Chính sách của trung quốc đối với biển đông từ sau đại hội 18 đảng cộng sản trung quốc những vấn đề đặt ra đối với việt nam TT

ọ t Trong những năm qua, đặc biệt sau khi Trung Quốc chính thức công bố yêu sách “đường lưỡi bò” lên Liên hợp quốc năm 2009, chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông đã trở thành một

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NGOẠI GIAO

HỌC VIỆN NGOẠI GIAO -

VŨ DUY THÀNH

CHÍNH SÁCH CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI BIỂN ĐÔNG TỪ SAU ĐẠI HỘI 18 ĐẢNG CỘNG SẢN TRUNG QUỐC: NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI

Công trình được hoàn thành tại: Học viện Ngoại giao

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Nguy n V T ng

Vào hồi 8 giờ 30 ngày 29 tháng 7 năm 2021

Có thể tìm hiểu Luận án tại thư viện:

- Thư viện Quốc gia

- Thư viện Học viện Ngoại giao

ĐẦU

1 ọ t

Trong những năm qua, đặc biệt sau khi Trung Quốc chính thức công bố yêu sách “đường lưỡi bò” lên Liên hợp quốc năm 2009, chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông đã trở thành một trong những chủ đề nghiên cứu được quan tâm nhất của giới học giả quốc

tế và Việt Nam

Từ góc độ khoa học, nghiên cứu chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông giai đoạn sau Đại hội 18 Đảng Cộng sản Trung Quốc (sau đây gọi tắt là “Đại hội 18”) là đóng góp quan trọng vào quá trình nghiên cứu quy luật hành xử của một cường quốc trỗi dậy Từ góc độ thực ti n, giai đoạn từ sau Đại hội 18 (năm 2012) đến nay (2020) là khoảng thời gian có nhiều sự kiện mang tính bước ngoặt trong cục diện Biển Đông do các hành vi xác quyết của Trung Quốc

Vấn đề Biển Đông đã, đang và sẽ tiếp tục là một trong những thách thức an ninh và phát triển hàng đầu mà Việt Nam phải xử lý Việt Nam c ng là nước tranh chấp duy nhất đến nay đã hai lần trở thành đối tượng bị Trung Quốc sử dụng biện pháp quân sự trên Biển Đông Do đó, nghiên cứu về chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông từ sau Đại hội 18 đến nay (năm 2020) và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam rất cần thiết cả từ góc độ thực ti n và khoa học sẽ Kết quá nghiên cứu có thể đóng góp vào quá trình luận giải nguyên nhân thực sự của sự gia tăng tính quyết đoán trong cách hành xử của Trung Quốc ở Biển Đông từ sau Đại hội 18 c ng như có giá trị tham khảo nhất định đối với công tác nghiên cứu, đề xuất chính sách của các cơ quan Nhà nước trong ứng xử với Trung Quốc nói chung và giải quyết tranh chấp ở Biển Đông giữa Việt Nam và Trung Quốc nói riêng

2 T u vấ

Các công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề này tập trung vào một số nội dung chính như sau:

2.1 các nhân tố tác n n ch nh ách c n ốc ố

vớ B ển Đôn từ Đạ h 18

Nhìn chung, đa số các học giả quốc tế cho rằng các nguyên nhân mang tính cấu trúc đã khiến Trung Quốc hành xử quyết đoán hơn ở Biển Đông Tiêu biểu là cuốn sách “The South China Sea: The Struggle for Power in Asia” của Bill Hayton (2014), theo đó tác giả lập luận bản chất chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông là một phần của cuộc tranh giành quyền lực giữa Trung Quốc và Mỹ Trong khi đó, nhiều học giả Trung Quốc nhấn mạnh vào các yếu

tố bên trong, cho rằng sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc và quyết tâm của thế hệ lãnh đạo mới của Trung Quốc đứng đầu là Tập Cận Bình

đã tác động mạnh lên chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông Tiêu biểu là bài viết “Về sự thay đổi chính sách của Trung Quốc ở Biển Đông” đăng trên tạp chí “Nghiên cứu an ninh biển và Châu Á-Thái Bình Dương” của Trung Quốc (2/2019) của Ngô Kiến Thụ Theo quan điểm của đa số học giả Việt Nam, chiều hướng hành

xử ngày càng quyết đoán của Trung Quốc ở Biển Đông trước hết xuất phát từ tham vọng nước lớn Chẳng hạn, Nguy n H ng Sơn và Đặng Cẩm Tú trong bài viết “Bàn về chiến lược cường quốc biển của Trung Quốc sau Đại hội 18 đăng trên Tạp chí Nghiên cứu quốc tế (2014) cho rằng tham vọng và tầm nhìn chiến lược của nhiều thế hệ lãnh đạo Trung Quốc, nhất là thế hệ lãnh đạo thứ năm như Tập Cận Bình, đã thúc đẩy Trung Quốc theo đuổi chủ trương, chính sách quyết đoán hơn trên biển nói chung và ở Biển Đông nói riêng

2.2 n hàm ch nh ách c n ốc ố vớ B ển Đôn từ

Đạ h 18

Để hiểu góc nhìn của Trung Quốc về cách ứng phó với Mỹ c ng như chủ trương xử lý các tranh chấp lãnh thổ, biển đảo ở Biển Đông với các bên liên quan, có thể tham khảo cuốn sách “Solving Disputes for Regional Cooperation and Development in the South China Sea”

(2013) của Ngô Sỹ Tồn Cuốn sách này tiêu biểu cho quan điểm “chủ quyền thuộc Trung Quốc, gác tranh chấp cùng khai thác” Các bài viết “South China Sea: How We Got to this Stage” đăng trên tạp chí

The National Interest (2016) của Phó Oánh và Ngô Sỹ Tồn, bài viết

của Nong Hong có tựa đề “A Dangerous Game in the South China Sea” đăng trên tạp chí The Strait Times (2014) và bài viết của Diêm Nham “Biển Đông sau 3 năm phán quyết của Tòa Trọng tài” đăng trên trang mạng của “Viện Nghiên cứu Nam Hải” Trung Quốc (22/7/2019) di n giải nguồn gốc các căng thẳng ở Biển Đông theo hướng quy trách nhiệm cho các nước tranh chấp, nhất là Việt Nam và Philippines c ng như cường quốc bên ngoài khu vực là Mỹ

Trong khi đó, các học giả phương Tây nhìn chung có cái nhìn rất phê phán về cách triển khai chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông Tiêu biểu là cuốn sách “Dividing ASEAN and Conquering the South China Sea” (2018), trong đó tác giả Daniel C O’Neill cho rằng chiến thuật “chia để trị” là lối hành xử rất phổ biến của Trung Quốc đối với các nước Đông Nam Á Về kết quả, nhiều học giả cho rằng chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông sau Đại hội 18 có những lúc đã phản tác dụng Tiêu biểu là bài viết của Carlyle Thayer đăng trên tạp chí The Diplomat (2014) “Vietnam, China and the Oil Rig Crisis: Who Blinked?”

2.3 nhữn vấn ặt ố vớ ệt N m từ ch nh ách c

n ốc ố vớ B ển Đôn từ Đạ h 18

Tiêu biểu nhất là cuốn sách “Asia’s Cauldron: the South China Sea and the End of a Stable Asia - Pacific” của Robert Kaplan (2015), trong đó tác giả đã dự báo chính sách của Trung Quốc sẽ khiến tình hình Biển Đông và Châu Á - Thái Bình Dương ngày càng căng thẳng

Tuy nhiên, nhiều học giả Trung Quốc, chẳng hạn Chu Phương trong bài viết “Chính sách Biển Đông của Donald Trump và thách

thức an ninh biển giữa Mỹ và Trung Quốc” đăng trên tạp chí “Bình luận nước Mỹ đương đại” của Trung Quốc (2018) cho rằng Trung Quốc không muốn thách thức sự hiện diện và ảnh hưởng manh tính lịch sử của Mỹ ở Tây Thái Bình Dương, thậm chí còn cho rằng trên thực tế Trung Quốc và Mỹ có lợi ích an ninh chung ở Biển Đông

Về nghiên cứu của học giả Việt Nam, tiêu biểu có cuốn sách

“Dấu ấn Việt Nam trên Biển Đông” của Trần Công Trục (2014), cuốn “Tìm kiếm giải pháp hòa bình và công lý ở Biển Đông” của Đặng Đình Quý (2016), cuốn “Vietnam and the South China Sea: Politics, Security and Legality” của Đỗ Thanh Hải (2017) Các tác giả này phân tích nhiều hệ lụy bất lợi đặt ra từ chính sách của Trung Quốc, đồng thời lập luận rằng pháp lý là một trong những chỗ dựa quan trọng nhất của Việt Nam trong xử lý vấn đề Biển Đông

2.4 Nh n t

Thứ nhất, rất khó phân biệt giữa tính khoa học và tính chính trị trong các công trình nghiên cứu của học giả Trung Quốc Bởi lẽ, đặc thù xã hội và hệ thống chính trị của Trung Quốc khiến việc tiếp cận thông tin gốc, thông tin thực chất từ bên trong hệ thống chính trị và giới học giả của Trung Quốc khó khăn hơn nhiều so với các nước phương Tây Nhiều học giả Trung Quốc bị chi phối bởi quan điểm chính thống của Nhà nước, khiến tính khoa học và thực chất của các công trình nghiên cứu có nhiều giới hạn

Thứ hai, nghiên cứu quốc tế, nhất là của các học giả phương Tây, bị ảnh hưởng nhất định bởi lăng kính chưa thực sự khách quan trong đánh giá về sự trỗi dậy và vai trò mới của Trung Quốc trong cục diện thế giới mới Nhiều học giả quốc tế chủ yếu nhìn nhận sự trỗi dậy của Trung Quốc và chính sách của quốc gia này đối với Biển Đông như mối đe dọa đối với hòa bình, ổn định khu vực và quốc tế Thứ ba, nghiên cứu của các học giả Việt Nam có ưu điểm là phân tích rất cặn kẽ những tác động bất lợi từ chính sách của Trung

Quốc đối với Biển Đông đối với Việt Nam song phần nào bị chi phối bởi quan điểm, lợi ích của Việt Nam và tình cảm dân tộc chủ nghĩa

Do đó, vẫn còn dư địa cho việc nghiên cứu về chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông từ sau ĐH 18 theo hướng thực sự khách quan, lý tính và cân bằng Đây là khoảng trống còn chưa được khai thác nhiều trong các luồng tư liệu và quan điểm của giới học giả quốc tế và trong nước, và Luận án sẽ được thực hiện với việc tập trung làm rõ hơn nữa khoảng trống nghiên cứu này

3 t u v ệ v u

ục tiêu của Luận án là là phân tích, làm rõ những thay đổi, điều chỉnh trong chính sách Biển Đông của Trung Quốc từ sau Đại hội 18 theo hướng quyết liệt, cứng rắn hơn trước và những hệ lụy nhiều mặt của nó đối với Việt Nam, từ đó đề xuất một số giải pháp cho Việt Nam để ứng phó hiệu quả với những vấn đề đặt ra Với mục tiêu đó, Luận án giải quyết một số nhiệm vụ: (i) Phân tích cơ sở lý luận và thực ti n giải thích cho chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông từ sau Đại hội 18; (ii) Tìm ra những đặc điểm nổi bật nhất, đặc biệt là những điểm mới, những điều chỉnh trong chính sách Biển Đông của Trung Quốc từ sau Đại hội 18 so với các giai đoạn trước đó; (iii) Phân tích những tác động có lợi và bất lợi, trực tiếp và gián tiếp của việc Trung Quốc triển khai chính sách Biển Đông đối với các lợi ích an ninh, phát triển và ảnh hưởng của Việt Nam, từ đó gợi ý, đề xuất một số đối sách

4 Đ t v v u

Đối tượng nghiên cứu của Luận án là chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông từ sau Đại hội 18 Đảng Cộng sản Trung Quốc đến nay (năm 2020)

Về phạm vi thời gian, Luận án tập trung vào giai đoạn từ sau Đại hội 18 Đảng Cộng sản Trung Quốc (2012) đến nay (năm 2020) nhưng có tính đến yếu tố kế thừa, bởi chính sách của Trung Quốc đối

với Biển Đông sau Đại hội 18 có sự tiếp nối nhiều nội hàm quan trọng của các giai đoạn trước đó

Về phạm vi không gian, Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu vào chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông, nhưng có tham chiếu chiến lược biển tổng thể của Trung Quốc, bởi chính sách đối với Biển Đông là một bộ phận trong chiến lược biển c ng như tổng thể chính sách đối ngoại của Trung Quốc Cả từ góc độ hoạch định và triển khai chính sách của Trung Quốc, Luận án sẽ không đi sâu vào tất cả các nhân tố và lĩnh vực, mà chỉ tập trung vào một số nội dung tiêu biểu và quan trọng nhất

Về nội dung, Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu vào chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông, nhưng chủ yếu tập trung vào khía cạnh tranh chấp chủ quyền biển đảo và tranh giành quyền kiểm soát biển trong chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông

từ sau Đại hội 18 Luận án sẽ không đi vào các khía cạnh khác trong chính sách Biển Đông của Trung Quốc, chẳng hạn môi trường biển, nghề cá, nghiên cứu khoa học biển, du lịch biển…

5 P u

Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu quan hệ quốc tế cơ bản dựa trên cơ sở lý luận và phương pháp luận của Phương pháp phân tích chính sách đối ngoại, phân tích văn bản, phương pháp lịch

sử, phương pháp so sánh, phương pháp dự báo và phương pháp lấy ý kiến chuyên gia Ngoài ra, trong quá trình triển khai, một số phương pháp khác như logic, phân tích, tổng hợp, hệ thống, tra cứu c ng sẽ được áp dụng tùy từng vấn đề cụ thể

6 Đ u

Về khía cạnh khoa học, Luận án sẽ đóng góp vào quá trình nghiên cứu chính sách đối ngoại của Trung Quốc nói chung và chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông nói riêng Mặc d đã có rất nhiều công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về chính sách của

Trung Quốc đối với Biển Đông từ nhiều khía cạnh khác nhau, song luận án này sẽ là một đóng góp nhỏ vào quá trình nghiên cứu, tìm hiểu bản chất chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông

Về mặt thực ti n, Luận án có thể là một tài liệu tham khảo hữu ích, có giá trị nhất định đối với các cán bộ nghiên cứu, các nhà hoạch định chính sách hoặc những cán bộ công tác tại các cơ quan đối ngoại của Việt Nam tham gia vào quá trình xử lý quan hệ với Trung Quốc nói chung và tranh chấp biển, đảo giữa Việt Nam và Trung Quốc ở Biển Đông nói riêng Luận án c ng có thể là một tư liệu tham khảo cho các sinh viên nghiên cứu về Trung Quốc và chiến lược biển của Trung Quốc

7 u

Ngoài phần ở đầu và ết luận, Luận án chia thành ba Chương: (i) Chương 1: Cơ sở lý luận và thực ti n của chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông từ sau Đại hội 18; (ii) Chương 2: Chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông từ sau Đại hội 18 Đảng Cộng sản Trung Quốc; (iii) Chương 3: Những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam Những nội dung chính của các chương trong Luận án như sau:

CHƯƠNG 1: CƠ S LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA CHÍNH SÁCH CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI BIỂN ĐÔNG

TỪ SAU ĐẠI HỘI 18 1.1 C sở lý lu n

1.1.1 N n tảng lý thuyết v quan hệ quốc tế c a thế giớ và các tư tưởng c a Trung Quốc

Nhìn chung, các lý thuyết chủ yếu về quan hệ quốc tế như chủ nghĩa hiện thực, chủ nghĩa tự do và chủ nghĩa kiến tạo đều có những giá trị nhất định trong việc luận giải hành vi chính sách của Trung Quốc ở Biển Đông Trong đó, chủ nghĩa hiện thực với hai trường phải chính là chủ nghĩa hiện thực tấn công và chủ nghĩa hiện thực phòng thủ là trường phái lý thuyết được nhiều học giả áp dụng Ngoài ra, đặc thù của Trung Quốc khiến các tư tưởng kinh điển của Trung Quốc như Binh pháp Tôn Tử và Khổng giáo c ng như văn hóa chiến lược của Trung Quốc có thể được sử dụng để hiểu thêm về tư duy chiến lược và chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông

Mỹ trong khu vực Châu Á-Thái Bình Dương và ở Biển Đông

Bên cạnh đó, thể diện nước lớn và sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc ở Trung Quốc c ng đóng vai trò quan trọng Nếu như thể diện nước lớn là nhân tố mang tính thường trực thì sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc là đặc điểm mới rất d nhận thấy trong những năm qua

ở Trung Quốc, nhất là từ sau Đại hội 18

Từ góc độ các chủ thể tác động lên chính sách, có rất nhiều nhân

tố có tác động ở các mức độ khác nhau lên chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông Đó là Tổng Bí thư, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, Quân Giải phóng Nhân dân (PLA), các cơ quan Nhà nước liên quan đến triển khai chính sách biển, nhất là lực lượng chấp pháp biển, Bộ Ngoại giao, các bộ ngành, các địa phương có biển… Đặc biệt, vai trò cá nhân của Tập Cận Bình có ý nghĩa rất quan trọng đối với hoạch định và triển khai chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông từ sau Đại hội 18 Đánh giá của học giả quốc tế và Trung Quốc cho rằng đích thân Tập Cận Bình đã quyết định hầu hết các quyết sách lớn của Trung Quốc về Biển Đông

1.2.2 Những nhân tố b n n oà tác ng lên chính sách c a Trung Quốc ối với Biển Đôn

Theo nghiên cứu sinh, có một số nhân tố chủ yếu bên ngoài tác động lên chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông Trước hết là các cường quốc có lợi ích chiến lược ở Biển Đông, đặc biệt là Mỹ là

siêu cướng số 1 thế giới có sức mạnh vượt trội, Mỹ là nhân tố mà Trung Quốc luôn tính đến trước khi thực hiện bất cứ động thái chính sách lớn nào ở Biển Đông ế đó, các nước lớn có vai trò quan trọng

ở khu vực như Nhật Bản, Nga, Ấn Độ c ng là các lực lượng đối trọng ở các mức độ khác nhau đối với Trung Quốc ở Biển Đông, do

đó Trung Quốc không thể không tính đến Dù lợi ích khác nhau, song tất cả các cường quốc trên đều chia sẻ mẫu số chung lợi ích trong việc không để Trung Quốc độc chiếm Biển Đông

Sau nhóm nước lớn, phản ứng của các nước tranh chấp liên quan như Việt Nam, Philippines, alaysia và Brunei c ng là yếu tố tác động phần nào lên cách hành xử của Trung Quốc ở Biển Đông Tuy mức độ tác động không bằng các nước lớn nói trên, song đây c ng là nhân tố có tác động đáng kể

Bên cạnh đó, dư luận quốc tế có vai trò ngày càng quan trọng đối với các bước đi của Trung Quốc ở Biển Đông Là một nước lớn đang trỗi dậy, Trung Quốc không thể bỏ qua phản ứng quốc tế Sự quan tâm của cộng đồng quốc tế đối với Biển Đông có xu hướng tăng dần theo đà hành xử quyết đoán của Trung Quốc

T u t

Các nhân tố mang tính hệ thống bên ngoài có tác động rất lớn đến chiều hướng chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông Đặc biệt, những thay đổi về cấu trúc quyền lực của hệ thống quốc tế c ng như so sánh lực lượng giữa Trung Quốc và các cường quốc khác đã tác động mạnh đến chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông Theo đó, từ sau cuộc khủng hoảng toàn cầu 2008 - 2009, nhất là từ Đại hội 18 Đảng Cộng sản Trung Quốc đến nay, chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông ngày càng quyết đoán Bên cạnh đó,

sự phụ thuộc lẫn nhau ngày càng tăng giữa Trung Quốc và phần còn lại của thế giới trong kỷ nguyên toàn cầu hóa khiến Trung Quốc phải

tính đến lợi ích và phản ứng của các bên khác ở Biển Đông c ng như của quốc tế

Trong nhóm các nhân tố bên trong tác động đến hành vi của Trung Quốc ở Biển Đông từ sau Đại hội 18, đặc điểm d nhận thấy nhất là vai trò cá nhân rất quan trọng của Tổng Bí thư, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình Yếu tố này cộng thêm sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc ở Trung quốc khiến phe “diều hâu” ngày càng thắng thế trong việc tác động lên chính sách đối ngoại và chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông Điều này sẽ có những tác động lâu dài đối với quá trình hoạch định và triển khai chính sách của Trung Quốc đối với Biển Đông

CHƯƠNG 2: CHÍNH SÁCH CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI BIỂN ĐÔNG TỪ SAU ĐẠI HỘI 18 ĐẢNG CỘNG SẢN

TRUNG QUỐC 2.1 Những nộ ă bản trong chính sách c a Trung Qu c

i với Bi Đô tr ớ Đ i hội 18

2.1.1 Biển Đôn t on ch ến ược biển c a Trung Quốc

Nhìn chung, trước giai đoạn cải cách mở cửa, điều kiện chủ quan

và khách quan không cho phép Trung Quốc hướng biển Mặc d tư duy

đề cao tầm quan trọng của biển và đại dương đã được đề ra từ thời Tôn Trung Sơn, song từ đầu những năm 1970 trở đi, Trung Quốc mới thực

sự có những bước đi chiến lược và quan trọng ở Biển Đông

Đặc biệt, giai đoạn sau cải cách mở cửa chứng kiến những thay đổi

và điều chỉnh nhận thức quan trọng, theo đó Trung Quốc đã xác định Biển Đông là bàn đạp quan trọng để dần triển khai chiến lược biển

2.1.2 Chính sách c a Trung Quốc ối với Biển Đôn

Trung Quốc có nhiều lợi ích địa - chiến lược và địa - kinh tế quan trọng ở Biển Đông, trong đó lợi ích chiến lược là nhân tố chủ