Nghiên cứu đời sống tín ngưỡng người Việt – tộc người chủ thể tại Quảng Nam điểm nghiên cứu là Hội An không chỉ làm rõ được bức tranh tín ngưỡng đa dạng từ lịch sử hình thành, phát triển
Lý do thực hiện đề tài
Tín ngưỡng là một thành tố của văn hoá, nó được hình thành dựa trên quan niệm tâm linh của con người về thế giới và được con người diễn giải qua những nghi lễ, qua các hoạt động lễ hội trong cộng đồng Điều này đã được cố GS Trần Quốc Vượng lý giải như sau: những thành tố của văn hóa bao gồm cụ thể đó là:
“Nghệ thuật tạo hình; Lối sống; Nhiếp ảnh, điện ảnh; Văn chương; Mass media; Thông tin, tín hiệu; Kiến trúc; Nghệ thuật trình diễn; Ngôn ngữ; Nghề thủ công; Sân khấu, Tuồng, Chèo, Kịch; Lễ hội; Nghệ thuật âm thanh; Phong tục tập quán; Tín ngưỡng, tôn giáo” (Trần Quốc Vượng, 2013, tr.75) Đối với mảnh đất Quảng Nam, tín ngưỡng có vai trò quan trọng trong việc định hình đặc trưng văn hóa của vùng đất này Tín ngưỡng đã góp phần không nhỏ để tạo ra những nét riêng biệt, đặc trưng khi đánh giá về đặc trưng văn hóa xứ Quảng Tín ngưỡng chính là môi trường sản sinh, tích hợp và bảo tồn nhiều sinh hoạt văn hoá dân gian Con người muốn chuyển đạt nguyện vọng của mình lên thần linh thì phải cần có các công cụ, phương tiện như: múa hát, tượng thờ, nghi lễ, phẩm vật, nơi thờ cúng… Ngô Đức Thịnh đã đưa một ví dụ điển hình: “Từ nhân lõi tôn giáo tín ngưỡng này, đạo Mẫu đã sản sinh và tích hợp nhiều yếu tố, giá trị văn hoá: văn học đạo Mẫu, diễn xướng đạo Mẫu (âm nhạc, múa, hát chầu văn, sân khấu), kiến trúc và nghệ thuật trang trí, lễ hội và sinh hoạt cộng đồng gắn với đạo Mẫu”(Ngô Đức Thịnh, 2012, tr.564)
Tín ngưỡng của người Việt ở Quảng Nam được hình thành dựa trên sự kết tinh của nhiều tầng văn hóa từ nhiều tộc người khác nhau Chính điều đó đã tạo ra cho vùng đất này những giá trị đặc trưng “Những cư dân có mặt trên đất Quảng Nam ngày nay và trước đây vừa là những cư dân có mặt từ rất sớm trong lịch sử phát triển của vùng đất (người Chăm và có thể là các dân tộc miền núi Cơ Tu, Xơ Đăng, Gié Triêng, Co…) vừa là những cư dân từ nơi khác chuyển đến vào những thời điểm lịch sử khác nhau là người Việt, người Hoa…”(Sở văn hóa Thông tin Quảng Nam, 2004, tr.23) Từ sự đa dạng trong thành phần tộc người đã làm cho bản sắc văn hóa Quảng Nam rất phong phú và nhiều nét độc đáo Trong đó, tộc người chủ thể - tộc người Việt đã biết giữ những nét văn hóa riêng trong quá trình Nam tiến đồng thời họ cũng khéo léo tiếp nhận những nét văn hóa từ các tộc người bản địa, tộc người cùng sinh sống tại mảnh đất xứ Quảng để tạo ra những giá trị văn hóa đặc trưng cho tộc người Việt tại Quảng Nam
Cũng bởi vì tín ngưỡng là một thành tố vô cùng quan trọng của văn hoá, nên nghiên cứu tín ngưỡng của người Việt ở Quảng Nam không những góp phần khẳng định được vai trò của nó trong đời sống mà còn làm cho kho tàng văn hóa địa phương thêm phong phú Đời sống tín ngưỡng của cư dân Việt Quảng Nam cũng có nhiều nét đặc trưng riêng và mang những dấu ấn địa phương rõ nét Các lễ hội của người dân miền núi, miền biển, lễ hội nông nghiệp, lễ hội tôn giáo…tất cả đều mang yếu tố tín ngưỡng, tâm linh, được tổ chức đều đặn hàng năm để cầu mong cho mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an; để ngợi ca những bậc tiền nhân; hướng về cội nguồn, truyền thống của dân tộc và thể hiện khát vọng vươn tới chân - thiện - mỹ của con người nơi đây…
Hội An là một vùng đất tích tụ những dấu ấn văn hóa đặc trưng trong dòng chảy văn hóa xứ Quảng Lịch sử phát triển tộc người ở đây là một quá trình xuyên suốt qua 3 thời kỳ Tiền Sơ sử - Chămpa – Đại Việt, Đại Nam, Việt Nam diễn ra từ trên
3000 năm cho đến nay (Trung tâm quản lý bảo tồn di tích Hội An, 2008a, tr.6) Nổi lên của quá trình này là sự tiếp nối liên tục giữa các lớp cư dân, là sự cộng cư giữa nhiều thành phần dân tộc Trải qua quá trình này, các hình thái văn hóa, sinh hoạt tín ngưỡng đã được định hình để tạo nên những giá trị văn hóa mang tính độc đáo, có riêng của địa phương được bảo lưu bền vững cho đến hôm nay
Nghiên cứu đời sống tín ngưỡng người Việt – tộc người chủ thể tại Quảng Nam (điểm nghiên cứu là Hội An) không chỉ làm rõ được bức tranh tín ngưỡng đa dạng từ lịch sử hình thành, phát triển và những biến đổi hiện nay, mà còn thấy được sự thích nghi của các loại hình tín ngưỡng trong bối cảnh đất nước có nhiều thay đổi bởi những tác động của quá trình toàn cầu hóa Qua đó sẽ đóng góp một phần vào công tác quản lý của nhà nước đối với hoạt động tín ngưỡng ở Quảng Nam hiện nay
Ngoài ra, việc nghiên cứu đời sống tín ngưỡng ở Quảng Nam là một đề tài tương đối rộng, nguồn tài liệu tản mạn Các nghiên cứu đi trước chủ yếu dừng lại ở chỗ miêu tả một số loại hình tín ngưỡng của cư dân Việt chứ chưa gắn với việc khái quát hóa bức tranh đời sống tín ngưỡng nói chung Hơn nữa, khi đi sâu nghiên cứu sẽ có nhiều vấn đề nhạy cảm, khó đánh giá bởi vì liên quan đến thực hiện chính sách tôn giáo tín ngưỡng và sự hội nhập toàn cầu hóa tôn giáo đã và đang diễn ra còn tồn tại một số vấn đề liên quan đến chính trị, an ninh
Vì những lý do trên, chúng tôi chọn “ Đời sống tín ngưỡng của người Việt ở
Quảng Nam” (Nghiên cứu trường hợp tại TP Hội An) làm đề tài luận án Tiến sĩ
Dân tộc học Thực hiện nghiên cứu luận án này góp phần khái quát rõ hơn các loại hình tín ngưỡng của người Việt tại Quảng Nam; đồng thời nhằm chỉ ra những nguyên nhân thực hành tín ngưỡng và những biến đổi trong đời sống tín ngưỡng; qua đó góp phần khẳng định được vai trò của tín ngưỡng người Việt trong đời sống văn hóa Quảng Nam.
Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
Nhận diện đời sống tín ngưỡng của cư dân Việt trong quá trình phát triển của tộc người; từ đó, làm rõ những đặc điểm tín ngưỡng của người Việt trong quá trình tạo ra giá trị bản sắc tộc người ở Quảng Nam Đồng thời qua đó làm rõ sự biến đổi, thích nghi của tín ngưỡng người Việt trong quá trình hình thành, phát triển cũng như hội nhập hiện nay tại TP Hội An, tỉnh Quảng Nam
- Xây dựng khung lý thuyết nghiên cứu về tín ngưỡng và đời sống tín ngưỡng;
- Khảo sát, tìm hiểu các yếu tố cấu thành của tín ngưỡng người Việt ở Quảng Nam và làm rõ những biến đổi trong sinh hoạt của các loại hình tín ngưỡng;
- Phân tích những ảnh hưởng và giá trị của tín ngưỡng người Việt đối với văn hóa Quảng Nam.
Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Nghiên cứu các hình thái tín ngưỡng của người Việt ở Quảng Nam, theo chúng tôi sẽ có tác dụng và ý nghĩa đối với thực tiễn và học thuật Để có cơ sở kế thừa và phát huy các thành tựu về lý luận và thực tiễn, chúng tôi tiến hành tập hợp, nghiên cứu các công trình, bài viết của những người đi trước có liên quan đến đề tài Chúng tôi rút ra được những nội dung nào đã được nghiên cứu, những nội dung nào cần tiếp tục làm rõ sáng tỏ Từ đó, luận án sẽ góp phần đóng góp cho khoa học những giá trị lý luận và thực tiễn nhất định Chúng tôi chia các tài liệu ra thành những nội dung như sau:
Nội dung 1: Những công trình nghiên cứu về tín ngưỡng, văn hóa tín ngưỡng nói chung
* Tác phẩm chung về khái niệm tín ngưỡng và văn hóa tín ngưỡng
- Những tác phẩm trong nước:
+ Đầu tiên phải kể đến cuốn sách Tiếp cận tín ngưỡng dân giã Việt Nam của nhà nghiên cứu Nguyễn Minh San (1994), dù mới dừng lại ở tiếp cận mô tả mà chưa lý giải rõ nguồn gốc của các loại hình tín ngưỡng, ở các địa phương cụ thể nhưng cuốn sách đã khái quát được một số loại hình tín ngưỡng ở Việt Nam như tín ngưỡng thờ cúng tà thần – yêu thần; tín ngưỡng thờ mẫu; tín ngưỡng thờ Cá Voi…Đây là cơ sở tham khảo khi nghiên cứu tín ngưỡng người Việt ở Quảng Nam
+ Giáo sư Ngô Đức Thịnh với rất nhiều công trình nghiên cứu về lý thuyết và thực hành tín ngưỡng có giá trị Đầu tiên phải kể đến công trình nghiên cứu có tính hệ thống về tín ngưỡng đó là Tín ngưỡng và văn hóa tín ngưỡng ở Việt Nam (2001,
2012 Nội dung chính bàn về một số hình thức tín ngưỡng dân gian (trong đó có tín ngưỡng thờ mẫu; tín ngưỡng thành hoàng; tín ngưỡng nghề nghiệp…) Công trình này có giá trị rất lớn về mặt cơ sở lý luận cho luận án của chúng tôi khi làm rõ những vấn đề lý thuyết tín ngưỡng Tuy nhiên, vì đây là công trình mang tính lý thuyết cao cho nên chưa đi sâu làm rõ được tính địa phương của mỗi loại hình tín ngưỡng Chúng tôi sẽ khai thác hạn chế này để làm rõ trong luận án Thứ hai, là công trình Tín ngưỡng của các dân tộc Việt Nam (2016) Trong công trình này, tác giả và nhóm nghiên cứu đi vào nghiên cứu một số tín ngưỡng dân gian cụ thể, như: Thờ cúng Tổ tiên của các gia tộc, dòng họ và thờ cúng Quốc tổ Vua Hùng; thờ Thành hoàng làng và hội đình, tín ngưỡng thờ Thần, thờ Mẫu, Đức Thánh Trần và các anh hùng dân tộc khác; Nghiên cứu các nghi lễ, phong tục liên quan đến các hoạt động sản xuất nông nghiệp, ngư nghiệp, Tổ sư các nghề và làng nghề thủ công truyền thống Những quan điểm trình bày trong cuốn sách này là cơ sở lý thuyết quan trọng khi chúng tôi khảo cứu tại một điểm nghiên cứu cụ thể Từ đó rút ra được cái riêng, cái đặc thù trên cơ sở cái chung đã trình bày
+ Công trình Nhân học Văn hóa – Con người với thiên nhiên, xã hội và thế giới siêu nhiên của Vũ Minh Chi (2001) Cuốn sách gồm có 05 phần, thông qua luận chứng sâu sắc, nguồn tài liệu phong phú, tác giả phân tích, làm rõ mối quan hệ giữa văn hóa với con người, về cuộc sống của con người trên các khía cạnh thích ứng với môi trường tự nhiên, đời sống tâm linh…Có thể nói, đây là cuốn sách lý thuyết văn hóa rất có giá trị được chúng tôi sử dụng để thể tham khảo trong luận án khi bàn luận về vấn đề sử dụng lý thuyết để làm sáng tỏ vấn đề nghiên cứu
+ Ngô Văn Lệ trong công trình Tộc người và văn hóa tộc người (2004) đã chỉ ra mối quan hệ giữa văn hóa với tín ngưỡng rất cụ thể trong tác phẩm này Giáo sư phân tích văn hóa tinh thần là những sản phẩm do con người sáng tạo ra thông qua lao động trí óc Những thành tố của văn hóa tinh thần đó là những thói quen trong lao động sản xuất, những tri thức khoa học, những phong tục tập quán gắn liền với lao động sản xuất, với sinh hoạt xã hội…Các hình thức văn học nghệ thuật, những sáng tác văn học dân gian, các hình thức vui chơi giải trí, tôn giáo, tín ngưỡng, lễ hội cũng là những mặt rất quan trọng của văn hóa tinh thần của một tộc người Đây cũng là một trong những cơ sở lý thuyết cho chúng tôi khi xem xét, đánh giá giá trị văn hóa của tín ngưỡng người Việt ở Quảng Nam
+ Bài viết “Văn hóa tín ngưỡng” tác giả Nguyễn Văn Bốn (2010) đã đưa ra nhiều quan điểm khác nhau từ các nhà nghiên cứu trong nước và thế giới về tín ngưỡng, văn hóa tín ngưỡng Đây cũng là một bài viết có giá trị, chúng tôi sẽ tham khảo trong chương 01 khi làm rõ khái niệm tín ngưỡng
+ Đặng Nghiêm Vạn với công trình Lý luận về tôn giáo và tình hình tôn giáo ở Việt Nam (2012) cũng đưa ra quan điểm rất rõ ràng về khái niệm tín ngưỡng Theo ông “tín ngưỡng chỉ là một bộ phận chủ yếu nhất cấu thành của tôn giáo” (tr.86) Đây cũng là một quan điểm khoa học cho chúng tôi phản biện, làm rõ khi mô tả về đời sống tín ngưỡng của người Việt ở Quảng Nam
+ Bài viết “Tìm hiểu khái niệm tín ngưỡng từ góc nhìn văn hóa Việt Nam”của Dương Hoàng Lộc (2012) đã làm rõ khái niệm tín ngưỡng vốn còn nhiều cách hiểu khác nhau dưới góc nhìn tôn giáo học, nhân học và đặc biệt qua lăng kính văn hóa Việt Nam Bài viết đã chỉ ra những điểm giống, khác, chung, riêng giữa tín ngưỡng và tôn giáo Đây cũng là cơ sở cho chúng tôi tham khảo cho phần làm rõ khái niệm tín ngưỡng trong luận án
+ Nguyễn Quốc Tuấn với bài viết “Nhận thức lại về các khái niệm tín ngưỡng và tôn giáo từ góc độ nghiên cứu tôn giáo” (2013) Từ việc trích dẫn các khái niệm về tôn giáo của các học giả phương Tây, bằng các phân tích cá nhân tác giả cho rằng không có sự phân biệt giữa hai khái niệm tín ngưỡng với tôn giáo, trái lại tín ngưỡng là một bộ phận cấu thành tôn giáo (tr.11) Đây cũng là một quan điểm cho chúng tôi đối sánh trong quá trình làm rõ khái niệm tín ngưỡng trong luận án
+ Cùng chung quan điểm với Nguyễn Quốc Tuấn, Nguyễn Ngọc Mai với bài viết
Bàn về khái niệm tôn giáo, tín ngưỡng (2017) đã tổng hợp nhiều quan điểm, đánh giá của các học giả trong và ngoài nước, tác giả cũng đưa ra cách nhìn nhận riêng của mình về khái niệm tín ngưỡng, bà cho rằng “không có loại hình nào gọi là loại hình tín ngưỡng mà chỉ có các tôn giáo lớn và các tôn giáo bản địa (Nguyễn Ngọc Mai, 2017, đoạn 15) Đây là một quan điểm nghiên cứu để chúng tôi so sánh, bàn luận trong luận án
+ Đầu tiên phải bàn tới công trình Văn hóa nguyên thủy của E.B.Tylor (2000), một đại diện tiêu biểu của Tiến hóa luận, đã trình bày cặn kẽ quan niệm của ông về khái niệm tôn giáo Ông cho rằng tôn giáo phải mang sự tín ngưỡng đối với thần linh tối cao hay sự phán xét sau khi chết, phải có sự thờ cúng các thần tượng, có tập tục hiến tế, hay có những học thuyết hoặc nghi thức nào tương đối phổ biến, thì tất nhiên phải loại bỏ nhiều bộ lạc ra khỏi phạm trù các bộ lạc có tôn giáo Nhưng vì định nghĩa chật hẹp này có khuyết điểm là nó đồng nhất tôn giáo trước hết với những biểu hiện tín ngưỡng riêng hơn là với một quan niệm sâu sắc làm cơ sở của chúng Vì thế tốt hơn cả là nên dừng lại ở nguồn gốc chủ yếu này và chấp nhận sự tín ngưỡng đối với những thực thể tâm linh là mức tối thiểu của tôn giáo (tr.508) Cách giải thích khái niệm tôn giáo của E.B Tylor nhằm chứng minh rằng thuyết vật linh tồn tại ở tín ngưỡng của nhiều tộc người, nó cần được xem là nguồn gốc quan trọng để hình thành nên tôn giáo (Dương Hoàng Lộc, 2016, đoạn 3) Những quan điểm, đánh giá trên của tác giả là cơ sở cho chúng tôi tham khảo ở phần cơ sở lý luận về tín ngưỡng
+ Công trình Cành vàng của James George Frazer (2007) ông cho rằng tôn giáo là việc cầu phúc hay là việc hòa giải những thế lực cao cấp hơn con người, những thế lực này, như người ta nghĩ, chỉ huy và điều hành dòng chảy của tự nhiên và đời sống con người Tôn giáo được định nghĩa như vậy bao gồm hai thành tố, một mang tính lý thuyết và một mang tính thực hành, biết rằng đó là một tín điều vào những thế lực cao cấp hơn con người và một cố gắng để làm cho những thế lực đó trở thành thế lực bảo hộ hay để làm vừa lòng những thế lực ấy Rõ ràng là tín ngưỡng đến đầu tiên, bởi lẽ chúng ta buộc phải tin vào sự tồn tại của thần thánh trước khi làm vừa lòng những thế lực ấy
* Tác phẩm lý thuyết nghiên cứu tín ngưỡng và văn hóa tín ngưỡng
+ Trong khi nghiên cứu các giá trị văn hóa, đời sống tín ngưỡng người Việt ở Quảng Nam không những nhất thiết phải đặt trong bối cảnh văn hóa – xã hội chung của Quảng Nam – Đà Nẵng mà còn phải xem xét nó trong mối quan hệ với giá trị văn hóa Việt Nam Theo đó, khi xem xét đến khía cạnh những giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam, chúng tôi chọn sử dụng những công trình như Việt Nam văn hóa sử cương của Đào Duy Anh; Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam của Trần Văn Giàu; Văn hóa Việt Nam truyền thống – Một góc nhìn của Nguyễn
Thừa Hỷ; Tìm về cội nguồn, Các giá trị truyền thống con người Việt Nam hiện nay của Phan Huy Lê; Văn hóa Việt Nam – đặc trưng và cách tiếp cận của tác giả Lê Ngọc Trà, Xã hội học văn hóa của Mai Văn Hai, Nguyễn Duy Bắc với công trình