(Luận văn thạc sĩ) nghiên cứu vai trò vật liệu gỗ trong nội thất kiến trúc truyền thống và đề xuất các ứng dụng cho nội thất kiến trúc đương đại

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA NGUYỄN THỊ THƯƠNG NGHIÊN CỨU VAI TRÒ VẬT LIỆU GỖ TRONG NỘI THẤT KIẾN TRÚC TRUYỀN THỐNG VÀ ĐỀ XUẤT CÁC ỨNG DỤNG CHO NỘI THẤT KIẾN TRÚC ĐƯƠNG ĐẠI

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA

NGUYỄN THỊ THƯƠNG

NGHIÊN CỨU VAI TRÒ VẬT LIỆU GỖ TRONG NỘI THẤT KIẾN TRÚC TRUYỀN THỐNG VÀ ĐỀ XUẤT CÁC ỨNG DỤNG CHO NỘI THẤT KIẾN TRÚC ĐƯƠNG ĐẠI

LUẬN VĂN THẠC SĨ KIẾN TRÚC

Đà Nẵng – Năm 2020

DUT.LRCC

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC BÁCH KHOA

NGUYỄN THỊ THƯƠNG

NGHIÊN CỨU VAI TRÒ VẬT LIỆU GỖ TRONG NỘI THẤT KIẾN TRÚC TRUYỀN THỐNG VÀ ĐỀ XUẤT CÁC ỨNG DỤNG CHO NỘI THẤT KIẾN TRÚC ĐƯƠNG ĐẠI

Chuyên ngành: Kiến trúc công trình (K38_KT)

Mã số:

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS NGUYỄN ANH TUẤN

Đà Nẵng – Năm 2020

DUT.LRCC

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Anh Tuấn Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và có xuất xứ rõ ràng

DUT.LRCC

Đà Nẵng, Ban lãnh đạo Khoa Sau đại học đã giúp tôi hoàn thành khóa học

Tôi xin chân thành cảm ơn PGS.TS Nguyễn Anh Tuấn, người đã tận tình chỉ bảo

và hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện Luận văn tốt nghiệp

Tôi xin chân thành cảm ơn các Thầy cô giáo trong Hội Đồng Khoa học đã cho tôi những lời khuyên quý giá, các thầy cô trong khoa Kiến Trúc đã tạo điều kiện tốt cho tôi hoàn thành luận văn

Cuối cùng, tôi xin gởi lời cảm ơn sâu sắc tới gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã động viên và giúp đỡ hết lòng để tôi có thể hoàn thành Khóa học và bảo vệ thành công Luận văn tốt nghiệp

Mặc dù đã rất cố gắng hết khả năng của mình, song luận văn vẫn còn nhiều thiếu sót Kính mong quý Thầy, Cô và Hội đồng chấm Luận văn góp ý để Luận văn của tôi được hoàn thiện hơn

Một lần nữa tôi xin trân trọng cảm ơn!

Đà Nẵng, ngày 19 tháng 10 năm 2020

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Nguyễn Thị Thương

DUT.LRCC

NGHIÊN CỨU VAI TRÒ VẬT LIỆU GỖ TRONG NỘI THẤT

KIẾN TRÚC TRUYỀN THỐNG VÀ ĐỀ XUẤT CÁC ỨNG DỤNG

CHO NỘI THẤT KIẾN TRÚC ĐƯƠNG ĐẠI

Học viên: Nguyễn Thị Thương Chuyên ngành: Kiến trúc

Mã số:………… Khóa: K38_KT Trường Đại học Bách khoa - ĐHĐN

Tóm tắt – Kiến trúc không chỉ là chức năng, kinh tế, kỹ thuật và các đặc điểm vật lý

khác, mà còn liên quan chặt chẽ đến các hành vi của con người Vì vậy, nó còn có tính độc đáo, tính thẩm mỹ về thị giác và có chức năng làm đẹp các đặc điểm sống Nhà gỗ truyền thống là thể loại kiến trúc cốt yếu nhất, hài hòa với văn hóa, tín ngưỡng, môi trường và lối sống của người dân Cần tích hợp các yếu tố truyền thống, biểu tượng, với các hình thức và ý tưởng hiện đại với nhau để hình thành các phương thức kiến trúc và môi trường với di sản văn hóa và bầu không khí hiện đại Phát triển các giá trị thiết kế trong kiến trúc đương đại bằng cách nghiên cứu các giá trị thiết kế truyền thống trong kiến trúc mở đường cho các lập luận liên quan đến việc thực hiện các giá trị thiết kế nhà truyền thống Việt Nam đích thực trong các ngôi nhà Việt Nam đương đại Tạo ra một nền văn hóa kiến trúc trong các ngôi nhà đương đại có thể giữ được tinh thần văn hóa truyền thống và phát triển bền vững là mục tiêu tôi không ngừng theo đuổi

Từ khóa – Vật liệu gỗ; Nhà ở truyền thống, Kiến trúc nội thất truyền thống; Kiến trúc

nội thất đương đại; Bản sắc văn hóa

RESEARCH THE ROLE OF WOOD MATERIALS IN TRADITIONAL INTERIOR ARCHITECTURE AND PROPOSE

APPLICATIONS FOR CONTEMPORARY INTERIOR

ARCHITECTURE

Abstract – Architecture is not only functional, economic, and technical and other

physical characteristics, but also closely related to human behaviors Therefore, it also has originality, visual aesthetics and function to beautify the living characteristics Traditional wooden houses are the most essential architectural experience that is in harmony with the people's culture, beliefs, environment and lifestyles It is worth to integrate the traditional elements, symbols, with modern forms and ideas together to form the environmental and architectural modes with the cultural heritage and modern atmosphere The development of design values in contemporary architecture by tracking traditional design values in architecture paves the way for arguments concerning the implementation of authentic VietNam traditional house design values in contemporary VietNam houses To create an architectural culture in modern buildings that could keep the traditional cultural spirit and

sustainable development may be my target to continually pursue

Key words – Wood materials; Traditional housing; Traditional interior architecture;

Contemporary interior architecture; Cultural identity

DUT.LRCC

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

TÓM TẮT LUẬN VĂN iii

MỤC LỤC iv

DANH MỤC CÁC BẢNG vii

DANH MỤC CÁC HÌNH viii

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VÀ ĐÁNH GIÁ VAI TRÒ VẬT LIỆU GỖ TRONG KIẾN TRÚC NỘI THẤT NHÀ Ở TRUYỀN THỐNG 5

1.1 Khái niệm chung về vật liệu gỗ trong xây dựng: 5

1.1.1 Thế nào là gỗ tự nhiên, gỗ tự nhiên tự nhiên đạt chuẩn FSC và phân loại:……….5

1.1.2 Thế nào là gỗ công nghiệp và phân loại: 8

1.1.3 Vật liệu gỗ trong kiến trúc – nội thất nhà ở truyền thống: 9

1.2 Thực trạng và xu hướng phát triển vật liệu gỗ thế giới và Việt Nam: 10

1.2.1 Thế giới: 10

1.2.2 Việt Nam: 12

1.3 Vai trò của vật liệu gỗ tự nhiên trong kiến trúc nội thất nhà ở truyền thống: 14

1.3.1 Kết cấu chịu lực: 14

1.3.2 Cấu trúc cơ động: 17

1.3.3 Vật dụng nội thất: 20

1.3.4 Yếu tố trang trí 24

1.4 Kinh nghiệm sử dụng vật liệu gỗ tự nhiên truyền thống: 25

1.5 Kết luận chương 1: 28

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC VÀ LÝ LUẬN TRONG VIỆC NGHIÊN CỨU VÀ SỬ DỤNG VẬT LIỆU GỖ 29

2.1 Cơ sở lý luận về vật liệu gỗ tự nhiên: 29

2.1.1 Mối quan hệ giữa vật liệu gỗ tự nhiên và con người: 29

DUT.LRCC

2.1.2 Những tính ưu việt của vật liệu gỗ tự nhiên với môi trường: 30

2.2 Cơ sở khoa học về vật liệu gỗ công nghiệp: 31

2.2.1 Ưu điểm 31

2.2.2 Tác động tiêu cực từ gỗ công nghiệp tới con người và môi trường: 32

2.3 Cơ sở thẩm mỹ về việc sử dụng gỗ tự nhiên trong kiến trúc nội thất truyền thống: 33

2.3.1 Họa tiết trang trí 33

2.3.2 Chất cảm vật liệu và màu sắc: 38

2.3.3 Hình dáng 38

2.4 Các yếu tố bản sắc văn hóa và phong thủy của vật liệu gỗ tự nhiên trong kiến trúc nội thất truyền thống: 39

2.4.1 Yếu tố bản sắc văn hóa 39

2.4.2 Yếu tố phong thủy 40

2.5 Cơ sở thực tiễn: 41

2.5.1 Nhật Bản: 41

2.5.2 Trung Quốc: 46

2.5.3 Việt Nam: 49

2.6 Kết luận chương 2: 53

CHƯƠNG 3: ĐỀ XUẤT CÁC ỨNG DỤNG VẬT LIỆU GỖ TRUYỀN THỐNG CHO KIẾN TRÚC NỘI THẤT ĐƯƠNG ĐẠI 54

3.1 Nguyên tắc và quan điểm: 54

3.1.1 Một số quan điểm: 54

3.1.2 Một số yêu cầu: 54

3.2 Phương thức chuyển hóa từ vật liệu gỗ truyền thống vào kiến trúc nội thất đương đại: 55

3.2.1 Chuyển hóa nguyên bản: 55

3.2.2 Chuyển hóa theo lối cách tân cách điệu 58

3.2.3 Chuyển hóa theo lối ẩn dụ 62

3.2.4 Chuyển hóa theo lối tương phản 64

3.3 Ứng dụng việc sử dụng vật liệu gỗ truyền thống trong kiến trúc, nội thất đương đại: 68

3.3.1 Kết cấu chịu lực: 68

DUT.LRCC

3.3.2 Cấu trúc cơ động: 70 3.3.3 Vật dụng nội thất: 76 3.3.4 Yếu tố trang trí: 79

3.4 Minh họa phương án việc sử dụng vật liệu gỗ truyền thống trong kiến trúc, nội thất đương đại (tác giả): 82 3.5 Kết luận chương 3: 86 KẾT LUẬN 87 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

DUT.LRCC

DANH MỤC CÁC BẢNG

Số hiệu

DUT.LRCC

2.11 Cấu trúc của một ngôi nhà gỗ nhỏ theo phong cách truyền

DUT.LRCC

3.25 Vách trang trí nội thất, ngoại thất sử dụng chi tiết con tiện kết

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Trong bối cảnh xu thế hóa toàn cầu, xu thế toàn cầu hóa về văn hóa đang thách thức tất cả các dân tộc, quốc gia và các nền văn hóa trong sự nghiệp phát triển Nếu một dân tộc không sở hữu nền văn hóa của riêng mình cũng giống như việc chúng ta đánh mất bản sắc, nguồn cội Xu thế hội nhập, va chạm, xung đột trong sự đa dạng về văn hóa làm cho tính dân tộc và tính toàn cầu hóa trở thành hai vấn đề lớn của thiết kế đương đại

Việt Nam là một đất nước có mấy ngàn năm lịch sử văn hiến, di sản văn hóa phong phú cả về vật chất, tinh thần Những năm gần đây, với sự giao lưu văn hóa ngày càng tăng giữa Việt Nam và thế giới, số lượng lớn các quan niệm thiết kế, sản phẩm thiết kế phương Tây vào Việt Nam đã tạo ra xu thế “sính ngoại”, quá tôn trọng thiết kế hiện đại phương Tây, bỏ qua văn hóa truyền thống Việt Nam, coi thường tài nguyên văn hóa địa phương, tạo ra một số sản phẩm thiết kế có hình thức bề ngoài chắp vá và thậm chí “đạo văn” Chính vì vậy thiết kế của chúng ta bị kém ý nghĩa văn hóa truyền thống và phong cách riêng Điều này mang lại nhiều sự nguy hại cho sự phát triển của nghệ thuật thiết kế đương đại Việt Nam “Quốc tế hoá” nghệ thuật thiết kế không có nghĩa là Mỹ hóa và châu Âu hóa Quốc tế hóa trong nghệ thuật thiết kế không lấy dạng thức nghệ thuật một quốc gia làm tiêu chuẩn mà nó chính là một dạng tồn tại văn hóa mới đang được phát triển

Trong hoạt động thiết kế, phong cách dân tộc và phong cách thời đại có thể ví như

là một con dao hai lưỡi, nếu không tuân thủ theo những tiêu chuẩn quốc tế và sự thoả mãn nhu cầu thẩm mỹ phổ biến của công chúng thì sẽ không có được thị trường rộng lớn, không có được cơ hội sinh tồn Tương tự như vậy, nếu bỏ đi bề dày truyền thống dân tộc, thì sẽ bị mất đi những yếu tố cơ sở nền tảng của hình thức thiết kế Chỉ có một cách đảm bảo tính toàn diện, hiểu đầy đủ bản chất tinh tuý của văn hóa dân tộc thì mới hiểu được thực chất của thiết kế, nắm bắt tốt hơn các xu hướng thiết kế của thời đại, tạo ra thiết kế có chất lượng nhiều hơn và tốt hơn Và cuối cùng là phải có ý thức đề cao bản sắc văn hoá, dân tộc, quốc gia trong thiết kế để mang lại lợi ích nhận diện thương hiệu dân tộc, quốc gia và nhận diện nét chung tầm thế giới, nhân loại

Bản sắc và hiện đại là một chủ đề được đề cập nhiều thời gian qua Cùng với xu thế đô thị hóa, hội nhập toàn cầu hóa, kiến trúc nội thất, đặc biệt là các công trình nhà

ở “truyền thống” đứng trước những ảnh hưởng của kiến trúc mới từ các nước bên ngoài được du nhập vào, tạo ra một cuộc đấu tranh khốc liệt giữa bản sắc và hiện đại với các kiểu loại hình kiến trúc mới Tuy nhiên trên góc nhìn tổng thể, không thể phủ nhận những đóng góp kiến trúc ngoại nhập với nhiều ưu thế tiên phong về công nghệ,

tổ chức không gian, trong khi đó yếu tố bản sắc vẫn có thể được kế thừa và lưu giữ

DUT.LRCC

Rõ ràng những bản sắc truyền thống kiến trúc Việt Nam đang đổi mới – sự đổi mới cần được cổ vũ Song cũng cần được bình luận để tiếp thu phát triển những mặt tích cực, hạn chế những vấn đề chưa phù hợp, để tạo ra những truyền thống mới cho giai đoạn hiện nay của kiến trúc hiện đại Việt Nam trong thời đại công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước, hòa nhập quốc tế mà vẫn phát huy được bản sắc dân tộc

Kiến trúc truyền thống Việt Nam có rất nhiều thành tựu, dù quy mô không đồ sộ nhưng tính thẩm mỹ, tính bền vững có thể sánh ngang với các nền kiến trúc châu Á rực rỡ khác như Trung Quốc, Nhật Bản, Campuchia, Ấn Độ…Việt Nam với các giá trị của văn minh lúa nước, kiến trúc truyền thống Việt Nam được biết đến qua cách sử dụng tinh tế các vật liệu riêng Các vật liệu truyền thống này cơ bản đều có nguồn gốc

từ thiên nhiên và được sử dụng tài tình dưới bàn tay của những người thợ dân gian Thông qua các kinh nghiệm được đúc kết và kế thừa lâu đời đã tạo nên nhiều nét đặc trưng đặc sắc trong việc ứng dụng với các công trình xây dựng trong kiến trúc truyền thống

Trước những vấn đề trên cùng với tiềm năng lớn mà vật liệu gỗ mang lại, việc sử dụng vật liệu gỗ trong nội thất trở thành xu hướng là điều tất yếu Vật liệu gỗ không chỉ đóng vai trò quan trọng đối với nội thất mà còn tham gia vào các cấu trúc nhà như trần, cột, vách,… Trong suốt lịch sử, vật liệu gỗ đã và đang khẳng định thế mạnh vượt trội của nó Cho tới thời điểm hiện tại, vật liệu gỗ là nguồn nguyên liệu thân thiện với môi trường, không phát sinh chất ô nhiễm độc hại đối với sức khỏe con người, hơn thế nữa nó còn là nguồn nguyên liệu có thể tái tạo được Điều này sẽ giúp các nhà thi công, thiết kế và người sử dụng trong nước sẽ mạnh dạn cập nhật những xu hướng mới nhất trên thế giới, thúc đẩy tiềm năng phát triển vật liệu gỗ mạnh mẽ hơn nữa tại Việt Nam

Từ xưa, nội thất gỗ tự nhiên đã rất được yêu thích bởi vẻ đẹp tinh tế và sự bền bỉ cùng thời gian Vì thế kiến trúc gỗ truyền thống có rất nhiều kinh nghiệm đa dạng có thể khai thác và vận dụng trong thực tế hiện tại Mặc dù nội thất gỗ tự nhiên trong cuộc sống hiện đại được thiết kế theo nhiều phong cách khác nhau nhưng những kinh nghiệm và giá trị cốt lõi của nó thì vẫn còn duy trì nguyên vẹn

Chính sự tồn tại và phát triển song song của vật liệu gỗ tự nhiên với cuộc sống con người đã khiến vật liệu gỗ như trở thành một chất liệu kinh điển, có ý nghĩa sâu sắc đến tinh thần của con người mà đôi khi chúng bị lãng quên Việc thiết kế nội thất kiến trúc sử dụng vật liệu gỗ không những chứa đựng những sắc thái gợi nhớ về lịch sử, bản sắc văn hóa dân tộc,… mà còn mang lại vẻ đẹp gần gũi, bình dị và ấm cúng,… hay chỉ đơn thuần là nó đẹp vì nó mang tâm hồn người Việt trong thế giới hiện đại này

Vì thế, đề tài này sẽ đi sâu vào nghiên cứu vai trò của vật liệu gỗ trong kiến trúc nội thất truyền thống và đề xuất các ứng dụng cho kiến trúc nội thất đương đại nhằm lưu giữ được những giá trị bản sắc truyền thống đồng thời tìm ra giải pháp hạn chế những tác động tiêu cực đến thiên nhiên, nhằm nâng cao chất lượng sống của con

DUT.LRCC

người, hạ giá thành xây dựng, nâng cao hiệu suất làm việc Đây cũng là tính nhân văn

trong việc chọn đề tài “Nghiên cứu vai trò vật liệu gỗ trong nội thất kiến trúc truyền

thống và đề xuất các ứng dụng cho nội thất kiến trúc đương đại”

2 Mục tiêu nghiên cứu:

- Kế thừa và phát huy các giá trị bản sắc của kiến trúc truyền thống, nhà ở dân

gian trong nền kiến trúc Việt Nam đương đại

- Đưa ra các đề xuất sử dụng vật liệu gỗ truyền thống trong thiết kế nội thất

đương đại cũng như các quan điểm, nguyên tắc trong việc thiết kế kiến trúc nhà ở theo hướng hạn chế tác động tới môi trường, phù hợp với quy luật phát triển bền vững trong kiến trúc – nội thất

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

- Đối tượng nghiên cứu: Luận văn tập trung nghiên cứu phân tích đưa ra các đề

xuất ứng dụng vật liệu gỗ cho kiến trúc nội thất đương đại tại Việt Nam: vật liệu gỗ trong kiến trúc truyền thống

- Phạm vi nghiên cứu: Luận văn nghiên cứu các công trình nhà ở truyền thống

tại Việt Nam sử dụng vật liệu gỗ truyền thống ứng dụng trong công trình kiến trúc nội thất đương đại

4 Nội dung nghiên cứu:

- Tổng quan và đánh giá vai trò vật liệu gỗ trong kiến trúc nội thất nhà ở truyền

thống

- Phân tích cơ sở khoa học và lý luận trong việc nghiên cứu và sử dụng vật liệu

gỗ

- Đề xuất các ứng dụng vật liệu gỗ truyền thống cho kiến trúc nội thất đương đại

5 Phương pháp nghiên cứu:

- Thu thập tài liệu thông qua sách, báo, internet,…

- Khảo sát thực tế tình hình tổ chức, sử dụng vật liệu gỗ trong các công trình kiến

trúc truyền thống tại Việt Nam, (Đi khảo sát hiện trạng, chụp ảnh và quan sát trực quan)

- Tổng hợp và phân tích các thông tin thu thập được và dùng làm tài liệu trích

 Đề xuất các giải pháp thiết kế kiến trúc nội thất sử dụng vật liệu gỗ truyền thống phù hợp với công trình đương đại, hạn chế tối đa các tác động tiêu cực đến môi trường

7 Cấu trúc của luận văn:

- Phần mở đầu

- Phần nội dung nghiên cứu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VÀ ĐÁNH GIÁ VAI TRÒ VẬT LIỆU GỖ TRONG KIẾN TRÚC

NỘI THẤT NHÀ Ở TRUYỀN THỐNG

1.1 Khái niệm chung về vật liệu gỗ trong xây dựng:

1.1.1 Thế nào là gỗ tự nhiên, gỗ tự nhiên tự nhiên đạt chuẩn FSC và phân loại:

Gỗ tự nhiên là loại gỗ được lấy từ cây gỗ ở khu vực rừng trồng hoặc rừng nguyên sinh Gỗ được khai thác trực tiếp từ những rừng trồng cây lấy gỗ, cây lấy tinh dầu, cây lấy nhựa hoặc quả có thân cứng và chắc chắn Sau đó gỗ được đưa vào xử lý công nghiệp cơ bản như cắt, xẻ, tẩm, sấy….để tạo thành nguyên liệu sử dụng mà không trải qua giai đoạn chế biến gỗ thành vật liệu khác [1]

Hình 1.1: Gỗ tự nhiên [1]

Gỗ tự nhiên đạt chuẩn FSC:

- FSC là một tổ chức phi chính phủ thành lập vào năm 1993, cũng là Tổ chức duy

nhất được công nhận toàn cầu về phát triển các tiêu chuẩn chứng nhận về rừng Đứng trước việc cần phải bảo tồn và kiểm soát chặt chẽ nguồn tài nguyên rừng vô cùng quý giá, việc thành lập một tổ chức có sự ràng buộc và trở thành thước đo nguyên tắc trong việc khai thác gỗ và sản xuất rất cần thiết FSC giúp đưa ra các giải pháp, đề xuất các biện pháp nhằm kiểm soát nguồn tài nguyên rừng và bảo vệ chúng khỏi sự phá hoại cách chủ quan và khách quan Tổ chức FSC là một tổ chức cực kỳ có uy tín Nhờ tổ chức này, các tài nguyên rừng của nhiều quốc gia đã được bảo vệ và phát triển mạnh

mẽ, duy trì được hệ sinh thái xanh và tái sinh rừng [2]

- Chứng chỉ FSC là một loại chứng chỉ được tổ chức này cung cấp nhằm xác

minh nguồn gốc gỗ, quy trình khai thác, sản xuất thành phẩm đúng theo pháp luật, đáp ứng các tiêu chuẩn bảo vệ môi trường Chứng chỉ FSC hiểu đơn giản là chứng nhận về tiêu chuẩn rừng [2]

- Cam kết của tổ chức FSC không mua bán nguyên liệu có nguồn từ: [2]

 Gỗ được khai thác bất hợp pháp

 Gỗ được khai thác từ nơi vi phạm truyền thống và dân quyền (có tranh chấp)

DUT.LRCC

 Gỗ khai thác từ rừng có giá trị bảo tồn cao có nguy cơ bị đe dọa bởi các hoạt động quản lý

 Gỗ được khai thác từ các khu rừng tự nhiên đang được chuyển đổi thành rừng trồng hoặc mục đích sử dụng ngoài rừng

 Gỗ được khai thác từ cây trồng bị biến đổi di truyền

- Lợi ích khi sử dụng gỗ có chứng chỉ FSC: [2]

thái tự nhiên Các nguyên tắc hoạt động khắt khe của Tổ chức Phi chính phủ này không chỉ bảo vệ nguồn gỗ rừng tự nhiên mà còn bảo vệ cả nguồn nước, bầu không khí Cụ thể, FSC kêu gọi các đơn vị/cá nhân quản lý rừng hiện những biện pháp: cấm khai thác rừng già hiếm, ngăn ngừa mất rừng tự nhiên; không sử dụng chất atrazine có trong thuốc diệt cỏ làm suy giảm thực vật Hóa chất này còn có thể ngấm xuống đất nhiễm vào nguồn nước ngầm

và phát tán ra không khí gây hại cho sức khỏe con người Những đơn vị chủ quản, đơn vị kinh doanh hoặc sản phẩm nào không đáp ứng được những tiêu chuẩn này sẽ không được cấp chứng chỉ FSC Ở một số quốc gia phát triển trên thế giới, FSC là chứng chỉ bắt buộc nếu muốn đưa sản phẩm gỗ ra thị trường tiêu thụ

 Về mặt kinh tế: FSC Certificate có tiêu chí về kiểm soát quá trình khai thác giúp giảm thiểu lãng phí từ các nguồn tài nguyên rừng, tận dụng những nguyên liệu gỗ thừa để tái sản xuất sản phẩm mới Với sự nỗ lực này, chúng

ta có thể tiết kiệm được một khoản chi phí cho nền kinh tế chung Về lâu dài, có thể thúc đẩy phát triển kinh tế, tạo ra nhiều sản phẩm với chi phí ít hơn Việc bảo vệ rừng cũng có thể giúp làm giảm thiên tai, hiệu ứng nhà kính giúp nền kinh tế không phải lãng phí một khoản chi phí đáng kể để khắc phục chính những hậu quả do con người gây ra

xã hội và cuộc sống của con người Trước tình trạng khai thác trái phép tài nguyên gỗ tràn lan gây ảnh hưởng đến hệ sinh thái cũng như đe dọa trực tiếp đến môi trường sống chung của nhân loại, Forest Stewardship Council đóng vai trò là nhân tố trung gian đưa ra nhiều giải pháp cải thiện môi trường và giáo dục con người, hướng đến những giá trị xanh bền vững Mỗi một chứng chỉ được cấp thành công là một lần FSC đưa những giá trị nhân văn đến gần hơn với các doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân người tiêu dùng

DUT.LRCC

Hình 1.2: Gỗ tự nhiên đạt chuẩn FSC [2]

Phân loại:

- Tuy điều kiện và hoàn cảnh khác nhau nhưng Việt Nam và trên thế giới có sự

phân loại gỗ tương đối giống nhau

- Theo Tiêu chuẩn Việt Nam được tổng hợp từ Quyết định số 2198- CNR của Bộ

Lâm Nghiệp (nay là Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn) ban hành ngày 26 tháng

11 năm 1977 quy định bảng phân loại tạm thời các loại gỗ sử dụng thống nhất trong cả nước Hiệu lực áp dụng từ ngày 01/01/1978 và Quyết định số 334/CNR ban hành ngày

10 tháng 5 năm 1988 của Bộ Lâm Nghiệp về việc điều chỉnh phân loại xếp hạng một

số chủng loại gỗ sử dụng dựa theo tỉ trọng được đo lúc độ ẩm của gỗ là 15%, gỗ càng nặng thì tính chất cơ lý càng cao:

- Theo Nghị định số 18/HĐBT của Chính phủ ngày 17/1/1992 về qui định danh

mục thực vật rừng, động vật rừng quý, hiếm và chế độ quản lý, bảo vệ ở Việt Nam gỗ

tự nhiên được chi thành 8 nhóm gồm:

giá trị kinh tế cao (cấm khai thác)

 Nhóm II: Nhóm gỗ nặng, cứng, có tỷ trọng lớn và sức chịu lực cao

 Nhóm III: Nhóm gỗ nhẹ và mềm hơn nhóm II và nhóm I, nhưng cũng có sức bền, sức chịu lực cao và độ dẻo dai lớn

xây dựng, đóng đồ đạc

dễ chế biến

DUT.LRCC

 Nhóm VII: Nhóm gỗ nhẹ, sức chịu lực kém, sức chống mối mọt

không bền

- Các loại gỗ sử dụng chủ yếu trong xây dựng được phân loại thành các nhóm

căn cứ vào khả năng chịu lực (Bảng 1.1) và khối lượng thể tích (Bảng 1.2)

IV

V

VI

Từ 0.86 trở lên 0.73 – 0.85 0.62 – 0.72 0.55 – 0.61 0.50 – 0.54

Từ 0.49 trở xuống

Bảng 1.2 Phân loại gỗ theo khối lượng thể tích [3]

1.1.2 Thế nào là gỗ công nghiệp và phân loại:

Gỗ công nghiệp là loại gỗ sử dụng keo hay hóa chất kết hợp với gỗ vụn để làm ra tấm gỗ Gỗ công nghiệp có tên quốc tế là Wood – Based Panel Gỗ công nghiệp đa số được làm từ các nguyên liệu thừa, nguyên liệu tận dụng, tái sinh, ngọn cành của cây gỗ

tự nhiên [4]

Phân loại:

- Các loại gỗ công nghiệp thông dụng hiện nay được sản xuất trong nước hoặc

nhập khẩu từ Trung Quốc, Malaysia Hầu hết đều có một kích thước tiêu chuẩn quốc tế

theo chiều rộng và chiều dài là 1220mm (rộng) x 2440mm (dài) Độ dày tùy theo

 Gỗ nhựa

Hình 1.3: Các loại gỗ công nghiệp thông dụng [4]

1.1.3 Vật liệu gỗ trong kiến trúc – nội thất nhà ở truyền thống:

Nhà ở dân gian truyền thống xuất phát từ nhu cầu trú ngụ và sinh hoạt nên rất phong phú và đa dạng, mỗi dân tộc đều có những cách xây dựng nhà ở với hình thức

và tổ chức công năng khác nhau, nó đặc trưng cho nền văn hóa, khí hậu, địa hình, thói quen canh tác, lao động sản xuất và phong tục tập quán của mỗi dân tộc Nhưng do giao thoa về văn hóa, tiếng nói, chữ viết, nên nhiều dân tộc cũng có cách tổ chức không gian nhà ở tương đối giống nhau, hoặc khai thác kinh nghiệm của tộc người khác để sáng tạo không gian nhà ở cho tộc mình

Nhà ở thường xây gạch, mái lợp tranh hoặc ngói, kết cấu vì kèo gỗ chắc chắn, chạm trổ hoa văn đẹp mắt Căn cứ vào kết cấu, họa tiết chạm khắc, văn hóa vùng miền cũng như tổ chức công năng bên trong ngôi nhà, có thể phân chia nhà gỗ truyền thống thành 3 miền khác nhau: [5]

- Nhà gỗ truyền thống miền Bắc (nhà kẻ truyền)

- Nhà gỗ truyền thống miền Trung (nhà rường)

- Nhà gỗ truyền thống miền Nam (nhà xuyên trính)

Nội thất nhà ở truyền thống là không gian bên trong một ngôi nhà sử dụng hoạ tiết hoa văn truyền thống kết hợp với chất liệu gần gũi (gỗ, mây, tre, nứa,…), luôn tạo cảm giác dân dã, hoài cổ, trang trọng và không nặng nề Nội thất nhà ở truyền thống thường

có không gian rất rộng rãi, các khu vực chức năng được phân chia khá rõ ràng Đặc

DUT.LRCC

biệt, nội thất truyền thống ưu tiên sử dụng những hình khối cơ bản, nhất định như vuông, tròn

Kiến trúc – nội thất nhà ở truyền thống thường được lựa chọn những đồ đạc làm từ chất liệu gỗ, mang đậm nét cổ điển như hoa văn chạm trổ tỉ mỉ, tinh xảo hoặc kiểu dáng bề thế, trang trọng mang đến cho mỗi không gian nét đẹp sang trọng, ấm cúng Các màu sắc kết hợp trong không gian nội thất được sử dụng hợp lý với các màu trung tính để làm nổi bật vẻ đẹp của đồ đạc bằng gỗ tự nhiên [5]

Hình 1.4: Nhà ở truyền thống sử dụng vật liệu gỗ tự nhiên [6]

1.2 Thực trạng và xu hướng phát triển vật liệu gỗ thế giới và Việt Nam:

DUT.LRCC

họa tiết cầu kỳ Nhưng với người Nhật lại luôn hướng đến lối sống tối giản thế nên công trình kiến trúc của họ cũng đơn giản nhưng lại ẩn chứa sự bí ẩn

Hơn nữa, Nhật Bản lại là nước chịu ảnh hưởng khá lớn từ khí hậu Về mùa hè khí hậu ẩm ướt, và nóng Với những ngôi nhà truyền thống Nhật Bản thường được thiết kế cao lên để không khí dễ dàng di chuyển xung quanh và bên dưới sàn nhà Vì thế, gỗ tự nhiên thường chiếm ưu thế khá lớn trong kiến trúc hơn đá vì tính mát mẻ vào mùa hè,

ấm áp vào mùa đông và hơn nữa nó có tính linh hoạt cao khi xảy ra thiên tai động đất Ngoài ra, Nhật Bản còn bắt kịp xu hướng sử dụng gỗ công nghiệp CLT (dòng vật liệu đang phát triển tại Mỹ, Na Uy,…) chinh phục công trình công cộng điển hình như CLT Park Harumi và những công trình khác đang được thiết kế và hoàn thành trong

tương lai: CLT Urban Pavilion, W350 Tower in Tokyo by Sumitomo Forestry,…

Dù là ưa chuộng gỗ tự nhiên hay gỗ ghép công nghiệp thì để đảm bảo khai thác hiệu quả rừng, chính phủ Nhật Bản đã có những quy định rất nghiêm ngặt từ khâu trồng, quy hoạch cho đến khâu sử dụng Chính vì vậy mà gỗ luôn đạt chất lượng và

tiêu chuẩn khai thác bền vững [8]

Sự quay trở lại của phong cách truyền thống trong nhiều lĩnh vực, các nhà xây dựng đang ngày một sử dụng gỗ nhiều hơn cho các công trình của mình Sau khi chinh phục Nhật Bản, những tòa nhà cao tầng bằng gỗ tiếp tục trở thành hiện tượng mới trong ngành xây dựng ở Australia Nội thất và ngoại thất của tòa nhà văn phòng mới hoàn thành gần đây ở Australia là “25 King” đã minh chứng mới nhất cho nhận định này Sự bùng nổ của các công trình kiến trúc và nội thất hiện đại bằng gỗ có được là nhờ công nghệ sản xuất gỗ kỹ thuật (gỗ qua xử lý) đã đạt nhiều tiến bộ Theo đánh giá của trang Popular Science, “vật liệu xây dựng tiên tiến nhất của thế giới” chính là cross-

DUT.LRCC

laminated timber (CLT: gỗ ép chéo) Như tên gọi, CLT là dạng gỗ kỹ thuật được tạo ra bằng cách áp các thanh gỗ tự nhiên (loại gỗ được khai thác bền vững) song song vào nhau, sau đó lại đặt chúng thành từng lớp (layer) theo kiểu lớp trên vuông góc với lớp dưới theo thớ gỗ và cuối cùng là dùng một loại keo đặc biệt có tính kháng cháy để dán chúng lại với nhau thành một tấm gỗ Gỗ CLT đã được dùng trong nhà thấp tầng không chỉ châu Âu (từ những năm 1990) mà người dân Australia đã và đang sử dụng loại gỗ này bởi từ lâu người ta đã biết lợi ích về môi trường khi xây nhà bằng gỗ CLT Ngoài việc giảm giá thành thì vấn đề bảo vệ môi trường và sức khỏe của chính họ luôn được đặt lên hàng đầu [9]

Hình 1.7: Tòa nhà “25 King” sử dụng gỗ ghép CLT [9]

Tư duy người tiêu dùng ở những thị trường xuất khẩu lớn như Mỹ, Úc, Nhật Bản,… muốn có những quyết định có trách nhiệm về cái mà họ mua, họ rất coi trọng nguồn gốc xuất xứ của gỗ, xem xét các chứng chỉ về môi trường và quá trình sản phẩm

đó được tạo ra Những hành vi này của người tiêu dùng ngày càng tăng và cũng được

phản ánh trong các hoạt động điều chỉnh kinh doanh của chính phủ

Như vậy, gỗ tự nhiên đạt chứng nhận FSC (là một tổ chức phi chính phủ, được thành lập vào năm 1993, giúp đưa ra các giải pháp, đề xuất các biện pháp nhằm kiểm

mà các quốc gia luôn muốn hướng tới để có thể bảo vệ tốt nguồn tài nguyên rừng của quốc gia họ Ở Anh và Hà Lan, đồ gỗ làm từ nguyên liệu không có xuất xứ hợp pháp đều bị tẩy chay vì người tiêu dùng tin rằng việc sử dụng chúng là gián tiếp hủy hoại môi trường Không nằm ngoài xu hướng này, Nhật Bản, Úc và Hàn Quốc cũng đưa ra các đạo luật: Đạo luật gỗ sạch Nhật Bản, Đạo luật cấm khai thác gỗ bất hợp pháp Úc

2012, Luật sửa đổi sử dụng gỗ bền vững Hàn Quốc,… [9]

1.2.2 Việt Nam:

Trong những năm vừa qua ngành công nghiệp chế biến gỗ phát triển mạnh mẽ dẫn đến nhu cầu sử dụng nguyên liệu gỗ cho chế biến tăng cao Trong năm 2003, tổng khối

DUT.LRCC

lượng gỗ sử dụng cho chế biến là 8,8 triệu m3 đến năm 2005 là 10 triệu m3 và năm

2008 là 11 triệu m3 và năm 2013 là trên 15 triệu m3 Nguồn nguyên liệu gỗ ở trong nước chỉ đáp ứng 20% nhu cầu, nguồn gỗ rừng tự nhiên rất hạn chế, còn gỗ rừng trồng chủ yếu là gỗ nhỏ và chưa đáp ứng được những tiêu chuẩn kỹ thuật do các đối tác lớn

đề ra Do đó, lượng nguyên liệu gỗ lớn còn lại phải nhập từ nước ngoài

Đối với việc sử dụng gỗ tự nhiên bền vững đạt chứng nhận FSC đối với người tiêu dùng Việt Nam còn khá mới mẻ và người tiêu dùng dễ tính chỉ quan tâm đến giá cả, thiết kế bắt mắt mà chưa quan tâm tới lợi ích chung là bảo vệ môi trường sống

Ngày nay, khi nguồn gỗ tự nhiên ngày một ít đi con người sáng tạo ra những sản phẩm từ gỗ công nghiệp bản chất hầu như cũng có nguyên liệu từ gỗ nhưng với giá thành rất rẻ Trong giai đoạn 2006 - 2011, cùng với sự phát triển của nền kinh tế và sự

đô thị hóa nhanh chóng, phân khúc thị trường này có những sự phát triển khá nhanh khiến cho giá trị đồ gỗ công nghiệp ở thị trường trong nước tăng lên vượt bậc Có thể

kể đến ví dụ điển hình, năm 2011 ngành đã sản xuất ra khoảng 650.000 m3 thành phẩm, tương đương khoảng 1,3 triệu m3 gỗ nguyên liệu đầu vào, chủ yếu là từ nguồn

gỗ rừng trồng Gỗ công nghiệp với nhiều ưu điểm như giá thành, thầm mỹ và ứng dụng đa dạng đang được nhiều người lựa chọn tuy nhiên những thành phần trong gỗ công nghiệp cực kì gây hại cho sức khỏe của người sử dụng mà cụ thể đó là chất hóa

Hình 1.8: Nội thất sử dụng gỗ công nghiệp [11]

1.3 Vai trò của vật liệu gỗ tự nhiên trong kiến trúc nội thất nhà ở truyền thống:

1.3.1 Kết cấu chịu lực:

Bộ khung gỗ chịu lực là loại hình kết cấu tương đối điển hình và sử dụng rộng khắp trong các công trình kiến trúc truyền thống Việt Nam Kết cấu xây dựng nhà ở truyền thống bao gồm các thành phần: mái ngoài, hệ khung sườn gỗ và vách trong đó

hệ khung sườn gỗ là hệ thống kết cấu chịu lực chủ yếu của công trình kiến trúc được hợp thành bởi kèo (ké, bảy hay con chống), cột và xà (dầm)

Trong kiến trúc nhà gỗ truyền thống, ngôi nhà được dựng trên các cột gỗ to khỏe, rồi được dựng lên theo các vì và được nối với nhau bằng các xà ngang, xà ngưỡng liên hoàn tạo thành một bộ khung vững chắc Sau khi bộ khung được dựng thì lợp mái và làm vách xung quanh Cụ thể là hệ khung sườn và các vì kèo gỗ không mấy khi sử dụng một số cột lẻ (3 hoặc 5) mà thường dùng số chẵn (4 hay 6) Trong trường hợp 6 cột ta có: 2 cột cái, 2 cột quân và 2 cột con (hay cột hiên), trong trường hợp 4 cột thì cột quân cũng là cột hiên Với vì kèo, từ đơn giản tới phức tạp có tới hàng chục loại khác nhau, song lại chỉ có 3 loại vì kèo cơ bản kẻ truyền, chồng rường và chồng rường giá chiêng, còn các loại khác đều chỉ là sự biến thể của 3 loại chủ yếu, cơ bản nói trên trong đó vì kèo kẻ truyền tiêu biểu cho truyền thống kiến trúc có 6 hàng cột Các cột được nối với nhau bằng “câu đầu” và “xà nách” Trong vì kèo chồng rường hoặc chồng rường giá chiêng thì trên “câu đầu” và “xà nách” là những cái “rường” tức là những đoạn gỗ xếp chồng lên nhau, đoạn trên ngắn hơn đoạn dưới, xen kẽ là những đòn kê hay cái đấu, toàn bộ tổ hợp lại thành một hệ kết cấu đỡ trọng lượng mái và

DUT.LRCC

truyền lực xuống các hàng cột, qua các hòn tảng kê chân cột, xuống nền nhà Nếu trên câu đầu là hai cột nhỏ đỡ một cấu kiện nằm ngang (gọi là bắp quả hay con lợn) hình thành một cái giá treo chiêng thì ta có: vì kèo chông rường – giá chiêng Cái bảy chỉ xuất hiện trong hai loại vì kèo chồng rường hoặc chồng rường giá chiêng, là đoạn gỗ nối cột hiên với diềm mái, một đầu chịu sức đè của xà nách Còn “kẻ” thì kéo dài từ nóc ra hiên và có nhiều tên gọi khác nhau: kẻ ngôi, kẻ hiên, kẻ suốt, kẻ góc, kẻ moi… Khi chọn gỗ làm khung cột, vì kèo người ta ưu tiên thứ nhất cho cột, cho câu đầu, xà

và sau đó là kẻ bảy (Xem hình 1.9)

Hơn nữa, các chi tiết hoa văn, trạm trổ lên kết cấu chính là nơi tinh hoa kiến trúc nhà gỗ truyền thống hội tụ, là nơi thể hiện tinh thần công trình Người Việt xưa nay thường ưa chuộng hình tứ lân, hoặc hình tranh đông hồ, hình hoa sen,… vì nó thể hiện sự thịnh vượng, bề thế của gia chủ Để thực hiện được các họa tiết tinh xảo này, người thợ phải có kỹ nghệ và kinh nghiệm lâu năm So với kiến trúc Trung Hoa thích

vẽ hình và sơn màu sặc sỡ, kiến trúc nhà gỗ truyền thống Việt Nam thường để mộc màu gỗ hay quét sơn bảo vệ có màu nâu, thích chạm trổ [12]

Hình 1.9: Nhà gỗ dân gian thường gặp [12]

DUT.LRCC

Hình 1.10: Các loại vì thân của nhà ở dân gian miền Bắc [5]

Hình 1.11: Các loại vì kèo của nhà ở dân gian miền Trung và miền Nam [5]

DUT.LRCC

Hình 1.12: Cấu tạo chi tiết liên kết phần nóc mái giữa trụ, kèo và đòn đông [5]

1.3.2 Cấu trúc cơ động:

Cửa chính - Cửa bức bàn:

Cửa bức bàn là một cấu kiện không thể thiếu trong kết cấu nhà gỗ cổ truyền Cửa bức bàn được hình thành với tác dụng đơn thuần là để che chắn Tuy nhiên, trong quá trình phát triển của nhà gỗ cổ truyền Việt Nam, cửa bức bàn dần được cải tiến và mang tính thẩm mỹ rất cao, đồng thời cũng được cải tiến để phù hợp với nhu cầu sử dụng, sinh hoạt của con người

Cửa bức bàn là chi tiết cấu kiện nằm giữa hai cột của một gian, thường gồm 4 cánh ghép lại với nhau bằng các cối quay, có thể tháo rời rất tiện dụng

Cửa bức bàn có 2 loại: [13]

- Cửa ghép: là cửa được ghép lại từ các phần gỗ khác nhau là lá cổ và pano Pano

là hai miếng gỗ lớn nằm ở giữa được chạm khắc hoa văn hoặc để trơn Lá cổ chính là 3 miếng gỗ nhỏ nằm xen kẽ với pano (Xem hình 1.10)

- Cửa thượng song hạ bản: nghĩa là trên là song, dưới là bản gỗ đặc, kết cấu

giống với cửa ghép tuy nhiên lá pano trên được làm hở, dưới là bản gỗ đặc Người ta cũng chú ý đến việc tạo ô cửa nhỏ để luôn đảm bảo ánh sáng cũng như khí hậu cần thiết cho ngôi nhà Khác với cửa thông thường, cửa thượng song hạ bản không dùng bản lề mà có thể tháo rời Nhờ đặc điểm này, kiểu cửa này không bao giờ bị xệ cánh (Xem hình 1.10)

Cửa bức bàn là một điểm nhấn khá quan trọng trong tổng thể ngôi nhà Nó phân biệt ranh giới trong - ngoài công trình song lại có tác dụng thẩm mỹ cao Cửa bức bàn gồm phần cửa và phần đố (đế hay đố bức bàn) Đố bức bàn chia thành 3 phần nhỏ:

DUT.LRCC

Gạch - địa thu - lá ngạch Ngưỡng cửa phía dưới có chèn gạch hoặc đá để tránh cho gỗ

sát xuống đất, bán âm bán dương gỗ dễ bị mục [13]

Hình 1.13: Cửa ghép và cửa thượng song hạ bản [13]

Chạm khắc trên cửa bức bàn: [13]

Ngoài bậc cấp, cửa bức bàn còn có những hoa văn chạm khắc rất tinh tế trên pano

và lá cổ Những hoa văn chạm khắc này có hình hoa lá “Tùng – Cúc – Trúc – Mai” với nhiều nét chạm lộng rất cầu kỳ, có độ khó cao, cần người thợ chạm khắc phải có tay nghề điêu luyện và mắt thẩm mỹ tinh tường

Hoa văn chạm khắc trên cửa bức bàn thể hiện vị thế của gia chủ qua những nét chạm khắc cầu kỳ, tinh xảo trên hoa văn Đồng thời cũng thể hiện tính cách và quan điểm sống của gia chủ, có những gia chủ lại không thích chạm khắc hoa văn trên cửa bức bàn mà để trơn, hay chỉ chạm nhẹ

Ý nghĩa cửa bức bàn: [13]

Cửa bức bàn được thiết kế có bậc cấp phân biệt trong nhà với ngoài nhà Bậc cấp được thiết kế một độ cao vừa phải, để người ngoài khi vào trong nhà phải cúi đầu để ý tránh vấp ngã, qua đó cũng thể hiện sự tôn trọng, tôn kính của người khách với chủ nhà và gia tiên trong nhà Đây là một nét văn hóa rất sâu sắc của người Việt đã được duy trì qua rất nhiều thế hệ, và nó được thể hiện gián tiếp qua cách thiết kế bậc cấp nhà

gỗ cổ truyền của người Việt

DUT.LRCC

Cửa bức bàn nhà gỗ cổ truyền là một cấu kiện vô cùng quan trọng Tuy không giống như các cấu kiện khác có ảnh hưởng trực tiếp đến việc chống đỡ tạo nên ngôi nhà, nhưng cửa bức bàn lại là bộ phận cuối cùng không thể không có, vừa mang giá trị thực tiễn, lại vừa mang giá trị văn hóa sâu sắc

Vách gỗ:

Trong cấu trúc nhà truyền thống, vỏ bao che ngôi nhà thật sự là bộ lọc không khí Ngôi nhà gỗ được làm hoàn thiện từ chi tiết đến tổng thể, vì không chỉ vì kèo, mà cả tường bao, tường ngăn đều làm bằng ván gỗ bởi gỗ là vật liệu chống nóng và cách nhiệt tốt

Phần chạm khắc không chỉ có ở ba gian thờ chính mà còn được thể hiện khắp nơi

kể cả các gian phụ Hai vách bên gian thờ, từ bộ cửa vòng cung đến các bao hộp, khung vách đều chạm trổ cầu kì Sự kết nối các hình chữ nhật đứng, nằm ngang, hình tam giác giữa các khung chỉ soi tạo nên sự hài hòa, vui tươi cho mặt vách Xen kẽ giữa các tấm chạm lộng cầu kỳ là các tấm song tiện đều đặn to, nhỏ, thưa, dày khác nhau tạo sự thay đổi dễ chịu về thị giác Các vách gió ngăn phòng khách với hai chái, phòng thờ với phòng ngủ đều có chạm các khung ô hộc (chấn song gió, chấn song bản) [14]

Hình 1.14: Vách gỗ Ngôi nhà cổ trong làng Phước Tích – Huế [14]

Vách gỗ nhà truyền thống ngời lên màu nâu sẫm qua thời gian và được chạm trổ khéo léo, tinh tế, lịch sự và văn hóa, tạo nên trên những vật xem ra vô tri ấy một cốt cách, một tâm hồn Họa tiết chạm trổ: chữ thọ, bát bửu, con tiện, hoa lá,… khảm trai (nhà rường ở Huế)

Một số ít còn dùng bức bình phong trong nội thất vừa làm vật trang trí cực kỳ thực dụng vì gập vào giỡ ra dễ dàng, di chuyển, xê dịch linh hoạt, vật trang trí rất tao nhã

DUT.LRCC

bắt mắt, hình thành phong cảnh đẹp trong căn nhà vừa tạo cảm giác riêng tư, tăng sự kín đáo, tránh cảm giác trống trải Trên bình phong có thể trang trí công phu với các biểu tượng may mắn: hoa lá, cuộn mây được trang trí làm tăng thêm nét mềm mại, đặc sắc cho bức bình phong vốn mang ý nghĩa che chắn khô cứng

Trong phòng khách theo phong thủy mà không có bình phong hay còn gọi là tấm chắn gió sẽ dễ bị những luồng khí từ bên ngoài xộc thẳng vào trong tình thế bất khả kháng Bình phong giúp ngăn phòng khách thành vài ba trường khí nhỏ tụ khí, có thể linh hoạt đổi “cửa” (môn), điều chỉnh đường tới của sinh khí, làm cho gia chủ luôn trong trường khí tốt đẹp Ngoài ra, nó còn có tác dụng hóa giải nếu đặt giữa các kiến trúc mở thông với nhau Ví dụ: có thể đặt một bình phong chắn cửa nhà vệ sinh với cửa bếp, hoặc giữa ban công với cửa chính, giữa cửa sổ thông với cửa chính… Nếu bàn làm việc đặt quay lưng về phía cửa chính cũng nên có một bình phong che chắn Với những phòng ngủ có nhà vệ sinh khép kín bên trong, ngoài cửa phòng cũng nên

đặt một bình phong che đi [15]

Hình 1.15: Vách gỗ trang trí nhà gỗ truyền thống [15]

1.3.3 Vật dụng nội thất:

Nội thất nhà gỗ được thực hiện 1 cách thống nhất về kiểu dáng, chất liệu cũng như màu sắc,…điều này mang lại cho ngôi nhà sự sang trọng và nét đẹp thống nhất và tạo được lên một tổng thể hoàn hảo

Bàn, ghế gỗ nhà truyền thống có thiết kế chạm khắc tinh xảo với tông màu trầm Chất liệu gỗ thường được sử dụng gỗ tự nhiên quý hiếm như gỗ hương, lim, nghiến

có độ bền cực cao Thể hiện sự sang trọng đẳng cấp dành cho không gian nội thất Hay những thiết kế đơn giản qua các đường nét, phần ghép nối không có đinh vít tạo ra sự gần gũi và thân thiện hơn với người sử dụng Cách xử lý gỗ như ngâm, đục

DUT.LRCC

đẽo trước khi tạo nên một bộ bàn ghế hoàn chỉnh Màu sắc của bàn ghế gỗ truyền thống thường là nâu trầm qua lớp sơn đen

Những đồ gỗ như trường kỷ, sập gỗ, tủ chè cùng với hoành phi, câu đối thiết trí trong nội thất của ngôi nhà gỗ truyền thống thật hợp lý, mà tự thân mỗi thành tố đều như bổ sung, tôn trí lẫn nhau

Bộ trường kỷ (tràng kỷ):

Trường kỷ là món đồ vật quen thuộc được sử dụng từ rất lâu đời Thời phong kiến chỉ những gia đình vương giả mới có thể sắm cho mình một bộ trường kỷ trong nhà Trường kỷ không chỉ là món đồ trang trí, từ xưa tới nay chúng được xem là món

đồ có giá trị sử dụng cao Chúng là bộ bàn ghế được đặt trang trọng nơi phòng khách;

là nơi ngồi tiếp khách, ăn cơm hay nghỉ trưa cho gia chủ

Những món đồ được điêu khắc tinh xảo hình hoa sen, cá chép, rồng phượng… như mong muốn mang đến sự đoàn viên, hạnh phúc và thành đạt cho gia chủ Có rất nhiều câu chuyện được kể lại về sự may mắn mà trường kỷ mang lại cho người sở hữu Chính vì thế dần dần chúng trở thành món đồ mang nghĩa tâm linh, những giá trị tinh thần to lớn cho người Việt [16]

Hình 1.16: Ghế trường kỷ [16]

Sập gỗ (phản gỗ):

Là nơi lưu giữ nét văn hóa cổ truyền mang dấu ấn riêng của người Việt Nó mang đến sự bề thế, sang trọng, đẳng cấp cho không gian phòng khách và tạo được sự ấn tượng mạnh mẽ từ cái nhìn đầu tiên Thời phong kiến, sập gỗ tượng trung cho sự giàu sang, phú quý của gia chủ Nhìn vào bộ sập, người ngoài có thể đánh gái được gia tài của gia chủ Bởi thế, những mẫu sập gỗ cũ xưa vừa lưu giữ được nét độc đáo trong kiến trúc, vừa ghi dấu ấn một thời vàng son của nền kinh tế thời xưa

DUT.LRCC

Sập gỗ là nơi tiếp khách, uống trà đàm đạo thơ văn, nghỉ trưa,… Ngoài ra, giá trị

mà sập gỗ mang đến có ý nghĩa sức khỏe cho con người, nằm sập gỗ thì sẽ giúp cơ thể

dễ dàng lưu thông tuần hoàn máu, hạn chế bệnh tật về xương, khớp Người xưa còn tin vào ý nghĩa phong thủy của sập gỗ giúp xua đuổi tà ma, tăng vượng khí cho gia đình Với giá trị nhiều mặt, sập gỗ luôn được nhiều người lựa chọn trong không gian nhà ở truyền thống Việt Vì vậy, sập gỗ lối xưa vẫn khẳng định được vị trí, sự bền bỉ trong lịch sử văn hóa người Việt Nam. [17]

Hình 1.17: Sập gỗ truyền thống [17]

Tủ chè gỗ:

Là một loại tủ được sử dụng trong nhà để cất giữ, trưng bày các vật dụng ly, tách,

ấm, chén dĩa, các loại đồ sành sứ, và rượu để bảo vệ chúng khỏi kiến, gián, bụi bẩn,… ngoài ra còn có chức năng trang trí và làm bàn thờ gia tiên Tủ chè là một trong những yếu tố của đồ nội thất thường được bày trong phòng ăn hay phòng khách

Tủ chè có 3 buồng, buồng giữa rộng bằng hai bên buồng bên, phía trong có một ngăn hẹp gọi là giá cốc, để các vật trang trí, phía ngoài có một giải hoa văn đăng đối chạy hết điểm trên và nửa các cạnh bên gọi là lèo Cửa buồng giữa lồng kính, mở bằng cách đẩy sang hai bên Hai buồng bên lắp cánh gỗ phẳng hoặc cong Làm cánh cong phải xẻ ván mỏng mới mùa vào khung được Tủ chè cánh cong có giá trị cao hơn cánh phẳng vì làm tốn công hơn và tốn nhiều gỗ hơn Trên hai cánh là nơi trang trí bằng vỏ trai hoặc khảm ốc Phần đế đóng liền với tủ gọi là bệ, đây cũng là bộ phận điêu khắc cầu kỳ Hoa văn trang trí của các bộ phận đều đăng đối: [17]

- Lèo: ở giữa: Hoa hồng, phù dung, chim trĩ, hai bên cài nho sóc

- Sư tử hý cầu, hai bên anh hùng tương ngộ, cài hoa lá

- Ngũ phúc ngậm chữ thọ, hai bên hoa lá

- Bệ: Mai cuốn thuỷ, trúc hoá long, ngũ phúc, triện thọ đỉnh, sư tử hý cầu… Bệ

chạm khắc ba mặt: trước và hai bên

Mỗi một vật dụng, đồ nội thất trong căn nhà gỗ truyền thống đều xứng đáng là một “tác phẩm nghệ thuật kinh điển” thể hiện tầm vóc của một công trình kiến trúc vốn đã rất kỳ công, đòi hỏi sự tinh xảo tuyệt đối [17]

DUT.LRCC

Bàn thờ:

Đạo lý” Uống nước nhớ nguồn luôn có trong lòng của mỗi con người Việt Nam

Dù ở nơi đâu trên Trái Đất này, dù nghèo hay giàu thì ở mỗi ngôi nhà của người con Việt luôn có một góc thể hiện lòng thành kính với ông bà tổ tiên

Ngoài bàn thờ gia tiên còn có nhiều loại bàn thờ khác nhau như bàn thờ Thổ công (bàn thờ ông Địa), bàn thờ Thần Tài, bàn thờ Tiền chủ, … Các gia đình theo Đạo còn

có một góc bàn thờ thần, Phật theo tín ngưỡng của gia đình

Ở miền Bắc, bàn thờ thường là một giá gỗ được gắn nơi bức tường trung tâm của ngôi nhà chính, ở tầm cao trên tay với của người lớn, mỗi lần hương khói người ta phải đặt ghế để đứng lên trong tư thế thành kính Miền Trung và miền Nam, vị trí ấy là chiếc tủ thờ bằng gỗ, cao gần tầm đầu người lớn, được chế tác công phu Bàn thờ từ xưa đến nay luôn được làm bằng vật liệu gỗ, bởi vì đây là chất liệu gợi đến sự mộc mạc, gần gũi, thân thiện, tự nhiên và hướng về những giá trị truyền thống xưa cũ

Ở những gia đình khá giả, tủ thờ còn được làm bằng gỗ quý, chạm khắc tinh xảo, còn ở những gia đình bình dân, tủ thờ có thể đóng bằng gỗ mít, gỗ dỗi, xoan đào Khi làm bàn thờ tránh dùng các loại gỗ cứng, khó chạm khắc, uốn nắn vì bàn thờ luôn Việt Nam luôn được đục đẽo, chạm trổ [18]

Hình 1.18: Bàn thờ truyền thống [18]

DUT.LRCC

Hình 1.19: Kích thước bàn thờ cơ bản [18]

1.3.4 Yếu tố trang trí

Đối với nhà gỗ hiện đại, việc chạm khắc hoa văn có thể được thực hiện hoặc không do xu hướng chung của thời đại Tuy nhiên đối với nhà gỗ truyền thống, chạm khắc hoa văn họa tiết trang trí nổi trên bề mặt gỗ không chỉ là điểm nhấn cho căn nhà thêm đẹp mắt và ấn tượng mà còn mang ý nghĩa văn hóa sâu đậm Các họa tiết được chạm khắc thường là những hình ảnh, đường nét mang đậm chất tinh thần Á Đông và thực hiện hoàn toàn thủ công bằng tay bởi lẽ việc làm bằng thủ công luôn luôn có cái hồn riêng, đường nét cũng được chạm lộng tỉ mỉ mang đến độ tinh xảo và tinh tế mà máy móc không thể làm được Với nền văn hóa đa dạng và phong phú, cộng với sự sáng tạo tài hoa của những nghệ nhân dân gian, các đường nét hoa lá trở nên thuần việt, mềm mại, uyển chuyển, trở thành một đặc trưng riêng biệt của hoa văn người Việt Những đường nét chạm khắc tinh xảo không chỉ thể hiện tinh thần của ngôi nhà

mà còn là nét văn hóa đẹp trường tồn cùng thời gian của người Việt Nó lưu giữ cái hồn quê bình dị và đầm ấm cũng như thể hiện sự tinh tế và khéo léo của những người nghệ nhân điêu khắc

Nghệ thuật chạm khắc là yếu tố quan trọng trong nhà ở truyền thống, nó mang lại giá trị tinh thần cho ngôi nhà Phương thức thể hiện nghệ thuật trang trí chạm khắc trên

gỗ bao gồm bốn kiểu chạm: chạm lộng, chạm thủng, chạm nông, chạm sâu

Các vị trí cụ thể thường được chạm khắc trong nội thất là các chi tiết trên đầu cột, chân cột, trên xà, hoành và trên các hệ thống cửa, vách ngăn bằng gỗ, các sản phẩm đồ đạc như bàn ghế, giường tủ, kệ… phần lớn được bố trí trong những không gian chính, phù hợp với văn hóa, tôn giáo và cấp độ chức năng của công trình Nghệ thuật chạm khắc này đã biểu hiện sự đầu tư về khả năng tài chính của mỗi gia đình, nhưng phần

DUT.LRCC

chính là thể hiện sự trân trọng và nhu cầu thưởng thức nghệ thuật trong đời sống bình

dị của người dân Có một số ngôi nhà cầu kỳ với những hình khối điêu khắc, chạm cả trên phần mái nhà, đầu đốc hoặc trên cổng…[19]

Chạm khắc trên cột, sập, tràng kỷ và một số vật dụng khác trong nội thất nhà ở truyền thống thường được đầu tư kỹ lưỡng và tinh xảo như sập gụ được chạm cả bốn mặt hoa văn, chim và động vật cách điệu Trên tràng kỷ biểu hiện phần lớn là các loại hoa lá hình dây Ngoài những chi tiết trên cột, đồ đạc thì chạm khắc trên các cấukiện

đỡ hoành cũng là những vị trí được quan tâm nhiều: [19]

- Kẻ hiên hoặc kẻ bẩy thường được chạm khắc trang trí đề tài hoa lá cách điệu

thành mảng lớn chạy dọc chiều dài cấu kiện Đặc biệt, có những nhà chạm trổ theo đề tài “tứ quý” dưới hình thức mỗi một kẻ hiên hay bảy hiên tại một bộ vì, chạm trổ một hình tượng khác nhau gồm: mai (mùa xuân), sen (mùa hạ), cúc (mùa thu), trúc hay tùng (mùa đông) Tại đầu kẻ hay bảy (theo phương tiết diện) được trang trí hình chữ Hán kiểu con Triện

- Ván mê: chạm khắc có thể chạm thủng, trang trí theo đường nét kỷ hà, hình học

kiểu con “triện” kết hợp với những lá nhỏ tạo thành dây lá hầu như kín cả ván mê, ngoài có đường bo nổi rộng khoảng 3 - 4 viền xung quanh ván mê

- Con chồng: được chạm khắc đa dạng Đề tài trang trí chủ yếu là lá, loại hoa quả

cách điệu tại vị trí các cấu kiện ngang, chữ Hán kết hợp với các hoa văn cánh sen uốn lượn tại vị trí các cấu kiện đứng

Những nội dung của nghệ thuật chạm khắc trong nhà ở truyền thống phần lớn dung dị, mộc mạc như chính những chủ nhân của nó Nó biểu hiện tính văn hóa thông qua những ước nguyện và truyền thuyết…Tuy trong mỗi giai đoạn của lịch sử, những phương thức và nội dung chạm khắc có thay đổi nhưng đã để lại một giá trị thẩm mỹ độc đáo, một nghệ thuật tiêu biểu mang dấu ấn về mối quan hệ giữa không gian – hình thể – hình khối

1.4 Kinh nghiệm sử dụng vật liệu gỗ tự nhiên truyền thống:

Liên kết mộng:

Sẽ thật là thiếu sót khi sử dụng đinh hoặc vít tại các mối nối, làm mất đi tính thẩm

mỹ “Mộng” và “lỗ mộng” là kết cấu chính để chế tác đồ nội thất của người cổ đại và

đã trở thành nét tinh túy trong văn hóa truyền thống Nhờ có mộng mà các sản phẩm nội thất như giường ngủ, tủ quần áo, bàn ghế phòng khách,… không cần đóng đinh mà sản phẩm vẫn có sự kết nối vững chắc, sử dụng lâu dài và có tính thẩm mỹ cao Mặt khác, dựa vào đặc trưng của gỗ thì không phải loại gỗ nào cũng có thể chịu được tác động từ đinh, vít gây ra hiện tượng nứt nẻ, ảnh hưởng nghiêm trọng đến thẩm mỹ Lợi ích khi thực hiện việc ghép mộng là giúp cho các đầu nối gắn kết một cách chắn chắn

với nhau và khi vật liệu gỗ không cùng kết cấu cũng có thể thực hiện được [20]

DUT.LRCC

Liên kết này có khả năng chịu ép mặt nhưng thường gây trượt cho vùng lân cận Liên kết thường dùng ở vì kèo, đầu trụ cọc của cầu gỗ Liên kết mộng có thể theo dạng mộng một răng (Hình 1.20) và mộng 2 răng (Hình 1.21)

Hình 1.20: Mộng một răng [20]

Hình 1.21: Mộng hai răng [20]

DUT.LRCC

Ngâm gỗ: thành phần trong gỗ tự nhiên có một lượng đường, tinh bột và nước

nhỏ Đây là tác động để côn trùng như mối, mọt, nấm… xâm hại thân gỗ Để xử lý gỗ tránh bị mối mọt, nấm mốc xâm nhập thì nhiều người đã chọn phương pháp truyền thống là ngâm xuống nước bởi khi được ngâm xuống nước thì các chất dinh dưỡng như đường, tinh bột trong gỗ được phân hủy mà chỉ còn lại các chất chủ yếu như hemixenlulo, xenlulo hay linhin Gỗ sau khi ngâm nước thì phơi nắng phơi mưa khoảng 3 năm [21]

Hình 1.22: Gỗ ngâm nước [21]

Đá kê cột gỗ: trụ cột gỗ thường kê lên các đế đá, không chôn trực tiếp Đá kê

cột gỗ giữ vai trò chịu lực chính của toàn bộ phần thân cột và kết cấu phía trên của công trình Vị trí chịu tải trọng lớn và quan trọng giúp chống đỡ và tạo sự an toàn tuyệt đối cho ngôi nhà Vị trí của đá kê cột nhà tiếp xúc trực tiếp với nền nhà (nền đất ẩm) thuộc khí hâu nhiệt đới ẩm gió mùa của nước ta thường xuyên bị ẩm mốc và ướt Tác dụng của chân tảng đá kê cột gỗ sẽ giúp ngăn cách được sự tiếp xúc giữa thân cột gỗ bên trên với nền đất ẩm phía dưới Từ đó hạn chế tối đa các hiện tượng ngấm, thấm nước, các hiện tượng mục của gỗ tự nhiên, các hiện tượng mối mọt [22]

Hình 1.23: Cột kê lên đá [22]

DUT.LRCC

1.5 Kết luận chương 1:

Với các giá trị đặc trưng của nền văn minh lúa nước, kiến trúc truyền thống Việt Nam được biết đến qua cách sử dụng tinh tế các nhóm vật liệu riêng Các vật liệu truyền thống này cơ bản đều có nguồn gốc từ thiên nhiên và gắn bó bền vững với thiên nhiên, nhưng dưới bàn tay sử dụng tài tình của những người thợ dân gian, đồng thời thông qua các kinh nghiệm được đúc kết và kế thừa lâu đời đã tạo nên nhiều nét đặc sắc trong việc ứng dụng vào các công trình xây dựng trong kiến trúc truyền thống Vật liệu gỗ là vật liệu được sử dụng nhiều nhất trong kiến trúc nhà ở truyền thống Xây dựng nhà ở bằng gỗ, nhất là gỗ lim được cả quý tộc lẫn bình dân ưa chuộng, vì những lợi ích đối với môi trường của vật liệu gỗ trong kiến trúc truyền thống không một loại vật liệu nào có được Dấu ấn của kiến trúc truyền thống nhà ở Việt Nam trong kết cấu, vách ngăn hay các chi tiết trang trí là hết sức đặc sắc

Sự phát triển đô thị và sản xuất công nghiệp vượt quá ngưỡng cân bằng và thiếu kiểm soát, dẫn đến sự biến đổi khí hậu toàn cầu, làm cạn kiệt các nguồn tài nguyên thiên nhiên và xói mòn truyền thống văn hóa ngày càng rõ nét Chính vì thế, nhu cầu

sử dụng một nguồn tài nguyên bền vững, thân thiện là vô cùng cần thiết Cho đến thời điểm hiện tại, vật liệu gỗ được xem là vật liệu thân thiện và là nguồn tài nguyên duy nhất có thể tái tạo được Tuy nhiên với tình hình khai thác gỗ tràn lan hiện nay đã làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường sinh thái, dẫn đến biến đổi khí hậu, gây ra hậu quả về lũ lụt, sạt lở đất… Vì vậy, sử dụng vật liệu gỗ có nguồn gốc, được khai thác từ khu vực rừng được quản lý phát triển bền vững là vấn đề cấp bách và cần thiết Đây là lựa chọn không chỉ đem lại giá trị về chất lượng mà còn có giá trị bền vững cho tương lai

Việc giữ gìn và kế thừa những giá trị đặc sắc của nhà ở truyền thống Việt Nam thông qua vật liệu gỗ là hết sức cần thiết Qua việc sử dụng các hình thức kết cấu, vách ngăn hay các chi tiết trang trí cùng với các kinh nghiệp trong kỹ thuật chế tác đồ nội thất bằng vật liệu gỗ sẽ góp phần giữ gìn giá trị truyền thống của nền kiến trúc nội thất Việt Nam đậm đà bản sắc và mang dấu ấn dân tộc

DUT.LRCC