Nhưng không phải vì đã được áp dụng lâu mà chuyên đề này được tất cả các giáo viên giáo dục phổ thông đã có thể thấm nhuần và dạy lồng ghép có hiệu quả cao chuyên đề giáo dục kĩ năng sốn
Trang 1PHẦN 1: MỞ ĐẦU 1.
Lí do chọn đề tài Hiện nay giáo dục kĩ năng sống không còn quá mới mẻ với giáo dục phổ thông Nhưng không phải vì đã được áp dụng lâu mà chuyên đề này được tất cả các giáo viên giáo dục phổ thông đã có thể thấm nhuần và dạy lồng ghép có hiệu quả cao chuyên đề giáo dục kĩ năng sống cho học sinh Tiểu học Trong chương trình Tiểu học, kĩ năng sống được lồng ghép trong rất nhiều môn học như Tiếng việt, Đạo đức, Kĩ thuật, Khoa học… môn Khoa học là môn
có khá nhiều bài được dạy lồng ghép kĩ năng sống Việc hình thành kĩ năng sống trong xã hội hiện nay là một yêu cầu quan trọng của nhân cách con người hiện đại đáp ứng nhu cầu xã hội Chính giáo dục kĩ năng sống là điều kiện nâng cao chất lượng giáo dục nói chung và chất lượng dạy học môn Khoa học nói riêng Tất cả những lí do trên làm tôi trăn trở suy nghĩ và chọn đề tài “Một vài kinh nghiệm dạy học lồng ghép chuyên đề Kĩ năng sống trong môn Khoa học lớp 5”
2 Mục đích đề tài Đề tài này nhằm tìm hiểu việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh lớp 5 thông qua việc tổ chức dạy học môn Khoa học Từ đó, đề xuất một số biện pháp dạy học để giáo dục từng kĩ năng sống cho học sinh, nâng cao chất lượng dạy và học môn Khoa học lớp 5
3 Nhiệm vụ đề tài Nghiên cứu cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của việc giáo dục
kĩ năng sống cho học sinh Tiểu học Phân loại các bài Khoa học theo mức độ giáo dục từng kĩ năng sống Thiết kế một số bài học Khoa học 5 có lồng ghép kĩ năng sống và tiến hành thực nghiệm sư phạm để làm rõ hơn việc áp dụng các
Trang 2phương pháp và hình thức tổ chức dạy học nhằm giáo dục kĩ năng sống cho học sinh Đề xuất một số biện pháp giúp cho việc dạy học môn Khoa học lớp 5 đạt hiệu quả
4 Phương pháp nghiên cứu
4.1 Phương pháp lí luận: Thu nhập tài liệu, phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa, khái quát hóa các nguồn thông tin có liên quan đến môn Khoa học lớp 5 với việc lồng ghép kĩ năng sống
4.2 Phương pháp thực tiễn
4.2.1 Phương pháp quan sát
4.2.2 Phương pháp trò chuyện
4.2.3 Phương pháp điều tra
4.2.4 Phương pháp thực nghiệm
5 Phạm vi, đối tượng nghiên cứu Môn Khoa học lớp 5 nói chung và phần được lồng ghép giáo dục kĩ năng sống nói riêng Thực hành áp dụng đề tài tại lớp 5.1 trường Tiểu học An Bình B
PHẦN 2: NỘI DUNG A CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN 1 Cơ sở
lí luận 1.1 Tổng quan về kĩ năng sống 1.1.1 Quan niệm về kĩ năng sống Thuật ngữ kĩ năng sống bắt đầu xuất hiện trong các nhà trường phổ thông Việt Nam từ những năm 1995 - 1996 Từ đó đến nay, nhiều cơ quan, tổ chức trong nước và quốc tế đã tiến hành giáo dục kĩ năng sống gắn với giáo dục những vấn đề xã hội khác Vậy kĩ năng sống là gì? Có nhiều quan niệm khác nhau về kĩ năng sống: Theo tổ chức Y tế thế giới (WHO), kĩ năng sống là khả năng để có hành vi
Trang 3thích ứng và tích cực, giúp cá nhân có thể ứng xử hiệu quả trước những nhu cầu
và thách thức của cuộc sống hàng ngày Theo UNICEF, kĩ năng sống là cách tiếp cận giúp thay đổi hoặc hình thành hành vi mới Cách tiếp cận này lưu ý đến
sự cân bằng về tiếp thu kiến thức, hình thành thái độ và kĩ năng Theo tổ chức Giáo dục, Khoa học và văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO), kĩ năng sống gồm
có 4 trụ cột của giáo dục, đó là: Học để biết, học làm người, học để sống với người khác và học để làm 1.1.2 Phân loại kĩ năng sống Có nhiều cách phân loại kĩ năng sống, tùy theo quan niệm về kĩ năng sống mà có những cách phân loại khác nhau 1.1.3 Vai trò của việc giáo dục kĩ năng sống trong thời đại ngày nay Kĩ năng sống là cơ sở để con người thành công hơn trong cuộc sống, nó trở thành một phần không thể thiếu trong nhân cách của con người hiện đại Kĩ năng sống góp phần thúc đẩy sự phát triển cá nhân và xã hội, ngăn ngừa các vấn
đề xã hội, sức khỏe và bảo vệ quyền con người 2 Thực trạng 2.1 Giáo viên: Dạy học lồng ghép kĩ năng sống đã được rất nhiều giáo viên chú trọng trong quá trình dạy học nhưng việc làm thế nào để đạt được hiệu quả cao thì không phải ai cũng làm được điều đó 2.2 Học sinh: Không ai phủ nhận học sinh ngày nay thông minh hơn, tự tin hơn nhưng những kĩ năng về cuộc sống thì cần phải được học tập, rèn luyện nhiều hơn Cụ thể với học sinh lớp 5.1 tôi đang làm công tác chủ nhiệm cũng không nằm ngoại lệ Các em thông minh hơn thật, tự tin hơn thật nhưng những kỹ năng về ứng xử, ứng phó, kĩ năng về giao tiếp và hợp tác thì đúng là phải được rèn luyện nhiều hơn 3 Chương trình môn Khoa học lớp 5 3.1 Chương trình * Môn Khoa học lớp 5 có bốn chủ đề: - Chủ đề Con ngưới và
Trang 4sức khoẻ - Chủ đề Vật chất và năng lượng - Chủ đề Thực vật và động vật - Chủ
đề Môi trường và tài nguyên 3.2 Nội dung lồng ghép kĩ năng sống trong môn Khoa học lớp 5 * Kĩ năng tự nhận thức * Kĩ năng giao tiếp và hợp tác * Kĩ năng
tư duy bình luận * Kĩ năng ra quyết định và giải quyết vấn đề * Kĩ năng làm chủ bản thân B CÁC PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG 1 Phương pháp giáo dục kĩ năng tự nhận thức trong môn Khoa học lớp 5 1.1 Kĩ năng tự nhận thức là gì? Tự nhận thức là tự nhìn nhận, tự đánh giá về bản thân Kĩ năng
tự nhận thức là khả năng của con người hiểu về chính bản thân mình, như cơ thể, tư tưởng, các mối quan hệ của bản thân… Tự nhận thức là một kĩ năng sống rất cơ bản của con người là nền tảng để con người giao tiếp, ứng xử phù hợp và hiệu quả với người khác cũng như để cảm thông với người khác 1.2 Các bài học có lồng ghép kĩ năng này: Bài 2-3: Nam hay nữ Bài 7:Từ tuổi vị thành niên đến tuổi già Bài 8: Vệ sinh tuổi dậy thì Bài 17: Thái độ với người nhiễn HIV/ AIDS Bài 64:Vai trò của môi trường Bài 65: Tác động của con người đến môi trường rừng Bài 68: Một số biện pháp bảo vệ môi trường 1.3 Một số phương pháp giáo dục kĩ năng tự nhận thức Bám sát nguyên tắc giáo dục kĩ năng sống phổ thông tôi đã sử dụng kết hợp hoặc đơn lẻ ( tùy từng bài học) một số phương pháp sau: * Phương pháp trải nghiệm thực tế Để nhận thức đúng về bản thân học sinh cần phải được trải nghiệm qua thực tế VD: Với bài 2-3: Nam hay nữ Trước khi học bài này giáo viên phát cho mỗi học sinh yêu cầu các em về nhà quan sát thực tế bản thân, trong gia đình, trong lớp và những người xung quanh để hoàn thành phiếu bài tập sau: Khảo sát về ngoại hình Nam
Trang 5Nữ Cả nam và nữ Khảo sát về tính tình Nam Nữ Cả nam và nữ Khảo sát về khả năng học tập Nam Nữ Cả nam và nữ Khảo sát về khả năng làm việc Nam Nữ Cả nam và nữ Qua việc học sinh quan sát thực tế và trải nghiệm chính bản thân các
em sẽ nhận ra giá trị của chính mình, các em xác định được mình là ai? Mình có tính cách gì? Mình có khả năng làm được việc gì? * Phương pháp trải nghiệm qua kinh nghiệm bản thân Phương pháp này giúp học sinh lắng đọng lại mình
để rút ra bài học cho chính mình Từ bài học này học sinh lấy đó làm kim chỉ nam hành động cho chính mình VD: Bài 8 Vệ sinh tuổi dậy thì Sau khi giới thiệu bài xong, giáo viên cho học sinh thực hành các bước sau: - Bước 1: Cho học sinh từ 3-5 phút ngồi nhắm mắt và im lặng suy nghĩ những việc mình đã làm để giữ gìn vệ sinh cơ thể của chính mình - Bước 2: Học sinh ghi lại những suy nghĩ của mình ra giấy - Bước 3: Học sinh trao đổi suy nghĩ của mình với các bạn cùng nhóm (nhóm 4) - Bước 4: Cả nhóm rút ra những việc làm tốt nhất
để giữ vệ sinh cơ thể ở tuổi dậy thì Những giây phút lắng đọng lòng mình * Phương pháp trải nghiệm qua đóng vai Phương pháp này giúp học sinh trải nghiệm qua việc mình được hoà nhập vào nhân vật từ đó cảm nhận được nhân vật và nhận thức được những hành động sai trái, hành động nên làm từ đó học sinh rút ra được những hành động nên làm VD: Bài 17: Thái độ với người nhiễm HIV/AIDS Để hoàn thành mục tiêu: Học sinh hiểu trẻ em bị nhiễm HIV
có quyền được học tập, vui chơi và sống chung cùng cộng đồng Giáo viên tổ chức cho học sinh đóng vai như sau: Học sinh 1: Đóng vai người nhiễm HIV nhìn thấy các bạn vui đùa và rất thèm chơi với các bạn Học sinh 2,3: Vai người
Trang 6đang chơi trong nhóm xua đuổi người bị nhiễm HIV Học sinh 4: Vai người nhìn thấy bạn thì ái ngại nửa rất thương bạn nhưng không dám lại gần Học sinh 5: Nhóm chơi khác kéo bạn bị nhiễm HIV ra chơi chung với nhóm mình và giải thích cho nhóm chơi biết vì sao lại hành động không giống nhóm chơi bên kia (Giáo viên phải đầu tư viết kịch và để học sinh nghĩ ra lời thoại và diễn tự nhiên) Qua việc đóng vai như trên chính các em được trải nghiệm qua nhân vật
và các em còn lại được trải nghiệm qua câu chuyện, từ đó các em hiểu người nhiễm HIV có quyền được học tập vui chơi và sống chung cùng cộng đồng 2 Phương pháp giáo dục kĩ năng giao tiếp và hợp tác 2.1 Giao tiếp và hợp tác là gì? Kĩ năng giao tiếp là khả năng có thể bày tỏ ý kiến của bản thân theo hình thức nói, viết hoặc sử dụng ngôn ngữ phù hợp Đồng thời biết lắng nghe, tôn trọng ý kiến của người khác.Kĩ năng này giúp chúng ta có mối quan hệ tích cực với người khác, biết cách xây dựng mối quan hệ.Kĩ năng giao tiếp là yếu tố cần thiết cho nhiều kĩ năng khác như bày tỏ sự cảm thông, thương lượng, hợp tác, tìm kiếm sự giúp đỡ… Người có kĩ năng giao tiếp tốt biết dung hoà đối với mong đợi của những người khác 2.2 Các bài học Khoa học có lồng ghép kĩ năng này Bài 9-10: Thực hành nói không với các chất gây nghiện Bài 16: Phòng tránh HIV/AIDS Bài 17: Thái độ với người nhiễn HIV/AIDS Bài 66: Tác động của con người đến môi trường đất 2.3 Các phương pháp hình thành kĩ năng giao tiếp và hợp tác trong môn Khoa học * Phương pháp thảo luận nhóm Thảo luận nhóm là phương pháp tối ưu trong quá trình hình thành kĩ năng giao tiếp và hợp tác Qua quá trình hoạt động nhóm học sinh được giao tiếp với các bạn Học
Trang 7sinh biết lắng nghe ý kiến của bạn Học sinh biết trình bày ý kiến của mình Học sinh biết bảo vệ ý kiến của mình và đặc biệt học sinh biết thái độ khi giao tiếp tranh luận vấn đề Giáo viên có thể cho học sinh thảo luận nhóm với nhiều đối tượng khác nhau để học sinh có cơ hội được giao tiếp với nhiều đối tượng Ví dụ: - Thảo luận theo nhóm yêu thích - Thảo luận theo nhóm cùng vị trí - Thảo luận theo nhóm cùng màu (Giáo viên phát thẻ màu, học sinh liên kết nhóm cùng màu với mình) - Thảo luận theo nhóm cùng tháng sinh… Giáo viên có thể cho học sinh thảo luận nhóm theo số lượng khác nhau như nhóm 2, nhóm 4, nhóm 6…Việc lựa chọn số lượng thành viên trong một nhóm phụ thuộc vào nội dung vấn đề cần thảo luận VD: Bài 9-10: Thực hành nói không với các chất gây nghiện Trong tiết 2 của bài giáo viên cho học sinh thảo luận nhóm 6 (nhóm cùng vị trí) để thực hiện nhiệm vụ: thiết kế và đóng vai một đoạn kịch ngắn về chủ đề từ chối sử dụng rượu bia, từ chối sử dụng ma tuý, từ chối sử dụng thuốc
lá Học sinh sẽ cùng nhau nêu ý tưởng của mình về đoạn kịch Học sinh cùng nhau xây dựng lời thoại và tập cho nhau diễn xuất Qua quá trình thảo luận tìm
ra ý tưởng, lời thoại của đoạn kịch, học sinh rèn luyện được khả năng trình bày
ý tưởng của mình, khả năng bảo vệ ý tưởng, khả năng lắng nghe ý tưởng của bạn và khả năng hợp tác tìm ra giải pháp tốt nhất cho đoạn kịch của nhóm mình Qua việc tập lời thoại, tập diễn xuất học sinh rèn luyện được kĩ năng lắng nghe
và hợp tác với bạn cùng nhóm để thực hiện nhiệm vụ của nhóm * Phương pháp điều tra Quá trình giao tiếp của học sinh không chỉ giao tiếp với các bạn mà học sinh còn phải rèn kĩ năng giao tiếp với mọi người trong xã hội như giao tiếp với
Trang 8thầy cô, giao tiếp với các thành viên trong gia đình, giao tiếp với những người xung quanh… Để học sinh có cơ hội được rèn luyện kĩ năng giao tiếp giáo viên
có thể cho học sinh hoàn thành các mẫu điều tra VD: Bài 9-10: Thực hành nói không với các chất gây nghiện Trước khi học bài này giáo viên cho học sinh đều tra và hoàn thành bảng sau: Người đều tra Nghiện rượu Nghiện thuốc lá Nghiện
ma tuý Nghiện kết hợp Không nghiện Tổng cộng Trước khi điều tra giáo viên phải cung cấp cho học sinh một số kĩ năng giao tiếp: - Kĩ năng giao tiếp với người lớn hơn tuổi mình trong gia đình - Kĩ năng giao tiếp với người lớn hơn tuổi mình ngoài gia đình - Kĩ năng giao tiếp với bạn ngoài lớp học 3 Phương pháp giáo dục kĩ năng tư duy bình luận 3.1 Kĩ năng tư duy bình luận là gì? Kĩ năng tư duy bình luận là khả năng phân tích một cách khách quan và toàn diện các vấn đề, sự vật, hiện tượng…xảy ra Trong môn Khoa học lớp 5, nội dung kĩ năng tư duy bình luận như sau: Học sinh có khả năng phản ánh và trình bày ý kiến của bản thân về tác động của tự nhiên, xã hội có hại cho sức khoẻ; vận dụng những kiến thức khoa học về con người, về tự nhiên để so sánh phân tích nhận diện những dấu hiệu chung và riêng của một số sự vật hiện tượng đơn giản trong tự nhiên; phân tích và phán đoán những tình huống có nguy cơ với bản thân và tự nhiên 3.2 Các bài học có lồng ghép kĩ năng tư duy bình luận: Kĩ năng này được lồng ghép hầu hết trong các bài có nội dung lồng ghép kĩ năng sống của môn Khoa học 3.3 Phương pháp dạy lồng ghép kĩ năng tư duy bình luận * Phương pháp quan sát và so sánh Qua phương pháp này hình thành cho học kĩ năng phân tích và nhận diện những điểm chung và điểm riêng của con
Trang 9người, của thiên nhiên, của vật chất Phương pháp này có thể sử dụng trong một
số bài sau: Bài 1: Sự sinh sản Bài 2-3 : Nam hay nữ Bài 9-10: Thực hành nói không với các chất gây nghiện Bài 15: Phòng bệnh viêm gan A Bước 1: Giáo viên cho học quan sát thực tế và so sánh điểm giống nhau và khá nhau theo mục tiêu của bài Bước 2: Giáo viên cho học sinh ngồi theo nhóm và thống nhất với nhau những điểm chung và riêng theo mục tiêu của bài Bước 3: Giáo viên cho học sinh trình bày kết quả quan sát và so sánh của mình * Xem kịch với kết chuyện bỏ ngỏ Phương pháp này giúp học sinh rèn kĩ năng phán đoán những nguy cơ với bản thân và tự nhiên Tùy từng mục tiêu của bài học mà giáo viên
có thể tìm trên mạng những đoạn phim hay kịch phù hợp sau đó cắt bỏ đoạn kết
để học sinh phán đoán hoặc tìm một kết chuyện cho mình Nếu không có thì giáo viên viết kịch cho học sinh đóng vai và cũng để kết luận ngỏ VD: Bài18: Phòng tránh bị xâm hại - Bước 1: Giáo viên cho học sinh xem đoạn phim có nội dung trẻ em đứng trước hoàn cảnh có thể bị xâm hại Như đi một mình vào nơi vắng vẻ, ở phòng trọ một mình mà cửa phòng không đóng hay mở cửa cho người lạ vào nhà… - Bước 2: Giáo viên cho học sinh thảo luận nhóm 4 phán đoán xem đoạn kết của mỗi đoạn phim sẽ như thế nào? Từ đó rút ra bài học cho chính mình 4 Phương pháp rèn Kĩ năng ra quyết định và giải quyết vấn đề 4.1
Kĩ năng ra quyết định và giải quyết vấn đề là gì? Kĩ năng ra quyết định là khả năng của cá nhân biết quyết định và lựa chọn phương án tối ưu để giải quyết vấn đề hoặc tình huống gặp phải trong cuộc sống một cách kịp thời Kĩ năng giải quyết vấn đề là khả năng cá nhân biết quyết định lựa chọn phương án tối ưu
Trang 10và hành động theo phương án đã chọn để giải quyết vấn đề hoặc giải quyết tình huống gặp phải trong cuộc sống Kĩ năng giải quyết vấn đề có liên quan mật thíêt với kĩ năng ra quyết định và một số kĩ năng khác kĩ năng giao tiếp, kĩ năng xác định giá trị, kĩ năng tư duy phê phán… Nội dung kĩ năng ra quyết định và giải quyết vấn đề được lồng ghép trong môn Khoa học được lồng ghép như sau: Học sinh biết quan sát, tìm kiếm các thông tin, phân tích và đánh giá các lựa chọn, từ đó phán đoán các nguy cơ, tư duy sáng tạo để ứng xử thích hợp trong một số tình huống có liên quan đến sức khoẻ bản thân, gia đình và môi trường xung quanh 4.2 Một số bài học lồng ghép kĩ năng ra quyết định và giải quyết vấn đề Bài 9-10: Thực hành nói không với các chất gây nghiện Bài18: Phòng tránh bị xâm hại Bài 31: Chất dẻo Bài 32: Tơ sợi Bài 36: Hỗn hợp Bài 48: An toàn và tránh lãng phí khi sử dụng diện … 4.3 Phương pháp rèn kĩ năng ra quyết định và giải quyết vấn đề Để rèn tốt được kĩ năng này, giáo viên cần phải đảm bảo rằng học sinh phải nắm đầy đủ và sâu sắc các thông tin, kiến thức liên quan đến việc ra quyết định và giải quyết vấn đề của học sinh.Chỉ có nắm chắc
và đầy đủ các thông tin thì học sinh mới có thể đưa ra quyết định và giải quyết vấn đề chính xác Để rèn luyện kĩ năng ra quyết định và giải quyết vấn đề tốt nhất có lẽ phải thông qua tình huống Việc lựa chọn giải quyết tình huống như thế nào đó là do giáo viên lựa chọn phụ thuộc vào mục tiêu bài học, thời lượng của tiết dạy… * Phương pháp giải quyết tình huống tức thời qua đóng vai Khi dạy các bài học có lồng ghép kĩ năng này giáo viên cần thiết kế một số tình huống nhỏ mà khi đặt ra học sinh có thể dùng kiến thức của bài học và kinh