Tóm tắt luận văn Thạc sĩ Khoa học Giáo dục: Bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh trong dạy học chương “Chất khí” Vật lí 10 trung học phổ thông với sự hỗ trợ của phiếu học tập

Luận văn tiến hành xây dựng được quy trình dạy học có sự hỗ trợ của phiếu học tập nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh trong dạy học chương “Chất khí”, Vật lí 10 THPT. Mời các bạn cùng tham khảo luận văn để nắm chi tiết hơn nội dung nghiên cứu.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN MỸ SÔNG HỒNG

B I DƯ NG NĂNG L C T H C CHO C SINH TRONG D Y H C CHƯƠNG “CH T

KH ” V T L 10 TRUNG H C PH THÔNG

V I S H TR C A PHI U H C T P

Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Vật lý

Mã số: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Người hướng dẫn khoa học:

TS TRẦN VĂN THẠNH

HUẾ, NĂM 2014

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kì một công trình nào khác

Tác giả luận văn

Nguyễn Mỹ Sông Hồng

Demo Version - Select.Pdf SDK

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, Phòng Đào tạo Sau đại học, Ban chủ nhiệm, quý Thầy, Cô khoa Vật lý trường Đại học Sư phạm Huế

và quý Thầy, Cô trực tiếp giảng dạy, giúp đỡ trong suốt quá trình học tập

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, quý Thầy, Cô tổ Vật lý trường THPT Ngô Sĩ Liên huyện Trảng Bom tỉnh Đồng Nai cùng các đồng nghiệp đã nhiệt tình giúp đỡ, trao đổi tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy giáo hướng dẫn TS Trần Văn Thạnh - người

đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt thời gian nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với gia đình, người thân, bạn bè đã luôn giúp

đỡ, động viên tôi hoàn thành luận văn này

Huế, tháng 04 năm 2014

Tác giả Nguyễn Mỹ Sông Hồng

iii

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục 1

Danh mục các chữ viết tắt 4

Danh mục bảng biểu, đồ thị, hình vẽ 5

MỞ ĐẦU 6

1 Lý do chọn đề tài 6

2 Mục tiêu nghiên cứu 7

3 Giả thuyết khoa học 7

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 7

5 Đối tượng nghiên cứu 8

6 Phạm vi nghiên cứu 8

7 Lịch sử nghiên cứu đề tài 8

8 Phương pháp nghiên cứu 9

9 Những đóng góp của đề tài 9

10 Cấu trúc luận văn 10

NỘI DUNG 11

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC VẬT LÝ VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA PHIẾU HỌC TẬP 11

1.1 Năng lực tự học 11

1.1.1 Tự học 11

1.1.1.1 Các quan niệm về tự học 11

1.1.1.2 Các hình thức tự học 13

1.1.1.3 Thuận lợi và khó khăn của tự học 14

1.1.2 Năng lực tự học của học sinh 14

1.1.2.1 Năng lực 14

1.1.2.2 Năng lực tự học 15

1.1.2.3 Các năng lực tự học, tự nghiên cứu cần bồi dưỡng cho học sinh 16

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.1.3 Các kỹ năng cần rèn luyện cho học sinh trong quá trình tự học 17

1.1.3.1 Kỹ năng 17

1.1.3.2 Các kỹ năng cần rèn luyện cho học sinh trong quá trình tự học 17

1.1.4.Tầm quan trọng của tự học 19

1.1.4.1 Vai trò của tự học trong việc phát triển tư duy cho học sinh 20

1.1.4.2 Vai trò của tự học trong sự phát triển toàn diện ở mỗi HS 21

1.2 Phiếu học tập 22

1.2.1 Quan niệm về PHT 22

1.2.2 Các chức năng cơ bản của phiếu học tập trong dạy học 23

1.2.3 Phân loại PHT trong dạy học vật lý 24

1.2.3.1 Căn cứ vào chức năng của PHT 24

1.2.3.2 Căn cứ vào mục đích sử dụng của PHT 25

1.2.3.3 Căn cứ vào nội dung của PHT 26

1.2.3.4 Căn cứ vào tiêu chí phát triển kỹ năng 26

1.2.4 Vai trò của PHT trong việc rèn luyện các kỹ năng tự học cho học sinh 27

1.3 Phương pháp bồi dưỡng NLTH cho học sinh với sự hỗ trợ của PHT 27

1.4 Thực trạng về việc bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh với sự hỗ trợ của PHT ở các trường Trung học phổ thông hiện nay 29

1.4.1 Điều tra thực trạng 29

1.4.2 Một số nguyên nhân cơ bản 30

1.4.3 Hướng khắc phục 32

1.4.4 Kết luận chương 1 33

CHƯƠNG 2.THIẾT KẾ PHIẾU HỌC TẬP CHƯƠNG CHẤT KHÍ VẬT LÝ 10 THPT VÀ QUY TRÌNH SỬ DỤNG CHÚNG TRONG DẠY HỌC NHẰM BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH 35

2.1 Đặc điểm chương “Chất khí”, Vật lý 10 THPT 35

2.2 Cấu trúc chương “Chất khí” 35

2.3 Nguyên tắc và quy trình thiết kế PHT hỗ trợ bồi dưỡng NLTH cho HS 36

2.3.1 Nguyên tắc thiết kế PHT hỗ trợ bồi dưỡng NLTH (Hình 2.2) 36

2.3.2 Quy trình thiết kế PHT hỗ trợ bồi dưỡng NLTH (Hình 2.3) 38

2.4 Quy trình dạy học có sự hỗ trợ của PHT nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho HS 40

2.4.1.Thiết kế bài học 40

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.4.1.1 Xác định mục tiêu bài học 40

2.4.1.2 Xây dựng nội dung bài học 41

2.4.1.3 Xác định các hình thức tổ chức hoạt động học tập cho học sinh 42

2.4.1.4 Xác định các phương pháp dạy học 42

2.4.1.5 Xác định phương tiện dạy học 42

2.4.1.6 Chuẩn bị 43

2.4.2.Tổ chức hoạt động dạy học trên lớp 43

2.4.2.1.Nguyên tắc tổ chức hoạt động dạy học trên lớp 43

2.4.2.2.Quy trình tổ chức hoạt động dạy học trên lớp 44

2.4.3 Tổ chức hoạt động tự học ở nhà 45

2.4.4.Tổ chức kiểm tra, đánh giá kết quả tự học 48

2.5 Thiết kế tiến trình dạy học của một số bài trong chương “Chất khí”, Vật lý 10 THPT theo hướng bồi dưỡng NLTH cho học sinh với sự hỗ trợ của PHT 50

2.5.1 Sơ đồ tiến trình dạy học bài “Phương trình trạng thái khí lý tưởng” 50

2.5.2 Thiết kế tiến trình dạy học bài “Phương trình trạng thái khí lý tưởng” 51

2.6 Kết luận chương 2 60

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 61

3.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm 61

3.2 Đối tượng và nội dung thực nghiệm sư phạm 61

3.2.1 Đối tượng thực nghiệm sư phạm 61

3.2.2 Nội dung thực nghiệm sư phạm 61

3.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 62

3.3.1 Chọn mẫu thực nghiệm 62

3.3.2 Quan sát giờ học 62

3.3.3 Các bài kiểm tra 62

3.4 Đánh giá thực nghiệm sư phạm 63

3.4.1 Đánh giá về hoạt động của giáo viên và học sinh trong các giờ học 63

3.4.2 Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 64

3.4.3 Kiểm định giả thuyết thống kê 68

3.5 Kết luận chương 3 69

KẾT LUẬN 71

TÀI LIỆU THAM KHẢO 74 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC BẢNG BIỂU, ĐỒ THỊ, HÌNH VẼ

Trang

Bảng

Bảng 3.1 Bảng số liệu HS được chọn làm mẫu TN 62

Bảng 3.2 Bảng thống kê điểm số (Xi) của bài kiểm tra 64

Bảng 3.3 Bảng phân phối tần suất 65

Bảng 3.4 Bảng phân phối tần suất tích lũy 66

Bảng 3.5 Bảng phân loại theo học lực của HS 67

Bảng 3.6 Bảng các tham số thống kê 68

Biểu đồ Biểu đồ 3.1 Biểu đồ phân bố điểm của hai nhóm 65

Biểu đồ 3.2 Biểu đồ phân phối tần suất điểm của hai nhóm 65

Biểu đồ 3.3 Biểu đồ phân phối tần suất lũy tích của hai nhóm 66

Biểu đồ 3.4 Biểu đồ phân loại theo học lực của hai nhóm 67

Đồ thị Đồ thị 3.1 Đồ thị phân bố điểm của hai nhóm 65 Đồ thị 3.2 Đồ thị phân phối tần suất điểm của hai nhóm 66

Đồ thị 3.3 Đồ thị phân phối tần suất lũy tích của hai nhóm 67

Hình Hình 2.1 Sơ đồ cấu trúc chương “Chất khí”, vật lý 10 36

Hình 2.2 Nguyên tắc thiết kế PHT hỗ trợ bồi dưỡng NLTH cho HS 37

Hình 2.3 Quy trình thiết kế PHT hỗ trợ bồi dưỡng NLTH cho HS 39

Hình 2.4 Quy trình dạy học có sự hỗ trợ của PHT nhằm bồi dưỡng NLTH cho HS 40 Hình 2.5 Bộ thí nghiệm định luật Bôi-lơ – Ma-ri-ôt P12 Hình 2.6 Bộ thí nghiệm định luật Sác-lơ P21

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Luật Giáo dục năm 2010 quy định: “Phương pháp giáo dục phải phát huy tính

tích cực tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học, bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên.”

(khoản 2 Điều 5) [27] Nghị quyết kỳ họp lần thứ 2 Ban Chấp Hành Trung ương

Đảng khóa VIII cũng nêu rõ: “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục- đào tạo,

khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học, từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học, bảo đảm điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh, nhất là sinh viên đại học…”[2] Văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của

Đảng cũng tiếp tục khẳng định: “Ưu tiên hàng đầu cho việc nâng cao chất lượng

dạy và học Đổi mới chương trình, nội dung phương pháp dạy học,… phát huy khả năng sáng tạo và độc lập suy nghĩ của học sinh”[12]

Chủ trương của Đảng được cụ thể hoá trong chiến lược phát triển Giáo dục

2011- 2020 của thủ tướng chính phủ: “Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học và

đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học …” [6]

Như vậy, mục tiêu chung của giáo dục không chỉ là cung cấp cho học sinh kiến thức mà còn phải bồi dưỡng phương pháp tự học, tư duy độc lập, sáng tạo, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn

Trong quá trình tự học của học sinh, phiếu học tập đóng một vai trò rất quan trọng Nếu sử dụng phiếu học tập hiệu quả thì có thể giúp học sinh chuyển từ thụ động sang chủ động, từ đối tượng tiếp nhận tri thức sang chủ thể tìm kiếm tri thức

để nâng cao hiệu quả học tập Còn giáo viên chuyển đổi từ người truyền thụ tri thức sang thành người hướng dẫn, tổ chức, giúp đỡ học sinh tự chiếm lĩnh, khám phá các kiến thức mới

Theo xu hướng đổi mới dạy học hiện nay thì việc bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh là một vấn đề được đặc biệt quan tâm Vì tri thức là sản phẩm của hoạt động, muốn nắm vững tri thức và có thể ứng dụng kiến thức đã học vào cuộc sống

Demo Version - Select.Pdf SDK

thì việc rèn luyện năng lực tự học một cách thường xuyên và nghiêm túc phải được chú trọng Cũng chính năng lực tự học là điều kiện vật chất bên trong để học sinh biến động cơ tự học thành kết quả cụ thể và làm cho học sinh tự tin vào bản thân mình, bồi dưỡng và phát triển hứng thú, duy trì tính tích cực nhận thức trong hoạt động tự học

Mặt khác để nâng cao chất lượng giáo dục thì việc hình thành và rèn luyện ý thức tự học có kế hoạch, khoa học cho học sinh là một trong những nhiệm vụ chính của giáo viên Chỉ có dạy cho học sinh cách học và tự học hiệu quả, tự học sáng tạo mới đáp ứng được yêu cầu cao của sự phát triển xã hội ngày nay

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài: “Bồi dưỡng năng lực tự

học cho học sinh trong dạy học chương “Chất khí”, Vật lý 10 - Trung học phổ thông với sự hỗ trợ của phiếu học tập”

2 Mục tiêu nghiên cứu

Xây dựng được quy trình dạy học có sự hỗ trợ của phiếu học tập nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh trong dạy học chương “Chất khí”, Vật lý 10 THPT

3 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được quy trình dạy học theo hướng bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh trong dạy học chương “Chất khí”, Vật lý 10 THPT với sự hỗ trợ của phiếu học tập và sử dụng đúng quy trình đó thì sẽ góp phần nâng cao được chất lượng dạy học vật lý

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về vấn đề tự học

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về việc thiết kế và sử dụng phiếu học tập vật lý

- Nghiên cứu đặc điểm chương “Chất khí”, Vật lý 10 THPT

- Đánh giá thực trạng của hoạt động dạy học theo hướng bồi dưỡng năng lực

tự học cho học sinh ở một số trường THPT thuộc tỉnh Đồng Nai

- Đề xuất quy trình dạy học có sự hỗ trợ của phiếu học tập nhằm bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh trong dạy học chương “Chất khí”

- Thiết kế một số bài học trong chương “Chất khí”, Vật lý 10 THPT theo hướng bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh với sự hỗ trợ của phiếu học tập

Demo Version - Select.Pdf SDK

5 Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động dạy học chương “Chất khí”, Vật lý 10 THPT theo hướng bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh với sự hỗ trợ của phiếu học tập

6 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu các quy trình thiết kế PHT theo hướng bồi dưỡng năng lực tự học

và quy trình sử dụng PHT hỗ trợ bồi dưỡng năng lực tự học trong dạy học chương

“Chất khí”, Vật lý 10 ở một số trường THPT trên địa bàn tỉnh Đồng Nai

7 Lịch sử nghiên cứu đề tài

Đã có nhiều đề tài nghiên cứu về việc hình thành và bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh trong dạy học môn vật lý như: Về cơ sở lý luận về tự học thì các tác giả như Nguyễn Kỳ, Lưu Xuân Mới, Trần Bá Hoành, Nguyễn Quang Lạc, Nguyễn Cảnh Toàn, Thái Duy Tuyên, Lê Công Triêm, Lê Đình, Trần Huy Hoàng, Võ Chấp

… đã xây dựng được khá đầy đủ các biện pháp hình thành và bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh, sinh viên trong dạy học môn vật lý; Võ Lê Phương Dung với

“Hình thành năng lực tự học vật lý cho học sinh trung học phổ thông thông qua việc sử dụng sách giáo khoa” (Luận văn Thạc sĩ – Đại học Huế - Trường Đại học

Sư phạm – Năm 2005), tác giả đã trình bày các biện pháp hướng dẫn học sinh trung học phổ thông sử dụng sách giáo khoa hiệu quả trong giờ học để hình thành năng

lực tự học; Nguyễn Thanh Tùng với “Tổ chức hoạt động tự học với sự hỗ trợ của

thí nghiệm và phương tiện trực quan trong dạy học phần “Quang hình học”, vật lý

11 THPT” (Luận văn Thạc sĩ – Đại học Huế - Trường Đại học Sư phạm – Năm

2012), tác giả đã đề xuất được quy trình và các biện pháp tổ chức hoạt động tự học với sự hỗ trợ của thí nghiệm và phương tiện trực quan góp phần nâng cao hiệu quả

dạy học ở trường phổ thông; Nguyễn Thị Diệu Huyền với “Hình thành năng lực tự

học cho học sinh trong dạy học phần “Quang hình học” vật lý 11 trung học phổ thông với sự hỗ trợ của máy vi tính” (Luận văn Thạc sĩ – Đại học Huế - Trường Đại

học Sư phạm – Năm 2012), tác giả đã xây dựng được các biện pháp tổ chức hoạt

động tự học cho học sinh với sự hỗ trợ của máy vi tính; bài báo “Thiết kế và sử

dụng phiếu học tập trong dạy học hợp tác” của tác giả Đặng Thành Hưng trong báo

Phát triển Giáo dục số 8, tháng 8/2004 Tác giả đã nêu định nghĩa, chức năng của phiếu học tập, cách thiết kế và quy trình sử dụng phiếu học tập trong dạy học hợp

tác; trong “Đổi mới phương pháp dạy học, chương trình và sách giáo khoa” của

Demo Version - Select.Pdf SDK

Trần Bá Hoành (2007), NXB Đại học Sư phạm Tác giả đã trình bày một số dạng phiếu học tập và cho ví dụ về các phiếu học tập dùng cho môn sinh học

Như vậy, việc bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh trong dạy học chương

“Chất khí”, Vật lý lớp 10 trung học phổ thông với sự hỗ trợ của phiếu học tập chưa được đề cập đến

8 Phương pháp nghiên cứu

8.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

- Nghiên cứu các văn kiện của Đảng, các chỉ thị của Bộ Giáo dục và Đào tạo, các sách, bài báo, tạp chí chuyên ngành về dạy học và đổi mới phương pháp dạy học;

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về năng lực tự học của học sinh;

- Nghiên cứu những đề tài nghiên cứu có liên quan đến việc bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh trong dạy học vật lý;

- Nghiên cứu mục tiêu, nội dung, chương trình Vật lý 10 THPT ở chương

“Chất khí”

8.2 Phương pháp quan sát

Tiến hành dự giờ các giáo viên vật lý của một số trường THPT trên địa bàn tỉnh Đồng Nai

8.3 Phương pháp điều tra bằng câu hỏi

Sử dụng phiếu điều tra để tìm hiểu việc sử dụng phiếu học tập để giảng dạy môn vật lý theo hướng bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh lớp 10 ở một số trường THPT trên địa bàn tỉnh Đồng Nai

8.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Tiến hành thực nghiệm sự phạm tại một số trường THPT trên địa bàn tỉnh Đồng Nai

8.5 Phương pháp thống kê toán học

Sử dụng phương pháp thống kê toán học để xử lí các kết quả thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm định giả thuyết khoa học và lập bảng thống kê về sự khác biệt của nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng

9 Những đóng góp của đề tài

Làm sáng tỏ thêm cơ sở lý luận của việc bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh THPT với sự hỗ trợ của phiếu học tập

Thực trạng của việc sử dụng phiếu học tập hỗ trợ bồi dưỡng năng lực tự học

Demo Version - Select.Pdf SDK