(Sáng kiến kinh nghiệm) tổ chức hoạt động dạy học tích hợp chủ đề di truyền học quần thể với vấn đề bảo vệ vốn gen của quần thể nhằm định hướng phát triển năng lực học sinh

Qua thực tế giảng dạy, tôi nhận thấy việc vận dụng phương pháp tích hợpkiến thức liên môn trong một môn học, một chuyên đề , một chủ đề dạy học là biệnpháp rất hữu ích, nó không những gi

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THCS & THPT THỐNG NHẤT

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC TÍCH HỢP CHỦ ĐỀ “DI TRUYỀN HỌC QUẦN THỂ VỚI VẤN ĐỀ BẢO VỆ VỐN GEN CỦA

QUẦN THỂ” NHẰM ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN

2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến

kinh nghiệm

3

2.3.2 Xác định nội dung tích hợp liên quan đến chủ đề 5

2.3.2.1 Tìm hiểu chương trình, SGK các môn học khác 5

1 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài

Sinh học là môn khoa học cơ bản nên việc dạy tốt, học tốt môn Sinh họcđang là yêu cầu và mong muốn của toàn xã hội, góp phần hình thành nhân cách

và là cơ sở khoa học để học tập, nghiên cứu khoa học, lao động và tạo ra của cảivật chất cho xã hội

Khi giảng dạy môn Sinh học 12 các thầy cô đều nhận thấy kiến thức mônSinh đang ngày trở nên sâu hơn, rộng hơn Do vậy việc dạy tốt môn Sinh đang làmột vấn đề hết sức quan trọng Qua tìm hiểu tôi thấy các bạn đồng nghiệp cũng

đã vận dụng nhiều phương pháp dạy học khác nhau nhưng hiệu quả dạy học vẫnchưa cao, chưa hình thành và rèn luyện được kĩ năng vận dụng kiến thức củahọc sinh Đa số học sinh có nhiều vướng mắc, lúng túng, không biết cách vậndụng kiến thức các môn học để tìm hiểu và tiếp thu các kiến thức về Sinh học

Qua thực tế giảng dạy, tôi nhận thấy việc vận dụng phương pháp tích hợpkiến thức liên môn trong một môn học, một chuyên đề , một chủ đề dạy học là biệnpháp rất hữu ích, nó không những giúp cho người thầy có thêm nhiều kiến thức vàphương pháp khác nhau trong dạy học mà còn giúp học sinh chủ động trong hoạtđộng học tập, giải quyết các vấn đề, tích hợp kiến thức các môn học để học tập tốtmôn học đó và áp dụng giải quyết tình huống trong thực tiễn với nhiều cách giảiquyết khác nhau Dạy học tích hợp đang là một trong những hướng đi góp phầnphát triển năng lực học sinh

Việc giảng dạy theo hướng tích hợp không phủ định việc dạy tri thức, kỹnăng riêng của từng phân môn Vấn đề là làm thế nào phối hợp các tri thức, kĩnăng thuộc các môn học đó vào trong bài dạy thật nhuần nhuyễn nhằm đạt tớimục tiêu chung của môn Sinh học Nắm được vai trò và ý nghĩa của phươngpháp dạy học tích hợp trong giảng dạy sinh học, đặc biệt là sau khi tham giacuộc thi “Dạy học theo chủ đề tích hợp” dành cho giáo viên Trung học, tôi đã

mạnh dạn chọn đề tài: Tổ chức hoạt động dạy học tích hợp chủ đề “Di truyền học quần thể với vấn đề bảo vệ vốn gen của Quần thể” nhằm định hướng phát triển năng lực học sinh làm sáng kiến kinh nghiệm

1 2 Mục đích nghiên cứu

- Góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Sinh học nói chung và dạy họccác chủ đề sinh học có liên quan nói riêng

- Giúp học sinh nâng cao hứng thú học tập và phát triển năng lực

- Giúp học sinh vận dụng kiến thức đã học để giải quyết các tình huốngtrong thực tiễn

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Phương pháp dạy học tích hợp trong dạy học Sinh học

- Tổ chức dạy học tích hợp chủ đề “Di truyền học quần thể với vấn đề bảo vệ vốn gen của Quần thể”

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu tài liệu: Tìm hiểu thông tin sách giáo khoa, sách giáo viêncủa các môn học có kiến thức liên quan đến bài học

Tìm hiểu các công văn hướng dẫn thực hiện và dự thi vận dụng kiến thứcliên môn vào giảng dạy.

Tham khảo các tài liệu, học liệu để hỗ trợ cho bài giảng thêm phong phú

và sinh động

- Phương pháp thống kê, phân loại

- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin

- Phương pháp so sánh

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

Dạy học tích hợp liên môn là dạy học những nội dung kiến thức liên quan đến

hai hay nhiều môn học “Tích hợp” là nói đến phương pháp và mục tiêu của hoạtđộng dạy học, còn “liên môn” là đề cập tới nội dung dạy học Ở mức độ thấp, dạyhọc tích hợp là lồng ghép nội dung giáo dục có liên quan vào quá trình dạy học mộtmôn học như lồng ghép giáo dục đạo đức, lối sống; giáo dục pháp luật; giáo dụcchủ quyền quốc gia biên giới, biển, đảo; giáo dục sử dụng năng lượng tiết kiệm vàhiệu quả, bảo vệ môi trường, an toàn giao thông, Mức độ tích hợp cao hơn là phải

xử lí các nội dung kiến thức trong mối liên quan với nhau, bảo đảm để học sinh vậndụng tổng hợp kiến thức một cách hợp lí nhằm giải quyết các tình huống trong họctập cũng như cuộc sống, tránh việc học sinh học lại nhiều lần cùng một nội dungkiến thức ở các môn học khác nhau Các chủ đề tích hợp liên môn có tính thựctiễn nên sinh động, hấp dẫn, tạo ra hứng thú học tập Học các chủ đề tích hợp,liên môn, học sinh được tăng cường vận dụng kiến thức tổng hợp vào giải quyếtcác tình huống thực tiễn, ít phải ghi nhớ kiến thức máy móc, nhờ đó năng lực vàphẩm chất của học sinh được hình thành và phát triển  1

Trong chương trình hiện nay, những nội dung kiến thức được đề cập đến

ở hai hay nhiều môn học được điều chỉnh theo hai hướng: chỉ dạy kiến thức đótrong một môn học và bổ sung thêm những kiến thức liên quan đến các môn cònlại đối với những kiến thức liên môn nhưng có một môn học chiếm ưu thế,không dạy lại ở các môn khác; tách những kiến thức có liên quan ra khỏi cácmôn học, xây dựng thành các chủ đề liên môn để tổ chức dạy học riêng vào mộtthời điểm phù hợp, song song với quá trình dạy học các bộ môn liên quan  1

Dạy học tích hợp là phương pháp dạy học tích cực góp phần quan trọng

để phát triển năng lực học sinh “Năng lực là khả năng làm chủ những hệ thốngkiến thức, kĩ năng, thái độ và vận hành ( kết nối) chúng một cách hợp lí vào thực

hiện thành công nhiệm vụ hoặc giải quyết hiệu quả vấn đề đặt ra của cuộc sống”

 2 Năng lực gồm năng lực chung và năng lực chuyên biệt Năng lực chung gồm

năng lực việc theo nhóm – quan hệ với người khác; giao tiếp, làm chủ ngôn ngữ;

tư duy logic, Năng lực chuyên biệt của dạy học môn Sinh học gồm 4 nhóm nănglực chính: năng lực tri thức về sinh học, năng lực nghiên cứu, năng lực thực địa

và năng lực thực hiện trong phòng thí nghiệm

Năng lực chung và năng lực chuyên biệt đều được hình thành và pháttriển thông qua các môn học, hoạt động giáo dục; năng lực chuyên biệt vừa làmục tiêu vừa là “đơn vị thao tác” trong các hoạt động dạy, giáo dục góp phầnhình thành và phát triển các năng lực chung  2

2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

2.2.1 Đối với GV

Trên thực tế, qua khảo sát tình hình giảng dạy của GV sở tại và một sốtrường THPT, mặc dù phương pháp dạy học tích hợp kiến thức liên môn đãđược vận dụng vào giảng dạy sinh học song hiệu quả chưa cao GV chưa thực sựhiểu hết ý nghĩa, tầm quan trọng của việc dạy học liên môn, đặc biệt là việc dạyhọc liên môn trong môn sinh học Rất nhiều GV khi vận dụng phương pháp tíchhợp kiến thức liên môn vào bài dạy còn nhiều lúng túng, chỉ làm một cách hìnhthức, nêu qua loa, đại khái, xem nhẹ việc dạy để giúp HS phát triển những nănglực cần thiết nhằm giải quyết những vấn đề trong thực tiễn, dẫn đến tiết dạy khôkhan, kém hấp dẫn, nặng về cung cấp kiến thức, sa vào lối dạy đọc chép, chấtlượng bài học vì thế không cao Cũng có một số GV có phương pháp giảng dạy,kiến thức chuyên môn vững vàng, sự hiểu biết sâu rộng trong nhiều lĩnh vực,cùng kĩ năng sư phạm khéo léo đã thực hiện tốt việc dạy học theo chủ đề tíchhợp kiến thức liên môn trong các giờ học, lôi cuốn được HS, HS thích và hamhọc sinh học đồng thời tạo sự gắn kết kiến thức của các môn học, giữa nội dunghọc tập với thực tiễn cuộc sống, làm cho việc học tập trở nên có ý nghĩa hơn đốivới học sinh Kết quả rõ nét nhất thể hiện qua cuộc thi dạy học theo chủ để tíchhợp dành cho GV trung học mà Bộ GD & ĐT tổ chức trong những năm qua

2.2.2 Đối với HS

Phần lớn HS còn hiểu bài rời rạc, máy móc, không nắm được mối quan hệhữu cơ giữa các tri thức thuộc lĩnh vực đời sống xã hội, về kiến thức liên môn;học sinh có nhiều vướng mắc, lúng túng, không biết cách vận dụng kiến thứccác môn học để tìm hiểu và tiếp thu các kiến thức về Sinh học

Trước thực trạng trên, để đáp ứng được yêu cầu đổi mới đồng bộ phươngpháp dạy học và kiểm tra đánh giá ở trường phổ thông theo định hướng pháttriển năng lực HS, tôi mong muốn, mỗi GV không chỉ trang bị thêm kiến thức

về bộ môn sinh học mà còn phải có những hiểu biết vững chắc về các môn khác

để vận dụng vào từng tiết học sinh học, làm phong phú và hấp dẫn thêm bàigiảng từ đó gieo lên niềm đam mê sinh học cho HS, giúp HS vận dụng kiến thứctổng hợp các môn học khác nhau để giải quyết các tình huống thực tiễn

2.3 Các giải pháp giải quyết vấn đề

Việc dạy học tích hợp kiến thức liên môn trong giảng dạy sinh học nói chung

và trong một chủ đề dạy học nói riêng đòi hỏi người GV không chỉ có những kiếnthức vững chắc về bộ môn sinh học mà còn phải nắm vững nội dung, chương trìnhcác bộ môn được giảng dạy ở trường phổ thông (có kiến thức cơ bản về môn đượctích hợp) Mặt khác, khi tích hợp phải linh hoạt, nhẹ nhàng, đúng địa chỉ - không làmnặng nề hoặc rối tiết học Tránh biến môn Sinh học thành môn học khác

Để tiến hành thực hiện việc tích hợp kiến thức liên môn trong chủ đề sinhhọc có hiệu quả, cần thực hiện các bước sau:

2.3.1 Khái quát nội dung chủ đề

Chương III “Di truyền học quần thể”, bài 16 “Cấu trúc di truyền của quần

thể”- Tiết 19 - Sách giáo khoa sinh học 12 cơ bản", giáo viên sẽ tổ chức cho họcsinh sử dụng kiến thức sinh học để làm rõ về đặc điểm di truyền của quần thể,ứng dụng trong thực tiễn bảo vệ vốn gen của sinh vật và con người

Các hoạt động dạy học được tổ chức trong chủ đề :

Hoạt động 1 : Khởi động

Hoạt động 2 : Tìm hiểu các đặc trưng di truyền của quần thể

Hoạt động 3 : Cấu trúc di truyền của quần thể tự thụ phấn và quần thể giao phốigần với vấn đề bảo vệ vốn gen của Quần thể

Hoạt động 4 : Vận dụng công thức tự thụ phấn trong giải các bài tập di truyền quần thể

2.3.2 Xác định nội dung tích hợp liên quan đến chủ đề

2.3.2.1 Tìm hiểu chương trình, SGK các môn học khác

Trong chương trình, SGK các môn học khác có rất nhiều nội dung kiến thức

có thể tích hợp trong môn Sinh học nhất là môn Toán, Hóa, GDCD, Công nghệ,

Do vậy việc tìm hiểu chương trình, SGK các môn học khác để chọn các nội dung

có liên quan đến chủ đề là việc làm cần thiết không những phục vụ cho việc giảngdạy mà còn giúp HS liên tưởng, củng cố kiến thức của các môn học khác

Trong chủ đề “Di truyền học quần thể với vấn đề bảo vệ vốn gen của

Quần thể”, sau khi tìm hiểu chương trình, SGK của các môn học khác, chủ đề sẽ

tích hợp kiến thức các môn sau: môn GDCD lớp 10, môn Công nghệ lớp 10,môn Toán lớp 11

là một trong những nguồn tài liệu phong phú và có nhiều lợi thế

Ở mục I : Đặc trưng di truyền của quần thể, khi xây dựng công thức tổngquát tính tần số alen và tần số kiểu gen, GV đưa ra bài toán yêu cầu học sinh

vận dụng kiến thức toán về tỉ lệ thức xác định công thức tính tần số alen và

Gọi p là tần số của alen A : kí hiệu là p(A)

Gọi q là tần số của alen a : kí hiệu là q(a)

Khi đó: *Tần số của alen A và a được tính như thế nào?

* Tần số của kiểu gen AA, Aa, aa được tính như thế nào?

+ Trường hợp 2 : khi đề bài cho cấu trúc di truyền của quần thể

Cho quần thể có cấu trúc di truyền: dAA + hAa + raa = 1

Khi đó: p (A) , q (a) được tính như thế nào?

HS độc lập suy nghĩ, trao đổi thống nhất trong nhóm, trình bày trên giấy

A2, hoàn thành yêu cầu của giáo viên

GV nhận xét, bổ sung và chốt kiến thức :

Công thức tổng quát tính tần số alen và tần số kiểu gen :

Trường hợp 1 Trường hợp 2Tần số kiểu gen Tần số alen Quần thể có cấu trúc di truyền là

dAA+ hAa+ raa = 1

AA = D/N

Aa = H/N, aa = R/N

p(A)=(D +H/2)/N q(a) = (R + H/2)/N

Khi đó, tần số alen :p(A) = d + h/2 q(a) = r + h/2

Trong hoạt động 3 : Cấu trúc di truyền của quần thể tự thụ phấn và quần thể giao phối gần với vấn đề bảo vệ vốn gen của Quần thể

Vận dụng kiến thức qui nạp toán học lớp 11

Sau khi GV chốt kiến thức thành phần kiểu gen thay đổi theo hướng: tăng

dần TLKG đồng hợp tử, giảm dần tỉ lệ kiểu gen dị hợp tử, GV yêu cầu HS vận dụng kiến thức qui nạp toán học lớp 11 xây dựng công thức tính tần số kiểu

gen của quần thể sau n thế hệ tự thụ phấn trong trường hợp quần thể ban đầu có100% Aa

HS trao đổi trong nhóm, vận dụng kiến thức toán học đưa ra kết quả : Tỉ lệ

kiểu gen của quần thể sau n thế hệ tự thụ phấn: Aa = 1

GV đưa ra cấu trúc quần thể có dạng dAA + hAa + raa = 1, yêu cầu học sinh

vận dụng kiến thức quy nạp toán học xác định thành phần kiểu gen của quần

thể qua n thế hệ

Học sinh trao đổi, thảo luận trong nhóm, trình bày cách xác định tần số kiểugen của quần thể đã cho

GV vận dụng công thức qui nạp toán học, giải thích và xác định được tần số

KG của quần thể đã cho: Aa = h 1

Sau khi xây dựng xong công thức tính tần số kiểu gen của quần thể tự thụ

qua n thế hệ, GV yêu cầu HS vận dụng kiến thức về quần thể tự thụ phấn vào sản xuất giống cây trồng thuộc bài 3, 4 môn Công nghệ lớp 10

GV nêu vấn đề : nguyên nhân nào dẫn đến hiện tượng thoái hóa giống ở cây trồng tự thụ phấn, cần làm gì để giảm hiện tượng trên trong sản xuất giống cây trồng này? Khi nào thì dùng sơ đồ duy trì, khi nào thì dùng sơ đồ phục tráng?

HS nhớ lại kiến thức đã học trong môn công nghệ trả lời được:

- Nguyên nhân : Do các gen lặn quy định tính trạng xấu được tổ hợp lại vàtăng lên sau mỗi thế hệ

- Trong sản xuất giống cần :

+ Thụ phấn nhân tạo cho cây

+ Với giống tác giả : chọn cây ưu tú, sản xuất theo sơ đồ duy trì

+ Với giống thoái hóa : đánh giá dòng, sản xuất theo sơ đồ phục tráng

Liên hệ với kiến thức bài 25, môn Công nghệ lớp 10

Khi hướng dẫn HS tìm hiểu về ý nghĩa của tự thụ phấn và giao phối gần,

GV yêu cầu HS liên hệ với kiến thức bài 25, môn Công nghệ lớp 10 - Các

phương pháp nhân giống vật nuôi và thủy sản bằng cách nêu vấn đề : để tăng chất lượng đàn vật nuôi cần áp dụng những biện pháp gì trong công tác sản xuất giống? Muốn duy trì chất lượng thuần chủng của giống ta cần làm gì, vì sao ? Ý nghĩa của tự thụ phấn và giao phối gần?

Học sinh : Vận dụng kiến thức đã học trả lời được :

- Biện pháp tăng hiệu quả chăn nuôi : Chọn lọc đực giống tốt, cho giaophối khác đàn, thụ tinh nhân tạo

- Duy trì chất lượng giống cần tự thụ phấn và giao phối gần, vì khi đó tổhợp gen đồng hợp trội được hình thành và tăng lên

- Ý nghĩa của tự thụ phấn và giao phối gần : củng cố, duy trì một số tínhtrạng mong muốn, tạo dòng thuần, phát hiện các gen xấu để loại khỏi quần thể

Vận dụng kiến thức giao phối gần vào môn GDCD lớp 10

Sau khi huớng dẫn HS tìm hiểu xong cấu trúc di truyền của quần thể tự thụ

phấn và giao phối gần, GV yêu cầu HS vận dụng kiến thức giao phối gần vào môn GDCD lớp 10, bài 12 : Công dân với tình yêu, hôn nhân và gia đình bằng

cách nêu câu hỏi theo PHT số 3 : Tại sao Luật Hôn nhân và gia đình lại cấm không cho người có họ hàng gần trong vòng 3 đời) kết hôn với nhau? Cần phải làm gì để giảm hôn nhân cận huyết trong bảo vệ vốn gen loài người?

Học sinh phân tích, thảo luận và đưa ra ý kiến về quy định của Luật Hôn

nhân và gia đình, biện pháp tránh giảm hôn nhân cận huyết, nhóm khác bổ sung

GV khẳng định các nội dung cần nắm được:

- Cơ sở xây dựng Luật Hôn nhân cấm kết hôn gần : Hậu quả kết hôn gần và đạođức xã hội

- Cách tính số đời giữa những người có quan hệ họ hàng : Tại khoản 13 điều 8 Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000 có quy định : “Những người có họ trongphạm vi ba đời là những người cùng một gốc sinh ra: cha mẹ là đời thứ nhất;anh chị em cùng cha mẹ, cùng cha khác mẹ, cùng mẹ khác cha là đời thứ hai;anh chị em con chú con bác, con cô con cậu, con dì là đời thứ ba”  12

- Biện pháp giảm hôn nhân cận huyết :

+ Tuyên truyền, thuyết phục xóa bỏ hủ tục kết hôn cùng huyết thống

+ Hỗ trợ phát triển kinh tế, văn hóa với các hộ dân tộc thiểu số

+ Giáo dục về Luật Hôn nhân và gia đình cho học sinh, các thành viên của các

- Hiểu được nguyên nhân, hậu quả của việc kết hôn gần.

- Học sinh nêu được công thức tổng quát đối với quần thể tự thụ qua n thế hệ,giải được một số dạng bài tập liên quan

- Học sinh biết được ý nghĩa của tự thụ phấn và giao phối gần trong công tác sảnxuất giống cũng như việc duy trì và củng cố vốn gen quý ở vật nuôi và cây trồng

* Môn giáo dục công dân

Học sinh hiểu rõ về cơ sở khoa học của luật hôn nhân và gia đình “Cấmkết hôn trong vòng ba đời” Hiểu được ý nghĩa của điều luật này từ đó có ý thứctrong việc bảo vệ vốn gen của dòng tộc

2 Về kỹ năng

* Môn sinh học

- Vận dụng kiến thức tự thụ phấn và giao phối gần (giao phối cận huyết) giảithích hiện tượng thoái hóa giống ở vật nuôi, cây trồng và khuyết tật bẩm sinh ởngười sinh ra do gết hôn gần

- Đề xuất các phương pháp tránh, giảm thoái hóa giống ở vật nuôi, cây trồng

- Tính được số thế hệ tự thụ phấn, tỉ lệ các loại kiểu gen đươc tạo ra sau tự thụphấn

* Môn giáo dục công dân

- Nêu cao ý thức chấp hành luật hôn nhân

- Rèn luyện kỹ năng giao tiếp và cách ứng xử đối với những người mắc dị tậtbẩm sinh, đồng thời tuyên truyền trong cộng đồng về việc tránh kết hôn gần

3 Về tư duy, thái độ

- Có tinh thần học tập tích cực, say mê trong nghiên cứu khoa học

- Biết cách giảm khả năng tự thụ phấn và giao phối gần trong sản xuất

- Đối xử bình đẳng, giúp đỡ người mắc dị tật bẩm sinh

4 Các năng lực cần đạt được

Năng lực giải quyết vấn đề, năng lực thu nhận và xử lí thông tin, năng lực giaotiếp, năng lực làm việc theo nhóm, năng lực tính toán, năng lực vận dụng

II Chuẩn bị của giáo viên và học sinh

1 Chẩn bị của giáo viên

- Sách giáo khoa Sinh học 12 (cơ bản), sách giáo viên Sinh học 12 (cơ bản), giáo

án, tìm hiểu bài 3,4, 25 Công nghệ 10, bài 1 chương III Đại số và giải tích lớp

11 và bài 12 Công dân 10

- Tài liệu tham khảo sinh học, tài liệu về dạy học tích hợp, website “ trường học

kết nối ”

- Máy chiếu, máy vi tính, máy chiếu đa vật thể, bút rạ, giấy A2, A4, bút bi đỏ

- Phiếu học tập

- Một số câu hỏi sử dụng trong chủ đề

2 Chuẩn bị của học sinh

- Học bài 16, 22 sách giáo khoa Sinh học 12 cơ bản

- Hình ảnh sưu tầm về một số quần thể sinh vật trong tự nhiên và quần thểvật nuôi, cây trồng bị thoái hóa giống, thông tin về vấn đề kết hôn gần và hìnhảnh người dị tật bẩm sinh do kết hôn gần

- Đọc và tìm hiểu bài 3, 4, 25 Công nghệ 10, bài 12 Công dân 10

III Tiến trình dạy học

1 Ổn định lớp Lớp 12A1

2 Kiểm tra bài cũ

Một số bà con nông dân đã mua hạt ngô lai có năng suất cao về trồngnhưng cây ngô lại cho ít hạt ( nhiều bắp không có hạt ) Giả sử công ti giống đãcung cấp hạt giống đúng tiêu chuẩn Hãy giải thích nguyên nhân dẫn đến tìnhtrạng cây ngô không cho hạt trong trường hợp trên?

GV đặt vấn đề:

Qua phân tích ví dụ trên ta thấy, một trong những nguyên nhân dẫn đếncây ngô không cho hạt là do hiện tượng tự thụ phấn xẩy ra, điều đó làm thay đổicấu trúc di truyền của quần thể ngô dẫn đến giảm sút về năng suất Để hiểu rõnguyên nhân, hậu quả và có biện pháp khắc phục cũng như vận dụng đúng vàothực tế ta sẽ tìm hiểu ở buổi học hôm nay

- GV yêu cầu học sinh báo cáo kết quả theo

Phiếu học tập số 1

- HS dán tranh ảnh sưu tầm vào giấy A2 theo

nhóm, treo tranh; nêu các đặc điểm về giống

thoái hóa HS khác bổ sung về kiến thức

- GV nhận xét về tranh sưu tầm và bổ sung

một số hình ảnh ( hình 1, hình 2, hình 3) và

* Đặc điểm thoái hóa ở giống :

- Cây trồng : Sinh trưởng,phát triển chậm, năng suất,chất lượng giảm, dễ mắcbệnh,

yếu cầu học sinh nêu những đặc điểm biểu

hiện ở giống thoái hóa

- GV khẳng định kiến thức đúng và yêu cầu

học sinh báo cáo kết quả theo Phiếu học tập

số 2

- HS trình bày thông tin tìm hiểu được, các

tranh ảnh về dị tật bẩm sinh ở người Các

nhóm khác nhận xét, bổ sung

- GV nhận xét, đánh giá thông tin mà học sinh

trình bày và bổ sung một số hình ảnh (hình 4),

thông tin về tập tục và hậu quả do kết hôn gần

- GV giới thiệu : ở một số xã miền núi Ngọc

Trung, Cao Thịnh, Lộc Thịnh thuộc huyện

Ngọc Lặc - Thanh Hóa dù không có tập tục kết

hôn gần xong do kém hiểu biết nên có một số

cặp vợ chồng là anh em họ gần lấy nhau, kết

quả họ đã sinh con mắc dị tật bẩm sinh như:

người lùn, sức khỏe yếu, trí tuệ chậm (GV

chiếu ảnh về những em học sinh và trẻ mắc dị

tật ở địa bàn trên; Hình 5)

- GV nêu vấn đề: như vậy thoái hóa giống ở

vật nuôi, cây trồng và xuất hiện các dị tật bẩm

sinh ở người do kết hôn gần đã ảnh hưởng

không nhỏ đến kinh tế và sự phát triển con

người và xã hội Nguyên nhân là do đâu, ta

phải làm gì để bảo vệ được vốn gen của vật

nuôi, cây trồng và con người?

- HS: Nêu nguyên nhân giả định dẫn đến thoái

hóa giống: Chất lượng giống kém, môi trường

không thuận lợi, chăm sóc không hợp lí, mắc

bệnh,

- Vật nuôi: Sinh trưởng, pháttriển chậm, sinh sản giảm,chết non, quái thai dị dạng,

* Tục kết hôn gần có ở một

số dân tộc thiểu số nước ta :dân tộc Chứt–Hà Tĩnh, dântộc Pacô, Cơtuở Huế, dân tộc

La Hủ - Hòa Bình, dân tộcSiLa Mảng ( Điện Biên, LaiChâu), dân tộc Lô Lô, Pu Péo(Hà Giang); Mông Xanh (LàoCai) và Rơ Mân, B Râu (KonTum)  13

* Hậu quả của kết hôn gần :

- Mắc dị tật và bệnh hiểmnghèo: bạch tạng, tán huyết,

- Tuổi thọ thấp

- Giảm sút trí tuệ

- Sinh sản hạn chế, vô sinh,

 13

Hoạt động 2: Các đặc trưng di truyền của quần thể

1 Phương pháp : Phương pháp dạy học hợp tác, phân tích và tổng hợp kiến thức

2 Kĩ thuật : Kĩ thuật KWL, hợp tác, khăn phủ bàn

- GV giới thiệu bài học và phát phiếu học tập

"KWL" cho nhóm; định hướng cho học sinh

về những kiến thức đã học vào cột "K", học

sinh độc lập hoặc hợp tác đưa ra các câu hỏi

vào cột "W", điền thông tin khi trả lời những

câu hỏi trong suốt quá trình học vào cột "L"

I Các đặc trưng di truyền của quần thể

- GV chiếu tranh tổ ong trên cây vải (hình 6),

yêu cầu HS quan sát tranh, nhớ lại kiến thức

đã học về quần thể cho biết những đặc điểm

của tổ ong

- HS quan sát tranh, nhớ lại kiến thức đã học,

nêu được những đặc điểm của tổ ong

- GV khẳng định: một tập hợp các cá thể có

những đặc điểm trên được gọi là quần thể

Quần thể là gì, có thể phân biệt quần thể dựa

vào đâu, lấy ví dụ ?

- HS nêu được khái niệm quần thể, cách phân

biệt quần thể dựa vào nguồn gốc và phương

thức sinh sản:

+ Quần thể tự nhiên: QT trâu rừng ở Tây

Nguyên

+ Quần thể nhân tạo: Quần thể đậu Hà Lan

+ QT sinh sản hữu tính: QT ngựa vằn ở Châu

phi

+ QT sinh sản vô tính: QT San hô

- GV chiếu tranh (hình 7) ví dụ về vốn gen

của hai quần thể cùng loài, yêu cầu HS quan

+ Vốn gen của hai quần thể trên khác nhau ở

điểm nào, vốn gen được biểu thị qua yếu tố

nào?

- HS độc lập suy nghĩ, trao đổi thống nhất

trong nhóm, trình bày trên giấy A2 và hoàn

thành yêu cầu của giáo viên

- GV đưa ra ví dụ: trong một quần thể cây đậu

Hà Lan, gen quy định màu hoa có 2 loại alen :

alen A quy định màu hoa đỏ và alen a quy

định màu hoa trắng Cây hoa đỏ có 2 loại kiểu

gen AA và Aa, cây hoa trắng có kiểu gen aa

Giả sử quần thể đậu có 1000 cây với 500 cây

có kiểu gen AA, 200 cây có kiểu gen Aa và

300 cây có kiểu gen aa

+ Hãy tính số lượng và tỉ lệ từng loại alen, tỉ

lệ từng loại kiểu gen ?

+ Nêu cách tính tần số alen và tần số kiểu

gen ?

1 Quần thể là gì ?

a Khái niệm

Quần thể là một tập hợpcác cá thể cùng loài, cùngsinh sống trong một khoảngkhông gian xác định, vào mộtthời điểm nhất định, có khảnăng sinh sản tạo thànhnhững thế hệ mới  3

b Ví dụ

Quần thể lúa, quần thể ngô,quần thể mối ở góc vườn,

2 Các đặc trưng di truyền của quần thể

- Mỗi quần thể có vốn gen đặc trưng

- Vốn gen là tập hợp tất cả các alen có trong quần thể ở một thời điểm xác định

- Đặc điểm của vốn gen thểhiện ở tần số alen và tần sốkiểu gen trong quần thể

+ Tần số mỗi alen = số lượngalen đó/ tổng số alen của gen

đó trong quần thể tại một thờiđiểm xác định

+ Tần số một loại kiểu gen =

số cá thể có kiểu gen đó/ tổng

số cá thể trong quần thể  3

- HS trao đổi trong nhóm, đại diện trình bày:

+ Tổng số alen trong quần thể : 1000x2=2000

Gọi p là tần số của alen A: kí hiệu là p(A)

Gọi q là tần số của alen a: kí hiệu là q(a)

Khi đó: * Tần số của alen A và a được tính

như thế nào?

* Tần số của kiểu gen AA, Aa, aa được tính

như thế nào?

+ Trường hợp 2 : khi đề bài cho cấu trúc di

truyền của quần thể

Cho quần thể có cấu trúc di truyền: dAA +

hAa + raa = 1

Khi đó : p (A) , q (a) được tính như thế nào?

- HS: trao đổi trong nhóm, hoàn thành yêu

cầu của giáo viên

- GV nhận xét, bổ sung và chốt kiến thức

- GV đặt câu hỏi : Vốn gen của quần thể thay

đổi khi nào, cần phải làm gì để bảo tồn vốn

gen của quần thể ?

- HS suy nghĩ, thảo luận, thống nhất trong

nhóm ghi phần trả lời vào giấy A2, nêu được:

+ Vốn gen của quần thể bị thay đổi khi số

lượng cá thể bị thay đổi

+ Áp dụng các phương pháp lai tạo và nhân

giống tiên tiến

+ Khai thác và bảo vệ hợp lí nguồn tài

nguyên thiên nhiên,

* Công thức tổng quát tínhtần số alen và tần số kiểu gen:

+

Trường hợp 1 : Tần số kiểu gen

AA = D/N

Aa = H/N

aa = R/N Tần số alen p(A) = (D + H/2)/N q(a) = (R + H/2)/N

Hoạt động 3: Cấu trúc di truyền của quần thể tự thụ phấn và quần thể giao

phối gần với vấn đề bảo vệ vốn gen của Quần thể

1 Phương pháp : Nêu vấn đề, hợp tác, phân tích và tổng hợp kiến thức

2 Kĩ thuật : KWL, hợp tác, lắng nghe và phản hồi tích cực.

- GV yêu cầu học sinh tiếp tục sử dụng phiếu

- GV giới thiệu ví dụ trong SGK: Quần thể đậu

Hà lan có 100% cây dị hợp tử Aa, chiếu phiếu

học tập số 4

+ Nhận xét và xác định thành phần kiểu gen của

quần thể qua các thế hệ tự thụ phấn theo phiếu

học tập số 4 ?

- HS suy nghĩ và nêu nhận xét về tỉ lệ kiểu gen

của quần thể qua các thế hệ, hoàn thành PHT số

4

Vận dụng kiến thức quy nạp môn Toán lớp

11.

- GV yêu cầu học sinh nhắc lại phương pháp

chứng minh quy nạp toán học, vận dụng trả lời

câu hỏi theo PHT số 4

- HS vận dụng kiến thức qui nạp toán học

lớp 11 xây dựng công thức tính tần số kiểu gen

của quần thể, hoàn thiện PHT số 4

- GV khẳng định kiến thức và chiếu đáp án PHT

số 4

- GV đưa ra cấu trúc quần thể có dạng dAA +

hAa + raa = 1, yêu cầu học sinh vận dụng kiến

thức quy nạp toán học xác định thành phần

kiểu gen của quần thể qua n thế hệ

- Học sinh trao đổi, thao luận trong nhóm, trình

bày cách xác định tần số kiểu gen của quần thể

1 Quần thể tự thụ phấn

- Tự thụ phấn là hiện tượnghạt phấn rơi trên đầu vòi nhụycủa cùng một hoa hoặc hoacùng một cây

- Thành phần kiểu gen thayđổi theo hướng :

+ AA = d + h

1 1 2 2

- GV nêu vấn đề : nguyên nhân nào dẫn đến

hiện tượng thoái hóa giống ở cây trồng tự thụ

phấn, cần làm gì để giảm hiện tượng trên trong

sản xuất giống cây trồng này?

- HS : * Do các gen lặn quy định tính trạng xấu

được tổ hợp lại và tăng lên sau mỗi thế hệ

* Trong sản xuất giống cần :

+ Thụ phấn nhân tạo cho cây

+ Với giống tác giả, chọn cây ưu tú theo sơ đồ

- HS nhắc lại các bước thụ phấn cho cây

- GV chốt lại các bước, giới thiệu hình ảnh và

hiệu ứng về thụ phấn nhân tạo với nhóm cây tự

thụ phấn (hình 8, hình 9)

- GV nêu vấn đề : Tại sao trong chăn nuôi

người ta thường dùng con đực khác giống hoặc

lai khác bố mẹ để phối giống?

- HS trả lời được : Tránh giao phối cùng đàn.

- GV: giới thiệu hình ảnh về giao phối cùng đàn

ở gà (hình 10)

- GV đặt câu hỏi : Giao phối gần là gì, lấy ví

dụ, nguyên nhân xảy ra thoái hóa giống ở động

vật giao phối cận huyết (cùng đàn )?

- HS vận dụng kiến thức về đặc điểm cấu trúc di

truyền của quần thể giao phối gần trả lời câu

hỏi

Liên hệ với kiến thức bài 25, môn Công nghệ

lớp 10

- GV nêu vấn đề : Để tăng chất lượng đàn vật

nuôi ta cần áp dụng những phương pháp nào

- Nguyên nhân gây thoái hóagiống ở cây trồng : các genlặn quy định tính trạng xấuđược tổ hợp lại và biểu hiện

ưu tú theo sơ đồ duy trì

+ Với giống thoái hóa, đánhgiá dòng theo sơ đồ phụctráng

2 Quần thể giao phối gần

- KN : Giao phối gần là hiệntượng các cá thể có cùngquan hệ huyết thống giaophối với nhau

- Đặc điểm di truyền: Thayđổi cấu trúc di truyền; tăng tỉ

lệ kiểu gen đồng hợp, giảm tỉ

lệ kiểu gen dị hợp

- Biện pháp tăng hiệu quảchăn nuôi: Chọn lọc đựcgiống tốt, lai giống ,thụ tinhnhân tạo

- Duy tì chất lượng bằng tựthụ phấn và giao phối gần

- Ý nghĩa tự thụ phấn và giaophối gần trong sản xuất: Tạodòng thuần

trong công tác sản xuất giống, muốn duy trì

chất lượng thuần chủng của giống ta cần làm

gì, vì sao ? Tự thụ phấn và giao phối gần có ý

nghĩa gì trong sản xuất ?

- HS suy nghĩ trả lời: Chọn lọc đực giống tốt, lai

giống, thụ tinh nhân tạo,

Vận dụng kiến thức giao phối gần vào môn

GDCD lớp 10

- GV khẳng định kết hôn gần là một trong những

nguyên nhân làm nghèo vốn gen của loài người

Vì sao kết hôn gần lại làm nghèo vốn gen của

loài người?

- HS: Do kết hôn gần làm xuất hiện nhiều bệnh,

tật di truyền gây gánh nặng cho gia đình và xã

hội

- GV yêu cầu HS trả lời câu hỏi theo PHT số 3

Tại sao Luật Hôn nhân và gia đình lại cấm

không cho người có họ hàng gần ( trong vòng 3

đời ) kết hôn với nhau?

- HS phân tích và đưa ra ý kiến về quy định của

Luật Hôn nhân và gia đình

- GV nêu câu hỏi : Cần phải làm gì để giảm hôn

nhân cận huyết nhằm bảo vệ vốn gen loài

Biện pháp giảm hôn nhân cận huyết:

+ Tuyên truyền, thuyết phục xóa bỏ hủ tục kết

- GV đặt câu hỏi : số đời của người có quan hệ

họ hàng được tính như thế nào ?

- Cách tính số đời giữa những người có quan hệ

họ hàng : Tại khoản 13 điều 8 Luật Hôn nhân

và Gia đình năm 2000 có quy định : “Những

người có họ trong phạm vi ba đời là những

người cùng một gốc sinh ra : cha mẹ là đời thứ

nhất; anh chị em cùng cha mẹ, cùng cha khác

mẹ, cùng mẹ khác cha là đời thứ hai; anh chị em