Luận văn đề xuất được quy trình tổ chức dạy học theo nhóm với sự hỗ trợ của thí nghiệm tự tạo và phiếu học tập và vận dụng vào dạy học chương “Chất rắn và Chất lỏng. Sự chuyển thể” Vật lí 10 THPT theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức học sinh.
Trang 1ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
NGUYỄN THANH BÌNH
TỔ CHỨC DA ̣Y HỌC NHÓM CHƯƠNG “CHẤT RẮN VÀ CHẤT LỎNG SỰ CHUYỂN THỂ” VẬT LÍ 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA THÍ NGHIỆM TỰ TẠO VÀ PHIẾU HỌC TẬP
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
Huế,năm 2019
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 2ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
NGUYỄN THANH BÌNH
TỔ CHỨC DA ̣Y HỌC NHÓM CHƯƠNG “CHẤT RẮN VÀ CHẤT LỎNG SỰ CHUYỂN THỂ” VẬT LÍ 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA THÍ NGHIỆM TỰ TẠO VÀ PHIẾU HỌC TẬP
Chuyên ngành: Lý luận và PPDH bộ môn Vật lí
Mã số: :8140111 LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS LÊ VĂN GIÁO
Huế,năm 2019
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 3i
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, đƣợc các đồng tác giả cho phép sử dụng, những kết quả nghiên cứu mới chƣa từng đƣợc công bố trong bất kỳ một công trình nào khác
Họ tên tác giả Nguyễn Thanh Bình
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 4Nhân dịp thực hiện luận văn này, tôi xin chân thành gửi lời cảm ơn đến toàn thể quý Thầy, quý Cô trong Ban giám hiệu, Phòng đào tạo sau đại học, Khoa Vật lý trường Đại học Sư phạm - Đại học Huế và trường Đại học Buôn Ma Thuột.Tôi gửi lời cám ơn đến quý Thầy,quý Côtrực tiếp giảng dạy,giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi học tập,nghiên cứu trong thời gian qua.Xin cảm ơn quý Thầy,quý Cô trong Hội đồng bảo vệ luận văn đã đóng góp ý kiến cho tôi.
Tôi xin chân thành cảm ơn quý Thầy, quý Cô trong Ban giám hiệu, tổ
bộ môn Vật lý trường THPT Lê Quý Đôn, tỉnh Đăk Lăk cùng toàn thể học sinh đã đóng góp ý kiến và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình thực nghiệm sư phạm.
Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Thầy PGS TS Lê Văn Giáo - Người đã tận tình giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi trong suốt thời gian nghiên cứu và hoàn thành luận văn này.
Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình và các bạn học lớp Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Vật lý khóa XXVI (2017 - 2019) đã cùng hợp tác, chia sẻ và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận văn.
Thừa Thiên Huế, tháng 07 năm 2019
Tác giả
Nguyễn Thanh Bình
ii
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 51
MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN 1
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 2
PHẦN MỞ ĐẦU 4
1.Lí do chọn đề tài……….4
2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu ……… 6
3.Mục tiêu đề tài……… 8
4 Giả thuyết khoa học……….8
5 Nhiệm vụ nghiên cứu……….8
6 Đối tượng nghiên cứu……… 9
7 Phạm vi nghiên cứu……….9
8 Phương pháp nghiên cứu đề tài……….9
8.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu………9
8.2 Phương pháp điều tra……… 9
8.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm………9
8.4 Phương pháp thống kê toán học……… 10
9 Cấu trúc của luận văn……… 10
PHẦN NỘI DUNG 11
CHƯƠNG 1 :CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC DẠY HỌC NHÓM VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA THÍ NGHIỆM TỰ TẠO VÀ PHIẾU HỌC TẬP………11
1.1 Tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh………11
1.2 Dạy học nhóm……….23
1.3 Sử dụng thí nghiệm tự tạo trong dạy học nhóm……… 33
1.4 Phiếu ho ̣c tập……….41
1.5 Qui tri ̀nh tổ chức dạy học nhóm với sự hỗ trợ của thí nghiê ̣m tự tạo và phiếu học tập……… 45
1.6 Thư ̣c trạng của viê ̣c dạy học nhóm ở trường THPT……… 48
Kết luâ ̣n chương 1 49
CHƯƠNG 2:TỔ CHỨC DẠY HỌC NHÓM CHƯƠNG “CHẤT RẮN VÀ CHẤT LỎNG SỰ CHUYỂN THỂ” VẬT LÍ 10 THPT VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA THÍ NGHIỆM TỰ TẠO VÀ PHIẾU HỌC TẬP……….50
2.1 Những kiến thức cơ bản củachương……… 50
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 62
2.2 Các thí nghiệm tự tạo trong dạy học chương “Chất rắn và chất lỏng Sự
chuyển thể”, Vật lý
10THPT……….52
2.3 Thiết kế mô ̣t số giáo án chương “Chất Rắn và Chất Lỏng Sự chuyển thể”………57
CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM……… 78
3.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm……… 76
3.2 Đối tượng và phạm vi thực nghiệm sư phạm……… 76
3.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm……… 76
3.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm………77
Kết luận chương 3 84
KẾT LUẬN 85
Một số kiến nghị, đề xuất 85
TÀI LIỆU THAM KHẢO 87
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 73
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 84
PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Hiện nay, nhân loại ở vào những thập niên đầu của thế kỷ XXI - thế kỷ của trí tuệ, của nền kinh tế tri thức, trong bối cảnh đó vấn đề đào tạo nguồn nhân lực thích ứng với nền kinh tế tri thức đã được đặt ra yêu cầu mới Vì vậy, việc đào tạo nguồn nhân lực lao động chất lượng cao được coi là cuộc cách mạng trong bối cảnh thế giới đang biến động mạnh mẽ, cùng hợp tác, cùng cạnh tranh Do đó, để đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đòi hỏi giáo dục phải đổi mới một cách căn bản và toàn diện để đào tạo thế hệ trẻ thành những con người phát triển toàn diện, có đầy đủ tri thức và năng lực, năng động, sáng tạo dám nghĩ dám làm
Trong bối cảnh đó, để có thể bắt nhịp sự phát triển chung của thế giới nhân tố quyết định thắng lợi trong công cuộc công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế là con người, là nguồn nhân lực Việt Nam được phát triển về số lượng
và chất lượng trên cơ sở mặt bằng dân trí được nâng cao Đó là những con người năng động, sáng tạo, biết tìm tòi, học hỏi và biết áp dụng sáng tạo tinh hoa văn hóa nhân loại, biết tìm ra lối đi riêng phù hợp với hoàn cảnh cụ thể của dân tộc, đó phải
là những con người sản phẩm của nền giáo dục mới
Trước những yêu cầu của thời đại, đòi hỏi nền giáo dục phải đổi mới một cách căn bản và toàn diện cảvề mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện dạy học cũng như cách thức đánh giá kết quả dạy học, nhằm đào tạo một nguồn nhân lực chất lượng cao được trang bị đầy đủ kiến thức, kĩ năng, năng lực sáng tạo ra tri thức mới đáp ứng kịp thời cho sự công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước
Đảng, Nhà nước và nhân dân ta luôn coi trọng vai trò của giáo dục, quan tâm
và đòi hỏi giáo dục phải đổi mới và phát triển đáp ứng nhu cầu ngày càng lớn của mọi tầng lớp nhân dân về học tập và tiếp thu những kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp, rèn luyện những phẩm chất, năng lực cần thiết trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập kinh tế quốc tế
Thực tiễn giáo dục của nước ta hiện nay đã và đang từng bước đổi mới về mục tiêu, chương trình, sách giáo khoa và phương pháp dạy học, trong đó vấn đề đổi mới về phương pháp rất được chú trọng và được thể hiện rất rõ trong các chủ
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 95
trương chính sách phát triển giao dục của Đảng và Chính phủ Mục 2 Điều 28 của
Luật giáo dục 2005 nêu rõ: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”[14] Mục tiêu nêu trên cũng đã được
khẳng trong Chiến lược giáo dục 2011-2020 của Bộ Giáo dục và Đào Tạo ban hành kèm theo quyết định số 711/QĐ-TTg ngày 13/06/2012 của Thủ tướng Chính phủ :
“…Đổi mới căn bản toàn diện nên giáo dục theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, dân chủ hóa, hội nhập quốc tế, thích ứng với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Chất lượng giáo dục được nâng cao một cách toàn diện, gồm : giáo dục đạo đức, kỹ năng sống,năng lực sáng tạo, năng lực thực hành, năng lực ngoại ngữ và tin học.[07]
Bàn về công tác phát triển giáo dục, Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung
ương Đảng tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI nêu rõ: “Thực hiện đồng bộ các giải pháp phát triển và nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo…nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, đặc biệt coi trọng giáo dục lý tưởng, giáo dục truyền thống lịch sử cách mạng, đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành, tác phong công nghiệp, ý thức trách nhiệm xã hội” [07]; Chiến lược phát triển kinh
tế xã hội (2011-2020) cũng khẳng định: “Phát triển giáo dục phải thực sự là quốc
sách hàng đầu, là sự nghiệp của Đảng, nhà nước và của toàn dân Đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho phát triển …thực hiện các chính sách ưu điểm đối với giáo dục,
đặc biệt là chính sách đầu tư và chính sách tiền lương
Việc đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục, trong dó có đổi mới phương pháp dạy học là vấn để đang được ngành giáo dục và cả xã hội rất quan tâm hiện nay Nói đến đổi mới phương pháp dạy học trước hết phải thay đổi vai trò của GV và của HS trong quá trình dạy học Trong đó thầy phải chuyển từ vai trò là người chủ động truyền thụ kiến thức sang vai trò là người tổ chức, điều khiển, hướng dẫn và giúp đỡ học sinh tìm kiếm và thu nhận kiến thức Học sinh phải chuyển từ vai trò là người tiếp thu thụ động sang vai trò là người tích cực, tự lực, chủ động, tìm kiếm và thu nhận tri thức.Muốn vậy, cần phải tăng cường sử dụng các phương pháp dạy học tích cực.Trong phương pháp dạy học tích cực, dạy học hợp tác góp phần phát huy tính
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 106
tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của học sinh trong dạy học vật lý ở trường phổ thông, phải kể đến đó là: phương pháp dạy học nhóm, dạy học khám phá, dạy học kiến tạo Trong dạy học nhóm, các thành viên trong nhóm cùng nhau hợp tác, hỗ trợ, chia sẻ, cùng nhau tìm kiếm, xây dựng tri thức mới Nhờ vậy, tư duy tích cực của HS được phát huy và NL của HS được phát triển
Vật lí học là một khoa học thực nghiệm, do đó hầu hết các kiến thức vật lí phổ thông đều được rút ra bằng con đường thực nghiệm, ngay cả những kiến thức rút ra bằng con đường lí thuyết thì chỉ trở thành kiến thức khoa học khi được thực tiễn xác nhận Do đó trong đổi mới phương pháp dạy học vật lí phải tăng cường sử dụng thí nghiệm và phương tiện trực quan, gắn với thực tiễn đời sống.Trong khi đó, các thí nghiệm có thể sử dụng với những trang bị trong danh mục thiết bị tối thiểu không thể đáp ứng yêu cầu đỏi mới dạy học vật lí hiện nay Trong bối cảnh đó thí nghiệm tự tạo và phiếu học tập là những phương tiện cần thiết hỗ trợ tổ chức hoạt động của học sinh trong tìm tòi khám phá tri thức khoa học, nhất là trong tổ chức dạy học nhóm
Chương “Chất rắn và chất lỏng.Sự chuyển thể ” Vật lí 10 THPT có nhiều kiến thức có thể được hình thành cho học sinh qua việc sử dụng thí nghiệm, nhất là những thí nghiệm tự tạo đơn giản, qua đó nhằm naag cao hiệu quả dạy học vật lí ở trường phổ thông
Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài :“Tổ chức da ̣y ho ̣c nhóm chương “ Chất rắn và Chất lỏng Sự chuyển thể” Vâ ̣t lí 10
Trung học phổ thông với sự hỗ trơ ̣ của thí nghiệm tự tạo và phiếu học tập”
2 Lịch sử vấn đề nghiên c ứu
Dạy học nhóm tại lớp có một lịch sử lâu đời Hình thức học tập này được áp dụng ở Đức và Pháp vào thế kỉ VIII, ở Anh vào cuối thế kỉ VIII, đầu thế kỉ XIX hình thức này được sử dụng dưới dạng học học hướng dẫn của giáo viên được gọi là hình thức tương trợ
Trong các công trình nghiên cứu, như: Phương pháp dạy và học hiệu quả của Rogers và “Tiến tới một phương pháp sư phạm tương tác của Jean – Marc Denommé
& Madeleyne Roy, các tác giả đã đề cập đến việc dạy học theo hướng đề cao vai trò chủ
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 117
thể của HS, dạy học trong sự hợp tác nhằm tăng cường tính tích cực, tự lực của người
học.[19]
Ở Việt Nam, trong những năm gần đây phương pháp dạy học hợp tác nhóm
đã được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu, chẳng hạn như:
Nghiên cưú của Hồ Thị Bạch Phương về “ Nâng cao hiệu quả dạy học vật lí ở trường THPT thông qua các biện pháp tổ chức hoạt động hợp tác nhóm” Huế -
2007, đã trình bày cơ sở lí luận về dạy học hợp tác nhóm và nêu lên được một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả dạy học qua việc tổ chức hoạt động hợp tác nhóm cho học sinh.[14]
Tác giả Lê Khắc Thuận , trình bày luận văn “ Tổ chức hoạt động học tập theo nhóm trong quá trình dạy học phần dòng điện trong các môi trường vật lí lớp 11 THPT” đã tổng hợp được cơ sở lí luận của việc tổ chức hoạt động nhóm nhằm phát
huy năng lực nhận thức của học sinh trong dạy học vật lí
Lê Văn Giáo với “Thí nghiệm và các phương tiện trực quan trong dạy học Vật lí”, tác giả đề cập đến vai trò của thí nghiệm và các phương tiện trực quan
đặc biệt là vai trò của thí nghiệm tự tạo trong dạy học vật lí trường phổ thông, từ
đó đưa ra cách vận dụng chúng trong bài học cụ thể [9]
Luận văn thạc sĩ của cô Lương Thị Thanh Thanh “Nghiên cứu khai thác và
sử dụng thí nghiệm tự tạo trong dạy học phần Nhiệt học ở Trung học cơ sở”, trong
luận văn của mình cô cũng đã nghiên cứu sử dụng thí nghiệm tự tạo nhằm tích cực hoá hoạt động nhận thức của học sinh khi dạy “Nhiệt học” ở THCS
Luận án tiến sĩ của thầy Nguyễn Hoàng Anh “Xây dựng và sử dụng thí nghiệm tự tạo theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh trong dạy học phần cơ học vật lý lớp 12 nâng cao” Luận án đã đề xuất được quy trình sử
dụng thí nghiệm tự tạo theo hướng phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh và vận dụng nó vào thiết kế tiến trình dạy học một số kiến thức phần “Cơ học” vật lý
12 nâng cao
Bài báo: “Thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học hợp tác” của tác
giả Đặng Thành Hưng đã nghiên cứu quy trình khai thác và sử dụng phiếu học tập trong dạy học nhóm
Demo Version - Select.Pdf SDK
Trang 128
Mặc dù có nhiều tác giả nghiên cứu về dạy học nhóm nhưng chưa tác giả nào nghiên cứu việc đề xuất các biện pháp tổ chức dạy học nhóm trong dạy học chương
“Chất Rắn và Chất Lỏng Sự chuyển thể” Vật lí 10 THPT dưới sự hổ trợ thí nghiệm
tự tạo và phiếu học tập
Như vậy, nhiều công trình của các tác giả khác nhau đã nghiên cứu về cơ sở lí luận, đề xuất qui trình tổ chức dạy học của PPDH hợp tác nhóm và xem nó là biện pháp rèn luyện kĩ năng làm việc hợp tác, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học Bên cạnh đó, nhiều tác giả trong nước đã tổng hợp, áp dụng vào dạy học và đạt được nhiều kết quả khả quan Tiếp nối những đề tài đi trước, luận văn tiếp tục đi sâu nghiên cứu việc sử dụng thí nghiệm tự tạo và phiếu học tập trong tổ chức dạy học nhóm
3.Mục tiêu đề tài
Đề xuất được quy trình tổ chức dạy học theo nhóm với sự hỗ trợ của thí nghiệm tự tạo và phiếu học tập và vận dụng vào dạy học chương “Chất rắn và Chất lỏng Sự chuyển thể” Vật lí 10 THPT theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức học sinh
4 Giả thuyết khoa học
Nếu đề xuất được quy trình dạy học theo nhóm với sự hổ trợ của thí nghiệm
tự tạo và phiếu học tập và vận dụng vào dạy học vật lí có thể góp phần tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh, qua đó nâng cao hiệu quả dạy học vật lí
ở trường phổ thông
5 Nhiệm vụ nghiên cứu
nghiê ̣m tự tạo và phiếu học tập
nghiê ̣m tự tạo và phiếu học tập
và phiếu học tập theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức HS
- Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc nội dung chương “Chất Rắn và Chất Lỏng Sự chuyển thể” Vật lí 10 THPT
Demo Version - Select.Pdf SDK