Tai Lieu Tu Van Hoc Duong

Đầu vị thành niên 10-13 tuổi CHUYỂN ĐỘNG HƯỚNG ĐẾN SỰ ĐỘC LẬP Tìm kiếm bản sắc, Buồn, ủ rũ, Các năng lực sử dụng lời nói để bộc lộ bản thân tăng, Thƣờng hay biểu hiện cảm xúc bằng hành đ[r]

Trang 1

gu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

CHƯƠNG TRÌNH PHÁT TRIỂN GIÁO VIÊN PHỔ THÔNG

TƯ VẤN TÂM LÝ HỌC ĐƯỜNG TÀI LIỆU TẬP HUẤN DÀNH CHO CÁN BỘ QUẢN LÝ, GIÁO VIÊN THCS, THPT

Hà Nội, 2012

Trang 2

Tài liệu tập huấn tư vấn tâm lý học đường cho giáo viên trung học 1

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

CHƯƠNG TRÌNH PHÁT TRIỂN GIÁO VIÊN PHỔ THÔNG

TƯ VẤN TÂM LÝ HỌC ĐƯỜNG

TÀI LIỆU TẬP HUẤN

DÀNH CHO CÁN BỘ QUẢN LÝ, GIÁO VIÊN THCS, THPT

Biên soạn: GS.TS Nguyễn Thị Mỹ Lộc

TS Đặng Hoàng Minh

Hà Nội, 2012

Trang 3

Mục lục

Chương 1: Phát triển tâm lý ở trẻ vị thành niên 10

HOẠT ĐỘNG: MONG MUỐN ĐƯỢC ĐỘC LẬP Ở VỊ THÀNH NIÊN- BÌNH THƯỜNG HAY BẤT THƯỜNG 23

Chương 2: Con đường dẫn đến vị thành niên ứng xử tiêu cực 35

Chương 3 : Các rối loạn tâm lý và vấn đề sức khỏe tinh thần thường gặp ở vị thành niên 47

Trang 4

Chương 4: Vai trò và trách nhiệm của cán bộ tư vấn tâm lý học đường 98

Chương 5: Một số kĩ năng tham vấn cơ bản 123

Chương 6: Một số chiến lược làm việc với học sinh có vấn đề về hành vi 160

NỘI DUNG 2: CHÚ Ý TÍCH CỰC- CÁCH THỨC HIỆU QUẢ ĐỂ THAY ĐỔI HÀNH VI CỦA TRẺ 169

Trang 5

Chương 7: Một số mô hình hỗ trợ tâm lý trong nhà trường trên thế giới 184

Trang 6

Giáo viên biết rõ hơn ai hết những khó khăn, thách thức chúng ta đang gặp phải trong việc giáo dục cho thế hệ trẻ Việt Nam Chương trình học dài và nặng, cộng thêm với mong đợi rất cao của cộng đồng về kết quả giáo dục Bên cạnh đó,

sự hỗ trợ từ cha mẹ và cộng đồng ngày càng ít nhất quán hơn Giáo viên chúng ta ngày càng gặp phải nhiều các học sinh có các khó khăn về tâm lý, ảnh hưởng đến cho chính cuộc sống của các em cũng như việc học tập của các em Những khó khăn này rất đa dạng từ các vấn đề đơn giản, hàng ngày như định hướng học tập, chọn nghề nghiệp, áp lực học tập, stress, xung đột với bạn đến các vấn đề nghiêm trọng hơn như trầm cảm, thu mình, hay phá rối và các rối loạn hành vi khác

Hầu hết những thách thức của học sinh ngày này vượt quá sự hiểu biết, chuyên môn sư phạm được đào tạo của giáo viên Nhiều học sinh hình thành các

kỹ năng thích nghi khác nhau để giúp chúng hòa nhịp với cuộc sống theo cách thích ứng, thay đổi, trưởng thành từ việc trải nghiệm thử-sai Trong khi một số khác nhận được sự hỗ trợ, tư vấn, định hướng từ gia đình hoặc nhà trường, một số khác không nhận được đủ lượng và chất từ gia đình hoặc môi trường học tập cần thiết Những học sinh này cần những sự hỗ trợ và can thiệp chuyên sâu hơn để phát huy được tối đa các năng lực xã hội, học tập và nghề nghiệp Để bổ sung kiến thức

Trang 7

cho giáo viên về hỗ trợ tâm lý cho học sinh, giúp giáo viên có thể bước đầu trợ giúp được học sinh của mình, tập huấn về tư vấn tâm lý học đường cho các giáo viên có thể là giải pháp tối ưu và kịp thời mà bộ Giáo dục và Đào tạo hướng đến

Tài liệu này dành cho cán bộ quản lý, giáo viên phổ thông cơ sở và trung học- những người sẽ thực hiện trực tiếp hoặc chỉ đạo thực hiện công tác tư vấn học đường trong trường phổ thông Quá trình đào tạo một cán bộ tâm lý chuyên nghiệp

ở các nước phát triển như Hoa Kì, Pháp, Anh, Singapore, Thái Lan, v.v, là 6 đến 8 năm với trình độ tiến sĩ (Mỹ) hoặc thạc sĩ (châu Âu) Ở Việt Nam, quá trình đào tạo thường diễn ra ít nhất trong bốn năm (đại học) và có thể thêm hai năm sau đại học Chúng tôi không kì vọng nội dung cuốn tài liệu này cũng như khóa tập huấn 6 ngày có thể đào tạo được các giáo viên, cán bộ quản lý-những người chưa có kiến thức nền tảng về tâm lý học, trở thành các cán bộ tâm lý chuyên nghiệp Khóa tập huấn sẽ giúp giới thiệu một cách chung nhất và tổng quát nhất các kiến thức và kỹ năng cơ bản và sơ khởi về tư vấn tâm lý học đường Mục đích của cuốn tài liệu và khóa tập huấn là để giúp các giáo viên hiểu rõ hơn về trẻ em, đặc điêm tâm lý của trẻ em ở độ tuổi trung học cơ sở (THCS) và trung học phổ thông (THPT) - tuổi vị thành niên, nhận diện các khó khăn tâm lý của học sinh, hiểu những nguyên nhân của các khó khăn đó, từ đó có những cách thức hỗ trợ bước đầu hợp lý, giúp ích cho học sinh Chúng tôi cũng hy vọng với kiến thức cơ bản này, các giáo viên có thể can thiệp cho học sinh ở cấp độ đầu tiên (phát hiện và tư vấn cơ bản) Nếu can thiệp này không thành công, hoặc vấn đề của học sinh đòi hỏi hỗ trợ với chuyên môn cao hơn, giáo viên cũng có thể giới thiệu các em đến những chuyên gia phù hợp Trong khuôn khổ của tập huấn này cũng như cuốn tài liệu này, chúng tôi ưu tiên các kiến thức và kĩ năng hỗ trợ các vấn đề khó khăn tâm lý và sức khỏe tinh thần trước, mà chưa đề cập đến tư vấn hướng nghiệp Trước hết, bởi vì các rối loạn tâm lý ảnh hưởng toàn bộ đến các chức năng cuộc sống của trẻ, bao gồm cả học tập

và định hướng nghề nghiệp, cuộc sống Thứ hai, các kiến thức này rất cần thiết và

Trang 8

cấp bách vì các giáo viên chưa có nhiều cơ hội để tiếp cận1 Chúng tôi cũng hy vọng rằng đợt tập huấn lần này sẽ là sự khởi đầu cho một chương trình tập huấn dài hạn với nhiều khóa tập huấn ngắn chuyên vào từng chủ đề sẽ được tổ chức đều đặn hàng năm, để giúp đào tạo chuyên sâu và hệ thống một đội ngũ giáo viên có thể thực sự thực hiện được công tác tư vấn học đường

Để hoàn thiện cuốn tài liệu này, chúng tôi chân thành cảm ơn PGS.TS Bahr Weiss, trường Đại học Vanderbilt, Hoa Kì, PGS.TS Đinh Thị Kim Thoa, Ths Trần Thành Nam, trường Đại học Giáo dục đã nhiệt tình đóng góp ý kiến cho tài liệu này

Cuối cùng, để cuốn tài liệu đầu tiên về tập huấn công tác tư vấn tâm lý cho giáo viên hoàn thiện nhất, chúng tôi rất mong nhận được nhiều ý kiến đóng góp của các giáo viên, các cán bộ giáo dục, các cán bộ tâm lý trên cả nước

Thay mặt nhóm biên soạn

Trang 9

Hướng dẫn sử dụng tài liệu

Tài liệu này dành cho cán bộ quản lý, giáo viên phổ thông cơ sở và trung học- những người sẽ thực hiện hoặc chỉ đạo thực hiện công tác tư vấn học đường trong trường phổ thông Cuốn sách này nhằm mục đích:

Cung cấp cho giáo viên, cán bộ quản lý các khái niệm và kỹ năng cơ bản về

tư vấn tâm lý, để họ có thể nhận diện các khó khăn tâm lý và bước đầu tiếp cận hỗ trợ cho học sinh một cách phù hợp (nội dung)

Giới thiệu những kiến thức chung về hoạt động, công tác tư vấn tâm lý học đường để họ có thể tổ chức triển khai công tác này ở cơ sở (nội dung)

Cung cấp cơ hội để học viên tìm hiểu, trao đổi kiến thức và thực hành kĩ năng theo phương pháp tương tác, chủ động tích cực (hoạt động)

Nội dung của cuốn sách được chia làm 7 chương Các chương được gắn kết theo trình tự nhất định, có tính độc lập tương đối với nhau Mỗi chương đều bao gồm

các kiến thức cơ bản và các hoạt động để hình thành kỹ năng Phần nội dung trong mỗi chương là các kiến thức cơ bản, các lý thuyết về tâm lý học Phần họat động là

những gợi ý, đề xuất phương pháp dạy các nội dung hoặc để hình thành kĩ năng

Phần tài liệu phát tay để hỗ trợ cho các hoạt động

Phương pháp tập huấn theo cách tương tác, có thể gồm:

Khởi động trò chơi

Tập kích não, tưởng tượng, suy ngẫm

Trang 10

Thảo luận, làm việc nhóm

Phân tích trường hợp cụ thể

Tài liệu hướng dẫn được biên soạn qua tham khảo tài liệu về (1) chương trình chăm sóc sức khỏe tinh thần dựa vào trường học RECAP của trường Đại học Vanderbilt, Hoa Kì đang được trường Đại học Giáo dục triển khai ở một số trường học tại Hà Nội; (2) phương pháp kỉ luật tích cực của tổ chức PLAN – Việt Nam; (3) công tác tham vấn của tổ chức UNICEF- Việt Nam; (4) và các nguồn tài liệu khác

Trang 11

Chương 1: Phát triển tâm lý ở trẻ 2vị thành niên

Mục tiêu: Học viên hiểu về:

1 Các đặc điểm phát triển cơ bản của trẻ vị thành niên từ độ tuổi 10 đến 18 tuổi

2 Các nhu cầu tâm lý-xã hội cơ bản của trẻ vị thành niên, từ đó hiểu về các khó khăn tâm lý thường gặp ở tuổi vị thành niên

2 Trong tài liệu này, chúng tôi sẽ gọi chung thuật ngữ “trẻ”, “trẻ em” để chỉ những cá nhân dưới 18 tuổi, bao gồm cả vị thành niên

Trang 12

NỘI DUNG 1: ĐẶC ĐIỂM PHÁT TRIỂN CỦA TRẺ VỊ THÀNH NIÊN

Trẻ em là người dưới 16 tuổi theo quy định của Pháp luật Việt Nam hoặc dưới 18 tuổi theo Công Ước Quốc tế về quyền trẻ em

Trẻ vị thành niên là những người ở độ tuổi từ 10 đến 18 tuổi

Tuổi vị thành niên là giai đoạn chuyển tiếp của sự tăng trưởng và phát triển từ cuối tuổi trẻ nhỏ đến bắt đầu tuổi trưởng thành, từ 10 đến 18 tuổi

Phát triển là quá trình thay đổi có tính hệ thống của cá nhân do sự học mang lại mà

ở đó trẻ dần dần làm chủ các kĩ năng vận động, tư duy, tình cảm, cảm xúc, xã hội trong môi trường sống theo mức độ phức tạp tăng dần

Trẻ em phải đi qua các thời kì hoặc các giai đoạn trên con

đường trở thành người lớn Với hầu hết mọi người, có bốn

giai đoạn phát triển chủ yếu: tuổi ẵm ngữa (từ sơ sinh đến 2

tuổi), tuổi ấu thơ bé (3-6 tuổi, tương đương với lớp mẫu giáo),

tuổi ấu thơ lớn (từ 6 đến 10 tuổi, tương đương với lớp tiểu

học) và tuổi vị thành niên (từ 10 đến 18 tuổi, thiếu niên tương

đương với lớp THCS và THPT) Những người 18 tuổi trở lên

được nhìn nhận như người trưởng thành

Bước vào tuổi thiếu niên, trẻ trải qua những thay đổi lớn về mặt cơ thể, tâm trí, tình cảm, xã hội Sự thay đổi lớn nhất ở tuổi này là dậy thì- quá trình trưởng thành về mặt tính dục Sự phát triển nổi bật của vị thành niên ở các khía cạnh:

Trang 13

Trong thời vị thành niên, trẻ phát triển các năng lực để:

Hiểu các ý tưởng trừu tượng, như các khái niệm toán học ở mức độ cao và phát triển các triết lý đạo đức bao gồm quyền, nghĩa vụ, các ưu tiên

Thiết lập và duy trì các mối quan hệ lãng mạn thông qua học cách chia sẻ sự thân thiết, riêng tư mà không cảm thấy lo lắng hoặc gượng gạo, ép buộc Hướng đến hiểu giá trị và ý nghĩa thực sự về bản thân mình và các mục tiêu của bản thân

Xây dựng bản sắc cá nhân, độc lập với cha mẹ

PHÁT TRIẾN THỂ

CHẤT

Trong thời vị thành niên,

các em trải qua các biến

đổi thể chất, các hooc

môn thay đổi Các dấu

hiệu thay đổi là:

Trang 14

Trẻ nữ phát triển chiều cao nhanh ở tuổi 10 đến 14,5, đạt đỉnh vào tuổi 12

Nam:

Trẻ nam có thể nhận thấy tinh hoàn và bừu phát triển ở tuổi lên 9 Ngay sau

đó, dương vật bắt đầu phát triển Ở 16-17 tuổi, các cơ quan sinh dục đạt được hình dáng và kích cỡ như người trưởng thành

Lông ở cơ quan sinh dục cũng như ở lông nách, chân, ngực, râu bắt đầu phát triển ở tuổi 12 và đạt được mức như người trưởng thành ở tuổi 15-16

Trẻ nam không dậy thì đột ngột, như trường hợp ở trẻ nữ lần đầu xuất hiện kinh nguyệt Sự xuất tinh ban đêm đều đặn (“giấc mơ ướt”, “mộng tinh”) đánh dấu sự bắt đầu dậy thì ở nam giới Mộng tinh thường xuất hiện ở tuổi

13 đến 17

Giọng nói của trẻ nam thay đổi (vỡ giọng) cùng lúc với dương vật phát triển Xuất tinh ban đêm xuất hiện cùng với sự đạt được tối đa về chiều cao

HÀNH VI

Sự thay đổi thể chất nhanh chóng và đột ngột mà trẻ vị thành niên trải qua khiến

các em trở nên ý thức về bản thân, e dè, nhạy cảm và lo lắng về sự thay đổi cơ thể

mình Các em thường so sánh bản thân với các bạn đồng tuổi

Trang 15

Vì sự thay đổi thể chất không diễn ra êm ả, đều đặn, vị thành niên thường cảm thấy

bản thân mình kì quặc, kể cả về hình dáng và phối hợp thể chất Trẻ nữ có thể lo

sợ về kinh nguyệt, về việc vệ sinh thân thể Trẻ nam có thể lo lắng về hiện tượng mộng tinh

Ở thời kì này, việc các em bắt đầu

tách khỏi cha mẹ và thiết lập bản sắc

cá nhân là bình thường Trong nhiều trường hợp, việc độc lập hóa này không kèm theo các biểu hiện khủng hoảng và khó khăn với gia đình, người thân, cô giáo Tuy vậy, rất nhiều

trường hợp, sự “nổi dây” ở trẻ có thể dẫn đến các xung đột vì bố mẹ vẫn muốn

kiếm soát, điều khiển con cái

Vì trẻ dần tách khỏi cha mẹ để tìm và khẳng định bản sắc riêng, sự độc lập của bản thân mình, bạn bè đồng trang lứa lại trở nên quan trọng hơn

Nhóm bạn có thể là nơi trú ẩn an toàn của trẻ Ở đó, trẻ có thể thử các ý

tưởng mới

Ở đầu vị thành niên, các nhóm bạn thường không có các quan hệ lãng mạnh, thường mang tính chất là hội, nhóm Các thành viên của nhóm thường hành động giống nhau, ăn mặc giống nhau, có những bí mật hoặc nghi thức của nhóm và các thành viên cùng tham gia chung vào các hoạt động

Khi bước vào giữa hoặc cuối vị thành niên (14-18 tuổi), các nhóm bạn có thể bao gồm các mối quan hệ lãng mạn, yêu đương

Ở thời kì giữa (14-16 tuổi) đến cuối vị thành niên (16-18 tuổi), các em thường cảm

thấy nhu cầu định hình bản sắc giới tính bằng các trải nghiệm thử-sai để tìm được

Trang 16

hình thức thỏa mãn nhất về ngoại hình, cơ thể và các cảm xúc tính dục Thông qua các mối quan hệ lãng mạn, hẹn hò, trải nghiệm, các em học được cách biểu hiện và nhận các cử chỉ, giao cảm thân mật giữa nam và nữ Những bạn không có cơ hội trải nghiệm những điều này ở tuổi vị thành niên có thể sẽ gặp khó khăn trong các quan hệ thân mật khi trưởng thành

AN TOÀN

Một vấn đề thường đặt ra ở tuổi vị

thành niên là an toàn Các em trở nên

mạnh hơn về thể chất, và mong muốn

hành động nguy hiểm Đôi khi, chỉ để được sự nhìn nhận, công nhận của nhóm

bạn, các em có thể thực hiện các “kỳ tích”, “ngón nghề” nguy hiểm hoặc tham gia vào các hành vi có nguy cơ

An toan giao thông, xe máy, nguy cơ sử dụng các chất kích thích nên được lưu ý Các em không nên được trao quyền sử dụng ô tô hoặc các xe máy chỉ trừ khi các

em có thể chứng minh mình sử dụng các phương tiện đó một cách an toàn

Nếu vị thành niên có vẻ cô lập với nhóm bạn, không hứng thú với các việc trường lớp hoặc hoặt động xã hội, hoặc học, làm các công việc không tốt, các em này cần được đánh giá tâm lý

Trang 17

Nhiều vị thành niên cũng có nguy cơ cao về trầm cảm hoặc tự tử, hoặc tự hủy hoại bản thân bởi các áp lực hoặc xung đột trong gia đình, trường lớp, xã hội, nhóm bạn hoặc trong các quan hệ thân mật

GIÁO DỤC GIỚI TÍNH

Vị thành niên luôn cần sự riêng tư để hiểu về các thay đổi diễn ra ở cơ thể mình

Một cách lý tưởng, trẻ cần những không gian riêng tư

Trêu chọc vị thành niên về các thay đổi về thể chất là không phù hợp Người lớn

cũng cần nhớ rằng việc các em quan tâm đến những thay đổi cơ thể và chủ đề về

tính dục, tình dục là tự nhiên và bình thường về phát triển Trẻ cũng sẽ thử nghiệm,

hoặc cân nhắc rất nhiều các loại hành vi, định hướng, biểu hiện mang tính tính dục trước khi tìm thấy bản sắc giới tính phù hợp với bản thân mình Người lớn nên cẩn trọng, không nên gọi các hành vi đó là “sai trái”, “kì quặc”, “hư hỏng”, v.v

ĐỘC LẬP VÀ ĐẤU TRANH QUYỀN LỰC

Đòi hỏi được độc lập của các em thiếu niên là

sự phát triển bình thường Người lớn không nên

coi đó là sự phủ nhận hoặc mất đi quyền lực đối

với trẻ Người lớn cần cương quyết và nhất

quán Người lớn cần đóng vai trò như chỗ dựa

vững chắc cho các ý tưởng của trẻ nhưng không

thống trị, lấn át bản sắc độc lập đang hình thành

ở trẻ

Mặc dù trẻ vị thành niên luôn có xu hướng thách thức, “thử sức” người lớn-những người nắm quyền, các em vẫn cần hoặc muốn các giới hạn, như là một khuôn khổ,

Trang 18

biên giới an toàn cho trẻ phát triển và hành động Đặt ra các giới hạn có nghĩa là có các nguyên tắc và luật lệ về hành vi của trẻ đã được thống nhất giữa cha mẹ và trẻ

Đấu tranh quyền lực xuất hiện khi người lớn thường cảm thấy bị mất quyền lực, nên càng áp đặt hoặc cho rằng người lớn “luôn đúng” Tình trạng này nên tránh Một trong hai bên (thường là các em) sẽ bị thua, dẫn đến trẻ sẽ cảm thấy “mất mặt” Điều này sẽ dẫn đến trẻ cảm thấy ngượng, hoặc không thỏa đáng, phẫn uất, bực bội và chống đối

Các tranh luận sẽ luôn diễn ra khi các em nói chuyện với người lớn và các em sẽ liên tục “thách thức” người lớn Tạo điều kiện để giao tiếp cởi mở, rõ ràng, các giới hạn và kỹ luật có thể thương thảo được có thể giúp giảm bớt các xung đột nghiêm trọng

Có thể tóm tắt các đặc điểm phát triển của tuổi vị thành niên như sau:

Đầu vị thành niên (10-13 tuổi)

Quan hệ bạn bè thân thiết được coi trọng,

Ít gắn bó, tình cảm với bố mẹ, đôi khi có biểu hiện thô lỗ,

Nhận ra rằng cha mẹ, giáo viên không hoàn hảo; “bắt lỗi” người lớn,

Trang 19

Tìm kiếm những người mới để yêu thương,

Có xu hướng quay lại những hành vi nhi hóa,

Nhóm bạn ảnh hưởng đến sở thích và kiểu ăn mặc

HỨNG THÚ NGHỀ NGHIỆP

Hầu như quan tâm đến hiện tại và tương lai gần,

Năng lực làm việc tăng hơn,

GIỚI TÍNH

Nữ giới phát triển trước nam giới,

Chơi với các bạn cùng giới tính,

E thẹn, bẽn lẽn và khiêm tốn,

Có tính phô trương,

Quan tâm nhiều đến sự riêng tư,

Thử nghiệm với cơ thể của mình,

Lo lắng liệu mình có bình thường không,

ĐẠO ĐỨC VÀ TỰ ĐỊNH HƯỚNG

Thử nghiệm các luật lệ và giới hạn,

Có đôi khi thử hút thuốc, uống rượu, hoặc các chất kích thích,

Trang 20

Phàn nàn bố mẹ, người lớn không tôn trọng độc lập,

Bận tâm nhiều về hình thức và cơ thể,

Cảm thấy cơ thể và bản thân mình lạ,

Ý niệm về cha mẹ giảm, rút bớt tình cảm từ cha mẹ,

Thường xuyên thay đổi các quan hệ,

Hướng đến các quan hệ khác giới với sự sợ hãi, lo lắng,

Nhạy cảm, dễ bị tổn thương và lo lắng với những người khác giới,

Cảm nhận về tình yêu và sự đam mê

ĐẠO ĐỨC VÀ TỰ ĐỊNH HƯỚNG

Phát triển thần tượng và lựa chọn các mẫu hình lý tưởng,

Hiểu về lương tri,

Tự đặt ra được mục tiêu,

Quan tâm đến lý lẽ đạo đức

Trang 21

Cuối vị thành niên (16-18 tuổi)

CHUYỂN ĐỘNG HƯỚNG ĐẾN SỰ ĐỘC LẬP

Bản sắc rõ ràng, chắc chắn,

Có khả năng trì hoãn sự hài lòng,

Có khả năng suy nghĩ các ý tưởng một cách có hệ thống, xuyên suốt,

Có khả năng biểu hiện cảm xúc bằng từ ngữ,

Phát triển khiếu hài hước,

Có các sở thích ổn định,

Tình cảm ổn định,

Có khả năng đưa ra các quyết định đôc lập,

Có khả năng thỏa hiệp,

Hãnh diện về công việc, nhiệm vụ của mình,

Tự lực,

Quan tâm đến mọi người hơn

HỨNG THÚ NGHỀ NGHIỆP

Bận tâm nhiều về tương lai

Suy nghĩ về vai trò của mình trong cuộc sống

Trang 22

Nhấn mạnh đến chân giá trị và tự trọng,

Đặt ra mục tiêu và hiện thực hóa mục tiêu,

Chấp nhận các thể chế, quy tắc xã hội và truyền thống văn hóa

Tự điều chỉnh các ý niệm về giá trị bản thân

Việc chia các độ tuổi chỉ mang tính tương đổi Mỗi trẻ phát triển độc nhất, như một

cá nhân, theo những nhịp độ của riêng mình Do đó, một cách tự nhiên, mỗi em sẽ

có những khác biệt nhỏ so với các mô tả trên Tuy vậy, nhìn chung, cảm xúc và các hành vi được liệt kê ở mỗi lĩnh vực trên được coi là bình thường Nếu em nào có

vẻ rất khác với những mô tả này, có thể em đó cần được các chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tư vấn

Trang 23

HOẠT ĐỘNG: KHÁM PHÁ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA VỊ THÀNH NIÊN

Mục tiêu Hiểu đặc điẻm phát triển của vị thành niên

Chia học viên thành 3 nhóm thảo luận: nhóm đầu vị thành niên

(10-13 tuổi); nhóm giữa vị thành niên ((10-13-16 tuổi) và nhóm cuối vị thành niên (16-18 tuổi)

Trang 24

HOẠT ĐỘNG: MONG MUỐN ĐƯỢC ĐỘC LẬP Ở VỊ THÀNH NIÊN- BÌNH

THƯỜNG HAY BẤT THƯỜNG

Mục tiêu Hiểu được mong muốn được độc lập, tự chủ ở vị thành niên là

phát triển bình thường

Phương pháp Hình dung, chia sẻ

Trao đổi về nguyên tắc thảo luận: tôn trọng quan điểm của mỗi người, lắng nghe, cởi mở,

Bước 2

(15 phút)

Đặt câu hỏi “ Bạn trải qua thời vị thành niên như thế nào?”

Yêu cầu mọi người nhớ lại lúc mình 15-16 tuổi, dùng một tính từ để

mô tả rõ nét nhất về mình Giảng viên có thể làm mẫu bằng cách nói

về mình như “ngượng ngùng”, “gây rối”, “ngang ngược”, v.v

Sau khi mỗi người tự mô tả về mình, hỏi tiếp:

-Khi bạn 15-16 tuổi, anh chị thấy mình khác với bản thân lúc 10-11

Trang 25

tuổi như thế nào?

- Bạn thấy mình mong muốn được độc lập như thế nào?

- Điều/việc gì quan trọng mà bạn đã tự trải nghiệm, độc lập với cha

mẹ, giúp bạn trở thành người trưởng thành thành đạt như hiện nay? Bước 4

(15 phút)

Đọc nội dung 1 trong tài liệu, đưa ra các ví dụ về phát triển mà các thành viên đã chia sẻ ở phần trước

Trao đổi và thảo luận: Bạn có nhận ra những vấn đề này ở học

sinh hoặc con cái mình (đang trong tuổi vị thành niên)? Ví dụ các tình huống? Nhấn mạnh rằng cách trẻ tìm kiếm sự độc lập, khẳng

định bản thân rất khác nhau, ảnh hưởng bởi cá tính, nhóm bạn, gia đình v.v

Bạn đã đáp trả lại nhu cầu này của trẻ như thế nào?

Kết luận

( 3 phút)

Đặt câu hỏi :

- Bạn rút ra được điều gì từ hoạt động này?

- Bạn muốn thay đổi cách ứng xử của mình với các em như thế nào sau buổi này?

Trang 26

NỘI DUNG 2: MỘT SỐ NHU CẦU ĐẶC TRƯNG CỦA VỊ THÀNH NIÊN

Như bất cứ một trẻ em nào, ngoài các nhu cầu sinh lý như ăn, uống, thở, v.v để duy trì sự sồng, các em có các nhu cầu tâm lý- xã hội cơ bản, đảm bảo cho trẻ phát triển tốt là:

Tôn trọng

Ngoài ra, với đặc trưng của tuổi vị thành niên, các em còn có các nhu cầu đặc biệt

Để giúp các em phát triển toàn diện về thể chất và tinh thần, người lớn không những cần đáp ứng các nhu cầu cơ bản mà còn cần đáp ứng các nhu cầu riêng biệt của các em

(a) Nhu cầu sinh lý

Nhu cầu về hoạt động: Các hoạt động ở dạng này hay dạng khác là một phần tích hợp trong hoạt động của vị thành niên Các thay đổi sinh lý học của sự dậy thì, lực cơ mạnh hơn, sự dư thừa năng lượng, tất cả đều góp phần làm tăng nhu

Trang 27

cầu hoạt động Nhu cầu về hoạt động tăng mạnh cần được kiểm soát và hướng đến các kênh phù hợp như thể thao hoặc vui chơi lành mạnh, chẳng hạn khiêu vũ, bơi lội, bóng đá, v.v

Nhu cầu thỏa mãn tính dục: Sự phát triển tính dục là thực tế căn bản ở vị thành niên Bản năng tính dục tiềm ẩn ở thời ấu thơ được đánh thức Ở thời vị thành niên, các em lặp lại 3 giai đoạn phát triển tính dục:

+ Ái kỉ: các em quan tâm, yêu thích cơ thể của chính mình và tự tìm hiểu, khám phá cơ quan sinh dục của mình

+ Tính dục đồng giới: ở thời đầu vị thành niên, các em nam thường thích chơi cùng bạn nam và các em nữ thích chơi với bạn nữ

+ Tính dục khác giới: ở thời cuối vị thành niên, các em nam và nữ bị hấp dẫn bởi bạn khác giới và thích các bạn khác giới

(b) Nhu cầu tâm lý

Độc lập, tự do, tự chủ: Trải qua thời ấu thơ nhưng chưa thành người lớn, các

em đang cố gắng để xác định các em đang ở đâu trong cuộc đời và các em là ai

Trang 28

Các em đang chuẩn bị để trở nên độc lập Do vậy, các em không chấp nhận sự áp đặt Các em mong muốn tự chủ, có thể tự quyết định những vấn đề liên quan đến cuộc sống của các em Nếu người lớn đối xử và dạy dỗ các em giống như cách đối xử với trẻ con, các em sẽ phàn nàn người lớn thuyết giảng, “lên lớp” và dễ trở nên chống đối, nổi loạn

Được chấp nhận: Được chấp nhận hoặc ghi nhận là nhu cầu của tất cả mọi người, nhu cầu này ở vị thành niên mạnh hơn nhiều Dù ý kiến của các em như thế nào, người lớn nên sẵn sàng lắng nghe, kể cả khi người lớn không đồng tình với ý kiến đó Nên suy nghĩ theo cách các em suy nghĩ và đặc biệt tránh phán xét, chỉ tríc các em Sự chấp nhận nên được biểu hiện bằng việc khuyến khích, động viên các em Điều này giúp các em củng cố được tự trọng cũng như thúc đẩy động cơ cố gắng ở các em

Cho và nhận tình cảm: Vị thành niên có nhu cầu cho và nhận tình cảm Giúp các em đương đầu với các cảm xúc là rất cần thiết Người lớn cần giải thích với các em rằng ai cũng có các cảm xúc như thất vọng, buồn, chắn, tức giận, thích thú, phấn khích Vấn đề là cần biểu hiện chúng một cách phù hớp với mọi người Ngoài ra, cha mẹ cần biểu hiện tình yêu thương vô điều kiện với các em dù tình huống gì xảy ra, thậm chí nếu các em làm thất vọng, không tôn trọng hay gây tức giận cho cha mẹ, vì cá em cần tình yêu của cha mẹ và được cảm thấy an toàn Khi các em thất bại ở trường, các em cần sự động viên từ cha mẹ chứ không phải

sự thuyết giảng

Thực hiện các hành vi nguy cơ: ở tuổi này, trẻ tò mò thử nghiệm mọi thứ mà không để ý đến hậu quả Kết quả của các hành vi này sẽ giúp trẻ có kiến thức thực tế về thế giới xung quanh

Nhu cầu chỉ dẫn và giới hạn: Các em cần người lớn đưa ra các giới hạn, vì trẻ đang thiếu thận trọng, suy nghĩ chưa đủ sâu sắc Quá nhiều tự do sẽ gây ra bất

Trang 29

an Mặc dù các em nghĩ rằng các em tự lo được cho mình, trên thực tế, các em cần một môi trường an toàn, yêu thương như gia đình hoặc lớp học cũng như rất nhiều chỉ dẫn để hướng các em đến các con đường lành mạnh Trao đổi với cá em

về nguyên tắc, luật lệ và hướng dẫn các em giải quyết các xung đột Khi người lớn đã đặt ra các giới hạn, có thể để các em tự quyết trong giới hạn đó, để các em chịu trách nhiệm Đó là việc cần làm để giúp các em đi đến độc lập

Người lớn (cha mẹ, giáo viên ) có vai trò đặc biệt quan trọng hỗ trợ sự phát triển đúng hướng của vị thành niên Dưới đây là một số đề xuất giúp người lớn thực hiện được vai trò này một cách hiệu quả

Để có được phát triển thể chất lành mạnh

Thống nhất với trẻ về tập thể dục bắt buộc vào buổi sáng và tối

Luôn có các hoạt động chân tay cho mỗi em ở trường và ở nhà

Kế hoạch cụ thể cho các hoạt động trong phòng và ngoài trời và thể thao cho mọi học sinh ở trường

Lớp học khiêu vũ ở trường

Lớp học võ ở trường

Để phát triển tinh thần lành mạnh

Bầu không khí ở nhà và ở trường thân thiện, yêu thương và an toàn

Trường học cần có thư viện tốt, không khí tranh luận cởi mở ở

trong lớp, trường, các nhóm thảo luận

Có nhiều dạng các câu lạc bộ- như câu lạc bộ âm nhạc, mỹ thuật v.v để các em phát triển được năng lực sáng tạo, thử nghiệm những cái mới

Giáo viên cần để mắt đến từng em và cố gắng đáp ứng những nhu cầu cá nhân của từng em Nếu cần thiết, nên có sự hỗ trợ cá nhân

Tổ chức tham quan đến các danh lam, thắng cảnh, địa điểm lịch sử

Các hoạt động cho các em cần được lên kế hoạch theo triết lý hướng sự tưởng tượng của các em đến các kênh hợp lý và thể hiện sự sáng tạo

Trang 30

Các em nói chung đều hứng thú với các thực nghiệm và tự kiểm tra các vấn đề, vật thể Do đó, cần các phương pháp giảng dạy tích cực, tương tác, hành động Cần có các loại bài tập khác nhau giao cho từng em phù hợp với năng lực của các em

Để phát triển xã hội lành mạnh

Các buổi họp mặt không chính thức nên được tổ chức ở trường Các buổi họp này giúp các em gần nhau hơn và hiểu hứng thú, mong ước của nhau Các buổi họp nên phục vụ cho nhu cầu của tất cả học sinh trong trường

Thăm quan và chuyến đi thực địa nên được tổ chức, giúp các em trao đổi, kết bạn

Các trò chơi tập thể, tranh luận, xemina nên được tổ chức, giúp các em tham dự vào các hoạt động xã hội

Tổ chức các buổi thông tin hướng nghiệp

Các em nên được làm quen dần với các chuẩn mực hành vi của người lớn Các em nên được tin tưởng giao cho các công việc, nhiệm vụ có tính trách nhiệm ở trường như người trưởng thành Tự chủ They should be entrusted with jobs of responsibility at home and at school as they grow-up Sự tự chủ trong trường cần được giới thiệu cho các em để phát triển tính trách nhiệm trong các

em

Để phát triển tình cảm lành mạnh

Người lớn phải định hướng tình cảm của các em theo cách phù hợp Các em phải kiểm soát được cảm xúc của mình và cũng có thể kìm nén các cảm xúc không được chấp nhận về mặt xã hội

Hầu hết các em đều chấp nhận các vấn đề của cuộc sống theo cách tiêu cực Các em sợ phải đổi mặt với các tình huống khó khăn Cha mẹ và giáo viên nên động viên trẻ và chỉ ra những mặt tích cực Người lớn cũng nên gợi ý các cách thức và phương thức để đạt được thành công Điều đó xây dựng được sự tự tin

ở các em

Cần giúp các em hiểu rằng cuộc sống là sự pha trộn giữa thành công và thất bại,

và cá em cần hình thành được sức mạnh đề kháng đề đối mặt với thất bại trong cuộc sống

Trang 31

Người lớn cần đối xử tốt với vị thành niên, cần trao cho các em tự do hành động trong giới hạn, cần làm cho các em luôn bận rộn với các hoạt động

Giáo viên cần giúp trẻ phát triển sự chin chắn trong trong tư duy ở từng trẻ Các

em nên được cho phép thảo luận các vấn đề tình cảm với giáo viên và cha mẹ Trẻ cũng được tạo điều kiện để tham gia vào các hoạt động khác nhau trong trường

Giáo viên cần lưu tâm đến các học sinh có rối nhiễu tình cảm Nên làm việc riêng với những trẻ này để hỗ trợ các em

Trang 32

HOẠT ĐỘNG: ĐÁP ỨNG NHU CẦU CỦA VỊ THÀNH NIÊN

Mục tiêu Tìm hiểu cá thái độ, hành vi của người lớn giúp vị thành niên

cảm thấy được đáp ứng các nhu cầu

Phương pháp Làm việc nhóm, chia sẻ, trình bày

Chia học viên thành 5 nhóm thảo luận

Bước 2

(15phút)

Mỗi nhóm thảo luận và ghi ra giấy A0 những ý kiến của mình Sau

đó trình bày trước nhóm lớn và những người khác góp ý, bổ sung

Trang 33

HOẠT ĐỘNG: LẮNG NGHE -MỘT CÁCH ĐÁP ỨNG NHU CẦU CỦA VTN

Mục tiêu Minh họa lắng nghe có thể tăng giúp vị thành niên có cảm

nhận được ủng hộ, khuyến khích và tăng sự gắn kết giữa trẻ và người lớn

Phương pháp Chia sẻ, trình bày

Giới thiệu với nhóm chủ đề của hoạt động này là tập trung vào 2 khâu sau của giao tiếp -nhận và hiểu Kĩ thuật để nhận và hiểu thông điệp là lắng nghe một cách chủ động, bởi vì người nghe (giáo viên, cha mẹ) phải thực sự “chủ động”, điều này cần nỗ lực từ người nghe

để nhận và hiểu thông điệp mà người truyền thông điệp (trẻ em) gửi đến

Bạn cảm thấy thế nào khi được lắng nghe?

Bạn đã từng trải qua tình huống nói chuyện với 1 người nhưng

họ không lắng nghe bạn chưa? Biểu hiện không lắng nghe ở họ

Trang 34

như thế nào?

Bước 3

(17 phút)

Chia nhóm 2 người và thực hành lắng nghe chủ động

Nhóm lần lượt gồm 1 người nói chuyện và một người lắng nghe Các chủ đề nói chuyện có thể là: -Những điều ưa thích ở trường; -những khó khăn ở tuổi VTN; -những điều thích làm khi có thời gian rỗi; -kế hoạch tương lai; - điều gì thú vị nhất khi là cha mẹ (viết các chủ đề này lên bảng để tất cả mọi người

có thể nhìn thấy) Người nói chuyện nói về những chủ đề trên trong 3 phút

Sau 3 phút, dừng lại thảo luận 4 câu hỏi (10 phút): - các biểu hiện lắng nghe chủ động của người nghe; - cảm xúc/cảm nhạn của người nói chuyện; - mức độ kết nối giữa 2 người

Sau khi thảo luận, đổi vai

Kết luận

(3 phút)

Vai trò của lắng nghe chủ động trong việc giúp hiểu VTN, là cách thức giúp giáo viên đáp ứng các nhu cầu của VTN

Trang 35

HOẠT ĐỘNG: LIỆT KÊ CÁC KHÓ KHĂN TÂM LÝ THƯỜNG GẶP Ở TUỔI

VTN

Mục tiêu Liệt kê các khó khăn tâm lý thường gặp ở tuổi VTN

Phương pháp Làm việc nhóm, chia sẻ, trình bày

kê ra các khó khăn tâm lý mà VTN có thể gặp phải

Trang 36

Chương 2: Con đường dẫn đến vị thành niên ứng xử tiêu cực

Mục tiêu: Học viên có thể:

1 Hiểu các con đường dẫn hành vi tiêu cực của trẻ

2 Hiểu được mục đích của hành vi tiêu cực

3 Có thái độ khoa học và nhân văn với các hành vi tiêu cực của trẻ

4 Đề xuất các phản ứng phù hợp từ người lớn để hỗ trợ trẻ

Trang 37

NỘI DUNG 1: MỤC ĐÍCH CÁC HÀNH VI TIÊU CỰC Ở TRẺ

Phần lớn các chuyên gia về giáo dục đều cho rằng tất cả các hành vi tiêu cực của trẻ đều có thể quy về 1 trong 4 mục đích: Thu hút sự chú ý; thể hiện quyền lực; muốn trả đũa; thể hiện sự không thích hợp (Phương pháp kỷ luật tích cực 2009)

Thu hút sự chú ý và thể hiện quyền lực là hai mục đích phổ biến nhất của hành vi tiêu cực thường gặp của trẻ ở nhà và ở trường

Thu hút sự chú ý: Đằng sau hành vi thu hút sự chú ý là suy nghĩ sai lệch của trẻ: “Mình chỉ cảm thấy quan trọng khi nhận được sự quan tâm, chú ý của cha mẹ, thầy cô” Đến tuổi mới lớn, trẻ thường hướng hành vi này tới bạn cùng tuổi nhiều hơn Muốn được chú ý là nhu cầu, động cơ phổ biến ở bất cứ đứa trẻ nào Nếu không thu hút được sự chú ý thông qua việc đạt được điểm cao, thành tích thể thao, hoạt động nhóm lành mạnh thì trẻ sẽ làm bằng cách tiêu cực khác Chẳng hạn trẻ có thể quậy phá ở nhà, ở trường Đối với những trẻ này, người lớn thường mắng, phạt hoặc nịnh để trẻ không làm thế nữa Nhưng mục đích của trẻ là thu hút

sự chú ý và những gì bạn làm với trẻ lúc này lại chính là cái trẻ đang tìm kiếm Vì vậy, trẻ càng có hành vi làm người lớn thấy khó chịu hơn

Thể hiện quyền lực: Trẻ liên tục cố gắng khám phá xem mình “mạnh” đến mức nào Đằng sau hành vi chứng tỏ mình cũng có “quyền lực” là suy nghĩ

Trang 38

sai lệch của trẻ: “Mình chỉ cảm thấy quan trọng nếu là người điều khiển và có những gì mình muốn” Một số trẻ chỉ cảm thấy quan trọng khi chúng thách thức quyền lực của người lớn, vi phạm nội quy, không làm theo lời cha mẹ, thầy cô Hành vi trêu ngươi, thách thức của trẻ làm người lớn tức giận, nhất là những cha mẹ, thầy cô coi trọng sự vâng lời, khó chấp nhận cảnh “trẻ con cãi lại người lớn” Người lớn rất dễ trừng phạt trẻ trong trường hợp này

Trả đũa: Trẻ cho rằng “Mình cảm thấy bị tổn thương vì không được yêu quý, không được đối xử tôn trọng, công bằng, bị trừng phạt, mình phải đáp trả” Trẻ làm người khác (anh chị em hay bạn cùng lớp) và cha mẹ, thầy cô bị tổn thương

vì trước đó trẻ đã cảm thấy bị tổn thương, bị đối xử không công bằng Có thể trẻ thực sự đã bị đối xử không công bằng, cũng có thể chỉ là do trẻ cho rằng như vậy, nên trẻ tìm cách trả đũa Trẻ làm việc này bằng nhiều cách: Bằng hành động, bằng lời nói, bằng sự im lặng, bằng việc từ chối hợp tác, bằng cái nhìn và cử chỉ thù địch… Đây là những lúc trẻ đang cảm thấy rất chán nản, phiền muộn

Thể hiện sự không thích hợp: “Mình không thể đáp ứng được mong đợi của người lớn, mình sẽ bỏ cuộc và hy vọng là họ để cho mình yên” Hành vi thể hiện sự

không thích hợp chính là hành vi rút lui, né tránh thất bại vì cảm thấy nhiệm vụ quá sức so với mong mỏi của cha mẹ, thầy cô Ví dụ, trẻ thể hiện: “Con không giải được bài đó đâu!”, “Con đã bảo là không làm được đâu vì con rất dốt môn này” Khi đó, trẻ đang cảm thấy rất chán nản Nếu người lớn chế nhạo: “Không khá lên được à? Quá kém! Đồ ngu” thì trẻ sẽ càng cảm thấy vô giá trị hơn và càng tiếp tục thể hiện hành vi đang làm.

Trang 39

NỘI DUNG 2: TẠI SAO TRẺ LẠI ĐANG HÀNH ĐỘNG NHƯ CÁCH CHÚNG ĐANG LÀM (TIÊU CỰC)

Tại sao phải hiểu con đường dẫn đến hành vi tiêu cực của trẻ

Khi trẻ ngoan thì mọi chuyện đều ổn, nhưng khi trẻ hư, ứng xử không phù hợp và có vấn

đề về hành vi thì người lớn bắt đầu lo lắng

và sau đó nhiều người dùng các biện pháp mạnh để thay đổi hành vi không mong muốn

Nhiều người cho rằng trẻ hư vì bản thân trẻ có tính hay gây gổ, nghịch ngợm, quấy phá hoặc được nuông chiều quá mức, hư vì cha mẹ hay anh chị đều hư, v.v Có rất nhiều lý do được đưa ra nhưng lại không giúp lý giải được nguyên dẫn dẫn đến hành vi tiêu cực của trẻ, và do vậy không giúp trẻ cải thiện hành vi của mình Tất

cả các hành vi đều có mục đích và có lý do, nó không xảy ra một cách ngẫu nhiên Hành vi tiêu cực hay cư xử không phù hợp của trẻ cũng vậy Khi chúng muốn giải quyết vấn đề, chúng ta luôn phải nghĩ đến các lý do vấn đề đó xảy ra Tương tự, để

hỗ trợ trẻ, người lớn cần xác định được con đường dẫn đến hành vi tiêu cực của trẻ

để hiểu được tại sao trẻ lại làm như vậy và có cách xử trí thích hợp, hiệu quả

Tại sao trẻ lại hành động như cách chúng đang làm

Hầu hết các hành vi là do trẻ học

được

Hầu hết những điều chúng ta làm, chúng ta

đang biết là những điều chúng ta đã được

học qua quan sát hoặc qua trải nghiệm (học

theo nghĩa đời thường, không phải học

chính thống ở trường, lớp) Điều này đúng cho cả người lớn lẫn trẻ em Chúng ta

Trang 40

học cách đi bằng cách nhìn người khác đi, có người khác giữ tay và chúng ta vấp ngã đôi lần Chúng tôi học nói bằng cách lắng nghe và nhìn miệng của mọi người Chúng ta học cách cầm bắt, đũa, nhai cơm đúng qua trải nghiệm của chúng ta hoặc qua quan sát người khác Chúng ta sẽ nói lịch sự khi nhìn thấy người khác nói lịch sự hoặc qua những lần nói bất lịch sự và bị quở trách Nếu mỗi lần chúng

ta làm xước má của mình, chúng ta đều bị đánh vào tay thì chúng ta sẽ nhanh chóng học được cách tránh làm xước má mình Khi chúng ta đi trong ngõ vắng tối

và bị giật đồ thì chúng ta sẽ học được hoặc là tránh đi vào ngõ đó, hoặc là tránh các ngõ khác có vẻ tối và nguy hiểm Khi đứa trẻ lần đầu tiên cười, cha mẹ đáp lại bằng cách chú ý đến trẻ, cười với trẻ hoặc khen ngọi trẻ, trẻ sẽ học được rằng cười

có thể được dùng để thu hút sự chú ý của người khác Vì vậy, hành vi của trẻ hiện tại có liên quan đến những điều mà trẻ đã học được từ những trải nghiệm của trẻ trong quá khứ, hoặc là những gì mà trẻ chưa học được Nếu một học sinh có hành

vi, thói quen mà em đó không nên làm, người lớn có thể giúp em đó học cách xóa

bỏ hành vi đó Nếu một học sinh không thực hiện hành vi mà em đó cần phải làm, người lớn có thể giúp em học để thực hiện hành vi đó

Có một số vấn đề mà không hoàn toàn là do học được, ví dụ như rối loạn tăng động giảm chú ý, trầm cảm nặng Nhưng với những vấn đề này, học vẫn rất quan trọng Thậm chí nếu một hành vi có một phần nguồn gốc là sinh học, đứa trẻ và bố

mẹ cùng với giáo viên của em vẫn có thể học được hành vi mới để kiểm soát hoặc hạn chế những hành vi có vấn đề đó Ngược lại, đứa trẻ cũng có thể học được những hành vi làm cho vấn đề của em trở nên trầm trọng hơn

Tiêu đề	Tài Liệu Tập Huấn Tư Vấn Tâm Lý Học Đường
Tác giả	GS.TS Nguyễn Thị Mỹ Lộc, TS. Đặng Hoàng Minh
Trường học	Bộ Giáo Dục Và Đào Tạo
Chuyên ngành	Tâm Lý Học Đường
Thể loại	Tài Liệu Tập Huấn
Năm xuất bản	2012
Thành phố	Hà Nội

Định dạng
Số trang	196
Dung lượng	2,95 MB