bị dập tắt lực lượng q hợp non yếu Cho tới dậy Phan Xích Long, phong trào yêu nước tầng lớp phong kiến tư sản hóa tầng lớp nơng dân lãnh đạo thất bại “Vào chục năm đầu kỷ XX, khủng hoảng đường lối cách mạng diễn sâu sắc … Cuộc khủng hoảng đường lối thực chất khủng hoảng vai trò lãnh đạo cách mạng giai cấp tiên tiến xã hội … Trước năm 1920, chưa người yêu nước nước ta nhìn thấy ánh sáng giải phóng đêm tối nơ lệ dân tộc.” (50 năm hoạt động Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà xuất Sự thật, từ trang 22) Trước tình hình đó, số người u nước tham gia phong trào Đông Du Duy Tân, sau thất bại liên tiếp trị cảm thấy mệt mỏi, nên chuyển hướng qua hoạt động cải cách văn hóa xã hội, có mặt cải cách sân khấu c) Về văn hóa xã hội: Từ năm 1865, trước chiếm trọn Nam Kỳ, thực dân Pháp cho xuất Gia Định báo chữ quốc ngữ Tuy ban đầu thứ cơng báo quyền xâm lược, tờ Gia Định báo góp phần vào việc phổ biến chữ quốc ngữ Nam Kỳ Năm 1868, xuất Phan Yên báo Diệp Văn Cương làm chủ bút, sau bị đóng cửa có tính chất trị, cơng khai trích chánh sách thực dân Pháp Năm 1901, có tờ Nơng Cổ Mín Đàm Lương Khắc Minh Nguyễn Chánh Sắt làm chủ bút Năm 1907 có tờ Lục Tỉnh Tân Văn Trần Chánh Chiếu làm chủ bút Năm 1916, Cần Thơ có tờ An Hà nguyệt báo cơng ty in thành lập, ban trị có Đỗ Văn Y, hoạt động phong trào Duy Tân Về tiểu thuyết, năm 1887 xuất truyện Thầy Lazaro phiền Nguyễn Trọng Quản Khoảng 1910, có Hồng Tố Anh hàm oan Trần Chánh Chiếu, Phan Yên ngoại sử Tiết phụ gian truân Trương Duy Toản Năm 1912, Hồ Biểu Chánh viết tiểu thuyết Ai làm Khoảng 1919 – 1920, Nguyễn Chánh Sắt lừng danh với tiểu thuyết Nghĩa hiệp kỳ duyên tức Chăng-Cà-Mum Trường Sát-sơ-lu Lơ-ba Sài Gịn thành lập năm 1885 Cũng từ cuối kỷ XIX, trường trung học Mỹ Tho thành lập, đào tạo số học sinh có trình độ tương đối cao, trở thành thơ ký lên huyện, phủ, đốc phủ Tính đến tháng 12-1917, trường trung học Mỹ Tho trường tỉnh Nhờ địa vào trung tâm đồng bằng, trường thu hút học sinh từ vùng Gò Cơng, Sa Đéc, Vĩnh Long Trong ấy, phía Hậu Giang đất mới, trường trung học Cần Thơ thành lập năm 1926 Về trường tiểu học (gồm lớp đồng ấu, dự bị, sơ đẳng), xã xây cất đạt số 900 người đóng thuế (thuế đinh) để có đủ cơng nha (ngân sách) tài trợ phòng ốc, lương bổng giáo viên Nếu xã khơng đủ số 900 nói trên, hai ba xã mở trường Bởi vùng dân cư đông đúc Mỹ Tho, Sa Đéc, Vĩnh Long nhờ dân số đông đúc thôn quê nên hầu hết làng có trường học, phía Rạch Giá, Cà Mau nhiều xã suốt 80 năm thuộc địa, trẻ chịu dốt Ở ba tỉnh đông dân đất tốt, trường học mở tương đối nhiều tạm gọi dân trí cao, thêm truyền thống cũ học hành với chữ Nho, đồng lễ nhạc đình làng thành hình trước từ thời Tự Đức Mỹ Tho đầu mối đường xe lửa, xe đò, tàu thủy lên Sài Gòn, thủ thứ nhì Nam Kỳ thuộc địa Mỹ Tho, Vĩnh Long, Sa Đéc nằm sông Tiền giao lưu với Campuchia dễ dàng.Những điều kiện giải thích sao, tình hình năm đầu kỷ XX, ba tỉnh nôi sân khấu cải lương, Mỹ Tho Về xã hội, phong trào Duy Tân có chủ trương “di phong dịch tục”, thay đổi phong tục cũ, giảm bớt nghi thức có đám tang, chống hút thuốc phiện, cờ bạc, khuyến khích thể dục thể thao, bỏ mê tín dị đoan đề xướng nếp sống tiếp khách thết đãi theo người Âu, cắt tóc ngắn, bàn việc làm ăn nhà hàng … Trong thời gian Đại chiến giới lần thứ nhất, giới địa chủ, tư sản làm giàu nhanh chóng Họ thi cất nhà ngói, chí nhà lầu Nhà cải cách, quần áo, giường ngủ theo tân thời, ngày giao thiệp với công sở với phong cách mới: điền, khoán đất, thuế thân, cách xử kiện tịa dưới, tịa Xe tơ nhập từ 1906, đến năm 1914 phổ biến giới điền chủ lớn, tư sản công chức, “trên ô tô, thời ca nô” Đời sống vật chất thay đổi, tất nhiên nhu cầu tinh thần thay đổi, nguyên nhân dẫn tới hình thành hình thức sân khấu phù hợp với xã hội thời đại lúc  ... mốc hình thành sân khấu cải lương Những nguyên nhân hình thành nghệ thuật sân khấu cải lương Nghệ thuật sân khấu cải lương tượng văn hóa, hình thành phát triển có ngun nhân khách quan chủ quan... Tú, từ liên ca “Kim Kiều hạnh ngộ”, “Viên ngoại hàm oan”, “Kiều mộng Đạm Tiên”, ? ?Từ Hải”, ông soạn lại Kim Vân Kiều I Vở cải lương trình diễn năm 1920, đánh dấu mốc hình thành sân khấu cải lương. .. cảnh xã hội thời đại tác động đến người nghệ sĩ để khai sinh kịch chủng NGUYÊN NHÂN KHÁCH QUAN A – NGUYÊN NHÂN XÃ HỘI Muốn hiểu sân khấu cải lương lại hình thành Nam Bộ vào khoảng sau Đại chiến