LỜI GIỚI THIỆU
Trong những năm gần đây, đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực đã trở thành yêu cầu thiết yếu trong giáo dục Việt Nam Theo nghị quyết 88/2014/QH13, Quốc hội yêu cầu cải cách toàn diện chất lượng giáo dục, chuyển từ phương pháp truyền thụ kiến thức sang giáo dục phát triển toàn diện cả về phẩm chất và năng lực Đổi mới phương pháp dạy học là yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng giáo dục, giúp Việt Nam tiếp thu và áp dụng những cách dạy học hiện đại, từ đó khẳng định khả năng đáp ứng nhu cầu của thời đại.
Ngữ Văn là môn học bắt buộc trong chương trình THPT, đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành nhân cách và tư tưởng cho học sinh Văn học trung đại, với gần 10 thập kỷ phát triển, đã để lại nhiều tác phẩm giá trị, đặc biệt là văn xuôi tự sự Tuy nhiên, môn Ngữ Văn hiện nay chưa thu hút được sự quan tâm của học sinh do sự khó khăn trong nội dung và độ dài của các văn bản Đặc biệt, học sinh tại các Trung tâm GDNN-GDTX thường có nhận thức hạn chế Do đó, việc đổi mới phương pháp giảng dạy là cần thiết để tạo ra những bài học sinh động, kích thích sự hứng thú và sáng tạo của học sinh, từ đó nâng cao chất lượng dạy và học.
Xuất phát từ những cơ sở lí luận và thực tiễn như trên, tôi lựa chọn vấn đề
Bài viết này nghiên cứu các biện pháp nâng cao hiệu quả dạy và học văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại trong chương trình trung học phổ thông, nhằm phát triển năng lực học sinh Hy vọng rằng những sáng kiến này sẽ giúp nâng cao chất lượng giảng dạy và tạo hứng thú cho học sinh tại Trung tâm GDNN-GDTX Yên Lạc, cũng như cho khối GDTX toàn tỉnh.
TÊN SÁNG KIẾN
Để nâng cao hiệu quả dạy và học văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại trong chương trình trung học phổ thông, cần áp dụng một số biện pháp như cải tiến phương pháp giảng dạy, tích cực khuyến khích học sinh tham gia thảo luận, và sử dụng tài liệu phong phú để phát triển năng lực tư duy và sáng tạo Việc kết hợp giữa lý thuyết và thực hành sẽ giúp học sinh hiểu sâu hơn về giá trị văn hóa và nghệ thuật của văn học thời kỳ này Hơn nữa, giáo viên cần chú trọng đến việc đánh giá năng lực học sinh một cách toàn diện, từ đó tạo ra môi trường học tập tích cực và hiệu quả hơn.
TÁC GIẢ SÁNG KIẾN
- Họ và tên: Nguyễn Thị Kim Oanh
- Địa chỉ: Trung tâm GDNN - GDTX Yên Lạc
CHỦ ĐẦU TƯ TẠO RA SÁNG KIẾN
Tác giả sáng kiến đồng thời là chủ đầu tư của sáng kiến kinh nghiệm.
LĨNH VỰC ÁP DỤNG SÁNG KIẾN
Sáng kiến được áp dụng trong quá trình giảng dạy bộ môn Ngữ văn lớp 10,11 tại Trung tâm GDNN - GDTX Yên Lạc.
NGÀY SÁNG KIẾN ĐƯỢC ÁP DỤNG LẦN ĐẦU HOẶC DÙNG THỬ
Từ tháng 9 năm 2019 đến tháng 4 năm 2020
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
Cơ sở lý luận
1.1 Văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại
1.1.1 Khái niệm văn xuôi tự sự
Nhóm nghiên cứu văn học trung đại, gồm các nhà nghiên cứu tiêu biểu như:
Nhóm nghiên cứu gồm Trần Đình Sử, Nguyễn Hữu Sơn, Vũ Thanh, Lã Nhâm Thìn, và Nguyễn Thanh Tùng đã có những đóng góp quan trọng trong việc khám phá và khẳng định giá trị mới của các tác phẩm văn học trung đại, những tác phẩm từng bị che khuất bởi cách nhìn nhận cứng nhắc của lý luận cũ Dựa trên lý thuyết về mối quan hệ giữa cốt truyện tự nhiên (fabula) và sự trình bày nghệ thuật (siuzhet) từ trường phái hình thức Nga, nhóm nghiên cứu đã làm rõ vai trò của điểm nhìn và vị trí người trần thuật trong việc hình thành câu chuyện.
Theo quan điểm của nhà tự sự học Pháp G Genete, tiêu chí quan trọng trong tự sự học là tiêu cự Trần Đình Sử đã nghiên cứu mô hình tự sự của Truyện Kiều, khẳng định rằng đây là vấn đề then chốt xác nhận tính sáng tạo của Nguyễn Du trong nghệ thuật tự sự, góp phần hình thành truyền thống tự sự Việt Nam Trong khi các nghiên cứu trước đó tập trung vào nội dung tự sự, Trần Đình Sử đã bổ sung bằng cách phân tích hình thức tự sự, nhấn mạnh rằng mô hình, phương thức tự sự và cách cảm nhận sự kiện là yếu tố quyết định, bên cạnh sự kiện Sự phát hiện về chuyển đổi mô hình tự sự trong Truyện Kiều chứng tỏ sức sáng tạo vượt trội của Nguyễn Du, mang lại cái nhìn sâu sắc và độc đáo, khẳng định giá trị mới của một kiệt tác trong văn học dân tộc.
Dưới góc nhìn của lý thuyết tự sự, Nguyễn Hữu Sơn trong tác phẩm Thiền uyển tập anh đã phân tích sâu sắc các đặc điểm nghệ thuật cơ bản của phương thức tự sự, khẳng định đây là một tác phẩm “hỗn dung thể loại” Ông nhấn mạnh rằng tác phẩm không chỉ có giá trị văn học mà còn mang lại giá trị văn hóa to lớn Nghiên cứu tác phẩm như một văn xuôi tự sự giúp hiểu rõ nội dung văn - sử - triết, giải thích tính chất hỗn dung thể loại, sự đan xen giữa lời đối thoại, văn xuôi và thơ ca, cũng như việc ghi chép tiểu sử thiền sư với khả năng tích hợp các yếu tố folklore.
Nguyễn Hữu Sơn đã nghiên cứu Thiền uyển tập anh từ góc độ tự sự học, xác định đây là một trong những tác phẩm khởi đầu và mang ý nghĩa điển hình cho thể loại văn xuôi tự sự Việt Nam trong thời trung đại.
Vũ Thanh trong nghiên cứu về biến đổi nguyên tắc tự sự của truyện truyền kỳ Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX đã chỉ ra sự thay đổi trong mối quan hệ giữa yếu tố kỳ và thực, với cái thực trở thành mục đích chính của sáng tác Mặc dù tác phẩm truyền kỳ giai đoạn này thường bị xem là "bước lùi" so với truyền thống, nhưng ở một số khía cạnh như tính thực tiễn và cấu trúc truyện, nó lại thể hiện sự tiến bộ Những kết luận này cho thấy rằng việc nghiên cứu thể loại truyền kỳ từ lý thuyết tự sự học hiện đại có thể đánh giá đúng hơn các thành tựu nghệ thuật của thể loại này, đồng thời phản ánh sự phức tạp và đa dạng của văn học trung đại Việt Nam trong giai đoạn này.
Tự sự là thể loại văn học phản ánh thực tế đời sống một cách khách quan, thông qua việc kể lại các sự việc, sự kiện và miêu tả tính cách nhân vật Thể loại này có cấu trúc rõ ràng với cốt truyện hoàn chỉnh, được trình bày bởi một người kể chuyện.
Văn xuôi tự sự là một thể loại văn học trình bày chuỗi sự việc liên kết với nhau, dẫn đến một kết thúc có ý nghĩa Thể loại này giúp người đọc và người nghe hiểu rõ hơn về sự việc, con người và vấn đề, từ đó hình thành thái độ khen chê Tự sự đóng vai trò quan trọng trong cuộc sống, giao tiếp và văn chương.
Văn xuôi tự sự giai đoạn này thể hiện sự đa dạng về đề tài và hình thức thể loại, phản ánh sự thay đổi và mở rộng trong các lĩnh vực đời sống Đề tài quốc gia dân tộc tiếp tục phát triển với cách tiếp cận mới, trong khi các chủ đề về đạo đức và lý tưởng thời đại cũng được chú trọng Việc viết về tăng ni, đạo sĩ không còn mang tính tuyên truyền tôn giáo như trước, dẫn đến sự phân hóa phức tạp Tình yêu nam nữ, một khía cạnh nhân văn, được các tác giả khai thác, cùng với cảm hứng thế sự phản ánh hiện thực và phơi bày những mặt xấu Đặc biệt, đề tài về thân phận con người, nhất là người phụ nữ, được Nguyễn Dữ khai thác tinh tế Sự "hỗn dung" thể loại trong văn xuôi tự sự thế kỷ XV - XVII cũng là một đặc trưng độc đáo, thể hiện sự không giới hạn trong cách tiếp cận và biểu đạt.
Trong từng tập sách, sự "thuần nhất" về thể loại giữa các "thiên" được thể hiện rõ ràng, tuy nhiên tình trạng "hỗn dung" hình thức thể loại cũng xuất hiện ngay trong mỗi thiên Tại đây, độc giả sẽ thấy sự kết hợp giữa văn xuôi và văn vần, tự sự và chính luận Tác phẩm văn chương không chỉ chứa đựng bút pháp chép sử, phê bình thơ văn mà còn bao gồm bình luận về đời sống Tinh thần "ký sự" được thể hiện một cách sinh động trong các tác phẩm này.
"thực lục" cũng thể hiện rõ nét
Sự kế thừa giữa văn học dân gian và bác học thể hiện rõ qua việc học tập các mô típ và kỹ thuật tự sự từ truyện kể dân gian Mặc dù các típ truyện được lấy từ truyền thống dân gian, nhưng các tác giả đã thể hiện sự sáng tạo và biến hóa linh hoạt, mang lại những ý nghĩa xã hội và giá trị thẩm mỹ khác biệt Kỹ thuật tự sự trong các tác phẩm này cũng được phát triển một cách độc đáo, tạo nên những trải nghiệm mới cho người đọc.
Đối thoại tranh luận là một hình thức văn học trung đại phổ biến, có nguồn gốc từ biểu diễn nghi lễ dân gian Nó không chỉ bao gồm các cuộc tranh luận chính trị và đạo đức theo tư tưởng chính thống, mà còn chứa đựng những cuộc "cãi vã" mang tính dân gian sâu sắc Một số phát ngôn thậm chí còn thể hiện lập trường phi chính thống Yếu tố kỳ ảo và hoang đường được sử dụng hợp lý, với nguồn bác học được tiếp thu từ trong và ngoài nước, đặc biệt là từ Trung Hoa Điều này thể hiện sự kế thừa truyền thống làm sử, nhất là sử truyện, với nhân vật lịch sử, kỹ thuật lập hồ sơ nhân vật, và trình tự thời gian tuyến tính, cùng với việc thuật kể sự kiện theo lối biên niên.
"thực lục" Tuy nhiên, cần thấy rằng, văn xuôi tự sự thời kỳ này đã thoát khỏi
Văn xuôi lịch sử chịu ảnh hưởng thụ động từ cốt truyện đơn giản, trọng việc hơn người, nhằm giáo huấn Cấu trúc tác phẩm thường bao gồm phần giới thiệu lai lịch, phẩm hạnh nhân vật và phần chính kể về "kỳ ngộ lạ lùng", ảnh hưởng từ truyền kỳ đời Đường, Tống, như trong các truyện của Nguyễn Dữ, Lê Thánh Tông Sự đa dạng thể loại bắt nguồn từ truyền thống Trung Quốc, nhưng được Việt Nam hóa để tạo ra nội dung mới Hiện tượng vay mượn mô típ không làm giảm giá trị tác phẩm mà thể hiện quy luật sáng tạo nghệ thuật của thời đại Việc sử dụng văn liệu bác học và điển cố từ Trung Quốc là điểm nổi bật trong văn học thời kỳ XV - XVII, gánh vác sứ mệnh tiếp nối và tạo đà cho sự phát triển văn học.
Tác phẩm tự sự phản ánh đời sống khách quan thông qua các sự kiện và hệ thống sự kiện, tạo nên bức tranh khách quan về thế giới bên ngoài Những điều này không phụ thuộc vào ý muốn và tình cảm của người trần thuật Nhà văn phân tích các sự việc, sự kiện bên ngoài cùng với cảm xúc, tâm trạng và ý nghĩ bên trong như những đối tượng quan trọng trong tác phẩm.
Tác phẩm tự sự có khả năng phản ánh hiện thực một cách bao quát, với không gian và thời gian không bị giới hạn Nhân vật trong tác phẩm được khắc họa đa chiều, thể hiện qua nhiều mối quan hệ phong phú Hình ảnh nhân vật được xây dựng từ ngoại hình đến nội tâm, bao gồm cả quá khứ, hiện tại và tương lai.
Trong tác phẩm tự sự, hình tượng người trần thuật đóng vai trò quan trọng trong việc tường thuật và phân tích các mối quan hệ phức tạp giữa nhân vật và hoàn cảnh Người trần thuật không chỉ kể chuyện mà còn khêu gợi, bình luận và cắt nghĩa, giúp người đọc hiểu rõ hơn về nhân vật và bối cảnh của câu chuyện.
Lời văn trong tác phẩm tự sự: chủ yếu là lời văn kể chuyện, miêu tả Đặc trưng về các yếu tố cấu thành:
Cơ sở thực tiễn
2.1 Thực trạng việc dạy văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại trong trường phổ thông
Hiện nay, nhiều giáo viên vẫn chủ yếu sử dụng phương pháp dạy học truyền thống như diễn giải và thảo luận trong giảng dạy văn xuôi tự sự, đặc biệt trong môi trường giáo dục thường xuyên khi học sinh có nhận thức chậm Tuy nhiên, đã có những chuyển biến ban đầu trong việc đổi mới phương pháp dạy học, đặc biệt là trong dạy học văn xuôi tự sự.
Giáo viên trong bài giảng kiến thức mới cần chú trọng việc đặt vấn đề và sử dụng hệ thống câu hỏi để dẫn dắt học sinh qua các cuộc đàm thoại Việc gợi mở và củng cố kiến thức thông qua bài tập là rất quan trọng, đồng thời giáo viên cũng nên tập trung vào việc đặt câu hỏi và hướng dẫn học sinh một cách hiệu quả.
Trong giờ luyện tập, giáo viên khuyến khích học sinh thảo luận bằng cách yêu cầu họ chuẩn bị trước ở nhà Một số học sinh sẽ trình bày cách giải trên bảng, trong khi giáo viên hướng dẫn cả lớp nhận xét và đánh giá Cuối cùng, giáo viên sẽ tổng kết những ưu điểm và khuyết điểm trong lời giải, đồng thời đưa ra lời giải mẫu để làm cho buổi học trở nên sinh động hơn.
Phương pháp giảng dạy hiện tại chủ yếu dựa vào hình thức thầy truyền đạt, trò tiếp nhận, điều này không phản ánh đúng bản chất và đặc thù trong việc phát triển năng lực học sinh Cần có những cách dạy sáng tạo hơn để khuyến khích sự phát triển toàn diện của người học.
HS môn Ngữ Văn nói chung và văn xuôi tự sự nói riêng.
Qua thực tế giảng dạy và dự giờ, chúng tôi nhận thấy rằng giáo viên còn gặp nhiều hạn chế trong việc xây dựng hệ thống câu hỏi và bài tập, đặc biệt là trong việc phát triển năng lực đọc hiểu cho học sinh Nhiều tiết học chỉ sử dụng một loại câu hỏi đơn giản, khiến học sinh không cần suy nghĩ hay phân tích, dẫn đến việc viết văn trở nên khô khan và thiếu sáng tạo Ngược lại, một số tiết lại đặt ra quá nhiều câu hỏi khó, tạo ra không khí căng thẳng trong lớp học, khiến học sinh cảm thấy lo sợ mỗi khi bị hỏi Điều này đặt ra thách thức về việc xây dựng hệ thống câu hỏi hiệu quả nhằm phát triển năng lực đọc hiểu cho học sinh trong dạy học tác phẩm văn chương, đặc biệt là văn xuôi tự sự Chúng tôi mong muốn tìm ra giải pháp giúp giáo viên vượt qua những khó khăn này.
2.1 Thực trạng việc học văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại trong trường phổ thông
Kết quả khảo sát việc học và tiếp nhận các tác phẩm văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại trong chương trình học của 120 học sinh từ 4 lớp 10A6, 10A7, 11A1, 11A2 tại Trung tâm GDNN-GDTX Yên Lạc cho thấy những thông tin quan trọng về mức độ hiểu biết và sự quan tâm của học sinh đối với văn học trung đại Việt Nam.
Stt Không thực hiện Ít thường xuyên
1 Nghe giảng và ghi lại những gì giáo viên đọc chậm 0.0 10.0 80.0 10.0
2 Tích cực tham gia vào hoạt động học trên lớp 0.0 47.5 52.5 0.0
3 Đọc sách, tìm hiểu thêm tài liệu để bổ sung bài học 0.0 5.0 75.0 20.0
4 Thựchiện tốt các yêu cầu từ bài học 40.0 50.0 10.0 0.0
5 Đọc bài mới trước khi đến lớp 80.0 10.0 10.0 0.0
6 Trao đổi với bạn bè để thảo luận về phân loại, đặc trưng của các thể loại văn xuôi tự sự thời trung đại
Kết quả nghiên cứu cho thấy hầu hết học sinh đã chú trọng đến việc học văn xuôi tự sự thời trung đại, với 100% học sinh nghe giảng và ghi chép lại nội dung Tuy nhiên, chỉ một số ít học sinh chủ động đọc sách và tìm hiểu thêm tài liệu để bổ sung kiến thức Việc thảo luận với bạn bè về phân loại và đặc trưng của các thể loại văn xuôi tự sự thời trung đại, cũng như việc đọc kỹ và tóm lược ý nghĩa của văn bản vẫn chưa được nhiều học sinh quan tâm.
Để dạy học các tác phẩm văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại hiệu quả, cần thiết phải xây dựng một hệ thống biện pháp dạy học nhằm phát triển năng lực cho học sinh lớp Điều này sẽ giúp nâng cao chất lượng giảng dạy và tạo điều kiện cho học sinh tiếp cận sâu sắc hơn với văn học thời kỳ này.
MỘT SỐ BIỆN PHÁP DẠY HỌC VĂN XUÔI TỰ SỰ
Xây dựng chương trình, nội dung dạy học văn xuôi tự sự
Để phát triển năng lực học sinh (HS) trong giảng dạy các tác phẩm văn học trung đại Việt Nam, cần chú trọng vào việc kích thích hoạt động trí tuệ và rèn luyện khả năng giải quyết vấn đề gắn liền với thực tiễn cuộc sống và nghề nghiệp Phương pháp dạy học cần liên kết chặt chẽ với các hình thức tổ chức giảng dạy, đồng thời phát triển phẩm chất và năng lực của HS sẽ giúp việc dạy và học đạt được mục tiêu hình thành nhân cách Việc tổ chức hoạt động dạy học hiệu quả đòi hỏi giáo viên phải thiết kế bài học, tìm hiểu đối tượng học sinh, đưa ra vấn đề thảo luận, giao nhiệm vụ học tập, và phản hồi thông tin cho HS Hoạt động học tập là sự tương tác giữa giáo viên và HS, giúp HS tiếp cận tri thức một cách độc lập và sáng tạo Do đó, việc tổ chức hoạt động học tập từ giáo viên đến HS là rất quan trọng trong quá trình dạy học.
Tổng quan cho HS về văn xuôi tự sự thời trung đại:
- Sự ra đời và hình thành phát triển:
+ Từ thế kỉ X đến trước khi hình thành văn học Việt Nam chỉ có văn học dân gian
+ Đầu thế kỉ X đánh dấu sự ra đời của dòng văn học Việt Nam (văn học trung đại)
- Chủ đề chủ đạo của các tác phẩm văn học trung đại:
+ Từ thế kỉ X – XV: Nêu cao tinh thần yêu nước, sức mạnh dân tộc, ý chí độc lập và tinh thần tự chủ, tự cường
+ Từ thế kỉ XVI đến nửa đầu thế kỉ XVIII: Tập trung phê phán, phản ánh xã hội
+ Từ cuối thế kỉ XVIII đến đầu thế kỉ XIX: Tập trung phản ánh, phê phán xã hội và đề cao vai trò của con người.
+ Giai đoạn nửa cuối thế kỉ XIX: Phản ánh, phê phán những thói hư dởm đời.
Ví dụ: Các tác phẩm văn học trung đại tiêu biểu Hịch tướng sĩ, Nam quốc sơn hà,…
Văn học trung đại thường bị giới hạn trong những khuôn khổ nhất định và chịu ảnh hưởng bởi các nghi lễ, lễ giáo của xã hội phong kiến Nhiều tác phẩm chỉ phản ánh một phần nhỏ của cuộc sống, thậm chí bị coi là vô nghĩa trong bối cảnh đó Tuy nhiên, các tác phẩm này chủ yếu được sáng tác để bày tỏ chí hướng và lòng thành của tác giả.
Các tác phẩm văn học trung đại thường mang tính ước lệ và tượng trưng, chứa đựng nhiều điển tích cổ điển Chúng thể hiện phong cách cổ xưa, tuân thủ truyền thống và sắp đặt sẵn, đồng thời thiếu vắng quan điểm cá nhân trong nội dung bài viết.
+ Mang tính chất quy phạm: Mang tính bó buộc, có quy luật vần chắc chặt chẽ (thơ), hịch, cáo, chiếu,…
Văn học trung đại không chỉ tuân theo các thể loại quy định chặt chẽ mà còn bao gồm nhiều thể loại truyền thống phong phú như ca dao và tục ngữ.
Phát triển năng lực thẩm mỹ trong văn học trung đại là một quá trình quan trọng, khi mà các tác phẩm thường bị giới hạn bởi lễ nghi và xã hội phong kiến Những tác phẩm này chỉ phản ánh một phần nhỏ của cuộc sống, thường bị coi là vô nghĩa trong bối cảnh lịch sử Chúng chủ yếu nhằm bày tỏ chí hướng và tình cảm của tác giả Hoạt động học tập xoay quanh hai chủ đề này không chỉ giúp người học khám phá cái đẹp mà còn nâng cao khả năng thưởng thức cái đẹp Năng lực thẩm mỹ được thể hiện qua nhận thức, xúc cảm và sáng tạo, đặc biệt trong môn Ngữ văn, nơi mà thẩm mỹ từ tác phẩm văn học được kết nối với cảm nhận về đời sống.
Giáo viên giúp HS hình thành năng lực khám phá cái đẹp và thưởng thức cái đẹp thông qua những phương diện sau đây:
Nội dung và nghệ thuật của VXTS thời trung đại thể hiện rõ tình yêu quê hương, đất nước, cùng với những quan niệm thẩm mỹ và nhân sinh mới mẻ, phản ánh tư tưởng đặc sắc của thời kỳ này.
- Hiểu một số đặc điểm cơ bản của VSTS thời trung đại
Bài viết này tập trung vào việc khám phá nội dung cảm hứng và hình tượng nhân vật trong các tác phẩm văn xuôi nổi bật như "Chiếu dời đô" của Lí Công Uẩn, "Hịch tướng sĩ" của Trần Quốc Tuấn, "Đại cáo Bình Ngô" của Nguyễn Trãi và "Chuyện người con gái Nam Xương" của Nguyễn Dữ Đồng thời, bài viết cũng phát hiện các chi tiết nghệ thuật đặc sắc, góp phần làm nổi bật giá trị văn học của từng tác phẩm.
- Bước đầu nhận biết sự giống và khác nhau giữa VXTS trung đại và hiện đại về đề tài, cảm hứng, thể loại và ngôn ngữ, đặc trưng
Vận dụng kinh nghiệm đọc, trải nghiệm cuộc sống và kiến thức văn học giúp cá nhân thể hiện cảm xúc và suy nghĩ về các vấn đề trong các văn bản tự sự.
Nắm vững kiến thức lịch sử văn học và kỹ năng tra cứu là cần thiết để sắp xếp các tác phẩm và tác giả theo tiến trình phát triển của văn học Hơn nữa, việc đặt tác phẩm trong bối cảnh sáng tác và hiện tại sẽ giúp đánh giá đúng đắn về giá trị của chúng.
Hướng dẫn học sinh sử dụng các kỹ thuật đọc hiểu
Dạy và đọc hiểu văn học thời trung đại là hành trình khám phá vẻ đẹp tiềm ẩn trong tâm hồn nhà văn Các tác phẩm tự sự trong văn học này phản ánh khách quan hiện thực cuộc sống, con người và giới tự nhiên Nhà văn, như một thư ký của thời đại, phát hiện và khám phá những ý nghĩa sâu sắc về xã hội, con người và đời sống thông qua cấu trúc hình tượng và ngôn ngữ nghệ thuật Các tầng ý nghĩa này được tích hợp trong hình tượng nghệ thuật của tác phẩm, tạo nên sự phong phú cho văn học.
Hướng dẫn học sinh THPT sử dụng các kỹ thuật đọc hiểu trong học văn xuôi tự sự bao gồm:
Bước 1: Trước khi đọc (pre-reading)
- Hãy kể tên một VXTS thời trung đại
- Trong số những thi phẩm đó, em thích nhất tác phẩm nào? Vì sao?
- Em nêu ra những nghệ thuật của VXTS thời kỳ trung đại?,
Bước 2: Trong khi đọc (while-reading)
Để hiểu rõ hơn về cốt truyện, nhân vật và các yếu tố nghệ thuật trong tác phẩm, hãy chú ý đến những từ ngữ và hình ảnh mà tác giả sử dụng Những chi tiết này không chỉ làm nổi bật đặc trưng nghệ thuật mà còn giúp người đọc nhận diện các "nút thắt" trong câu chuyện được tháo gỡ một cách tinh tế.
- Những nhân vật trong VXTS thời trung đại được hiên lên như thế nào? -
Em có nhận xét gì về cách sử dụng những từ ngữ, hình ảnh, những đức tính, nét đẹp của nhân vật được mô tả trong tác phẩm?
- Cách miêu tả của hai tác giả ở đây có gì giống và khác nhau? Hiệu quả thẩm mĩ của nó là gì?
Bước 3: Sau khi đọc (post-reading)
Khi đọc thi phẩm này, bạn nên xác định tốc độ đọc của mình, có thể nhanh hoặc chậm tùy vào mức độ hiểu biết và cảm nhận Bên cạnh đó, hãy cân nhắc độ khó của tác phẩm để có cách tiếp cận phù hợp, có thể là ngẫu hứng hoặc có kế hoạch cụ thể Mục đích đọc cũng rất quan trọng, có thể là để thưởng thức, phân tích hay nghiên cứu Trong quá trình đọc, việc suy nghĩ và ghi chép lại những ý tưởng quan trọng sẽ giúp bạn ghi nhớ và hiểu sâu hơn về nội dung.
Để thể hiện tốt thi phẩm này, cần đọc một cách đúng đắn, rõ ràng và diễn cảm Trong ba cách đọc, em cảm thấy ấn tượng nhất với cách đọc nghệ thuật, vì nó mang lại sự sống động và cảm xúc sâu sắc cho bài thơ.
- Vẻ đẹp nào của thi phẩm mang đến cho em nhiều xúc cảm nhất?
- Trong thực tế em cảm nhận cốt truyện đó thế nào?…
VXTS thời trung đại có những đặc trưng điển hình như bối cảnh đổi mới tư duy, nhu cầu cải cách và sự phát triển nội tại của văn xuôi Những yếu tố này đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển các tác phẩm văn học trong thời kỳ này Sự chuyển mình của tư duy không chỉ thúc đẩy sáng tạo mà còn phản ánh những biến đổi xã hội và văn hóa của thời đại.
Một yếu tố quan trọng trong việc giảng dạy văn học là thiết kế các câu hỏi khuyến khích học sinh bày tỏ suy nghĩ và cảm xúc cá nhân của họ về các vấn đề văn học, chi tiết trong tác phẩm, và hình tượng nhân vật.
Hoạt động dạy và học văn học phụ thuộc vào cảm quan và mục đích cá nhân, vì vậy cần có cách tiếp cận linh hoạt với đề thi mở và đánh giá đa dạng Không tồn tại phương pháp đọc hoàn hảo, mà cần đặt tác phẩm trong bối cảnh lịch sử và hoàn cảnh sáng tác để hiểu rõ ảnh hưởng của ngữ cảnh đến nội dung và ý nghĩa Việc đọc kỹ các đoạn trích và toàn bộ tác phẩm, cùng với việc phân tích diễn biến chi tiết, sự kiện và biến cố, sẽ giúp khái quát bức tranh hiện thực qua thế giới hình tượng, ngôn từ và các phương thức biểu đạt chủ đạo.
Huy động kiến thức từ nhiều lĩnh vực khoa học, đời sống và con người là cần thiết khi phân tích ngoại hình, nội tâm, lời thoại và mối quan hệ giữa các nhân vật cũng như giữa nhân vật với hoàn cảnh trong những tình huống cụ thể Qua đó, ta có thể khám phá và đánh giá về nhân vật, cũng như nhận xét về những thành công và hạn chế của tác phẩm.
Các ký hiệu ngôn ngữ trong tác phẩm văn chương thể hiện các lớp ý nghĩa xã hội, nhân văn và tư tưởng, đồng thời phản ánh giá trị nhận thức, giáo dục và thẩm mỹ của tác phẩm.
Tích hợp nhiều tầng ý nghĩa từ văn bản văn học giúp người đọc, bao gồm cả thầy cô và học sinh, khám phá vẻ đẹp tâm hồn và những giá trị sống quý giá mà các nhà văn miêu tả Việc hiểu đúng tác phẩm không chỉ làm phong phú thêm tri thức liên môn mà còn làm giàu tâm hồn mỗi người.
Đổi mới phương pháp, hình thức dạy học văn xuôi tự sự
Để phát triển năng lực giáo viên, cần lựa chọn phương pháp giáo dục phù hợp với văn xuôi tự sự thời trung đại và đối tượng học sinh Việc này không chỉ bao gồm nội dung dạy học đa dạng, phong phú, giàu tính thẩm mỹ và nhân văn, mà còn đòi hỏi áp dụng các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học hiệu quả Quan trọng là phải chú trọng phát huy tính chủ động và sáng tạo của học sinh trong quá trình tiếp nhận và tạo lập văn bản.
Giáo viên cần linh hoạt áp dụng các phương pháp dạy học tích cực để đổi mới giảng dạy môn Ngữ văn, từ đó khơi dậy hứng thú và yêu thích cho học sinh Một số phương pháp hiệu quả bao gồm thảo luận nhóm, đóng vai, nghiên cứu tình huống, dự án, động não và đặt vấn đề Trong bài viết này, tôi sẽ chia sẻ một vài phương pháp mà tôi đã áp dụng thành công trong quá trình giảng dạy.
Vận dụng phương pháp thảo luận nhóm giúp học sinh trong lớp học phát triển kỹ năng làm việc nhóm Các em được chia thành các nhóm nhỏ và trong thời gian giới hạn, tự lực hoàn thành nhiệm vụ học tập thông qua phân công và hợp tác Kết quả của mỗi nhóm sẽ được trình bày và đánh giá trước toàn lớp, tạo cơ hội cho việc học hỏi lẫn nhau.
Dạy học nhóm, khi được tổ chức hiệu quả, không chỉ khuyến khích tính tích cực và trách nhiệm của học sinh mà còn phát triển khả năng cộng tác và giao tiếp Để thực hiện hoạt động thảo luận nhóm, giáo viên cần chuẩn bị đề tài và phương tiện hỗ trợ, sau đó chia nhóm, chỉ định nhóm trưởng và người báo cáo Trong quá trình thực hiện, giáo viên quan sát và khuyến khích sự tham gia của tất cả thành viên, đảm bảo mọi người đều có cơ hội đóng góp ý kiến Cuối cùng, đại diện nhóm sẽ trình bày kết quả, trong khi các nhóm khác có thể nhận xét và đặt câu hỏi Giáo viên sẽ tóm tắt và nhấn mạnh những điểm quan trọng để kết thúc hoạt động.
Phương pháp đóng vai là công cụ hiệu quả giúp học sinh thực hành và trải nghiệm các cách ứng xử trong tình huống giả định Phương pháp này khuyến khích học sinh suy nghĩ sâu sắc về vấn đề thông qua việc tập trung vào các sự kiện cụ thể mà các em đã thực hiện hoặc quan sát Mặc dù phần diễn xuất không phải là trọng tâm, nhưng sự thảo luận sau đó đóng vai trò quan trọng trong việc củng cố kiến thức và hiểu biết của học sinh.
Để tiến hành hoạt động đóng vai, giáo viên cần thực hiện các bước sau: đầu tiên, nêu rõ chủ đề và chia lớp thành các nhóm, sau đó giao tình huống cụ thể cho từng nhóm cùng với quy định về thời gian chuẩn bị và thời gian thực hiện Các nhóm sẽ thảo luận và chuẩn bị cho phần diễn xuất của mình Sau khi các nhóm trình bày, lớp sẽ thảo luận và nhận xét về cách ứng xử, cảm xúc của các nhân vật cũng như ý nghĩa của những hành động đó Cuối cùng, giáo viên sẽ kết luận và định hướng cho các hoạt động tiếp theo.
HS về cách ứng xử tích cực trong tình huống đã cho.
Khi thực hiện đóng vai, cần đảm bảo tình huống phù hợp với chủ đề bài học, lứa tuổi và trình độ học sinh, cũng như điều kiện lớp học Tình huống nên ngắn gọn, không quá phức tạp và có nhiều cách giải quyết để học sinh tự tìm ra ứng xử phù hợp Không nên cung cấp kịch bản hay lời thoại trước, mà để mở cho học sinh tự do sáng tạo Có thể phân công nhiều nhóm cùng tham gia vào mỗi tình huống và cần dành thời gian hợp lý cho hoạt động này.
Học sinh cần thảo luận và chuẩn bị cho việc đóng vai một cách hiệu quả Để đạt được điều này, cần quy định rõ thời gian cho từng giai đoạn thảo luận và diễn xuất của các nhóm Việc này sẽ giúp đảm bảo rằng mọi học sinh đều có cơ hội tham gia và thể hiện ý kiến của mình trong quá trình chuẩn bị.
GV nên lắng nghe và hỗ trợ từng nhóm học sinh khi cần thiết Các vai diễn nên được giao cho học sinh tự phân công hoặc tình nguyện đảm nhận Đồng thời, cần khuyến khích những học sinh nhút nhát tham gia vào hoạt động.
Vận dụng linh hoạt, hiệu quả các kĩ thuật dạy học tích cực:
Có nhiều kỹ thuật dạy học hiệu quả, bao gồm kỹ thuật chia nhóm, giao nhiệm vụ, đặt câu hỏi, khăn trải bàn, phòng tranh, các mảnh ghép, hỏi chuyên gia và hoàn tất nhiệm vụ Những kỹ thuật này giúp tăng cường sự tương tác và hứng thú của học sinh trong quá trình học tập.
Kĩ thuật khăn trải bàn:
Hình thức thảo luận nhóm được thực hiện trên khổ giấy A3, với chủ đề thảo luận được ghi ở giữa Giấy A3 được chia thành 4-6 phần tương ứng với số thành viên trong nhóm Mỗi thành viên sẽ ghi câu trả lời của mình vào phần đã được phân chia trong khoảng thời gian 3-5 phút Sau khi hoàn tất, đại diện nhóm sẽ dán giấy A3 lên bảng và thuyết trình về nội dung đã ghi Các nhóm khác sẽ có cơ hội nhận xét và bổ sung ý kiến nếu cần thiết.
Gv cần nhận xét và bổ sung để nhấn mạnh trọng tâm của vấn đề, đảm bảo thống nhất ý kiến hoặc điều chỉnh cách hiểu nếu có sự khác biệt Điều này bao gồm việc lý giải vấn đề một cách rõ ràng và định hướng cho những quan điểm sai lệch.
+ Xác định trọng tâm bài học, ý nghĩa tác phẩm.
+ Hiểu tác phẩm, đồng sáng tạo với nhà văn.
+ Giáo dục kĩ năng sống, rút ra bài học cho bản thân.
Trở lại với bài học Bình Ngô Đại Cáo: Phần thảo luận tôi có câu hỏi:
- Theo em, mục đích bài Bình ngô đại cáo để làm gì? (Nhóm 1+2)
- Ý nghĩa của sáng tác bài Bình Ngô Đại Cáo? (Nhóm 3+4)
- Bố cục bài Bình ngô đại cáo được bố cục thế nào?( Nhóm 5+6)
Kỹ thuật "Trình bày một phút" giúp học sinh tổng kết kiến thức đã học và đặt câu hỏi về những điều còn thắc mắc qua các bài trình bày ngắn gọn Phương pháp này không chỉ củng cố quá trình học tập của học sinh mà còn giúp giáo viên đánh giá mức độ hiểu biết của các em về vấn đề.
Cuối mỗi tiết học, giáo viên khuyến khích học sinh suy nghĩ và trả lời các câu hỏi quan trọng như: "Điều gì là bài học quý giá nhất hôm nay?" và "Vấn đề nào còn bỏ ngỏ mà các em muốn tìm hiểu thêm?" Học sinh sẽ ghi lại suy nghĩ của mình và lần lượt trình bày trước lớp trong vòng 1 phút, chia sẻ những gì đã học được cùng với những câu hỏi hoặc vấn đề cần được làm rõ thêm.
Lồng ghép trò chơi trong dạy - học môn Ngữ văn:
Trò chơi không chỉ là một hình thức giải trí mà còn là một phương pháp giáo dục hiệu quả, được áp dụng rộng rãi trong nhiều nền giáo dục tiên tiến Việc lồng ghép trò chơi vào giảng dạy môn Ngữ văn, kết hợp với các phương pháp dạy học khác, sẽ mang lại những lợi ích tích cực, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay và khơi dậy hứng thú học tập cho học sinh.
Đổi mới cách thức đánh giá kết quả các hoạt động dạy học
Đánh giá trong môn Ngữ văn nhằm phát triển năng lực học sinh được thực hiện qua hai hình thức: đánh giá thường xuyên và đánh giá định kỳ Đánh giá thường xuyên diễn ra liên tục trong quá trình dạy học, bao gồm giáo viên đánh giá, học sinh đánh giá lẫn nhau và tự đánh giá, dựa trên quan sát, ghi chép và các hoạt động học tập như thuyết trình, viết phân tích và thực hiện dự án Trong khi đó, đánh giá định kỳ được tổ chức vào cuối một giai đoạn học tập để quản lý và đảm bảo chất lượng giáo dục, thường thông qua các đề kiểm tra viết, kết hợp giữa tự luận và trắc nghiệm khách quan Cần đổi mới cách thức đánh giá, tránh tình trạng học sinh chỉ học thuộc lòng, nhằm đảm bảo đánh giá chính xác khả năng đọc hiểu và phân tích tác phẩm văn học.
Việc sử dụng câu hỏi trong kiểm tra thường xuyên là rất quan trọng đối với việc phát triển năng lực học sinh THPT trong dạy học VXTS Giáo viên có thể áp dụng hình thức cho học sinh phát biểu trực tiếp ý kiến trước lớp trong các tình huống cụ thể, không chỉ trong giờ đọc hiểu mà còn trong các giờ học Làm văn Hệ thống câu hỏi đọc hiểu giúp giáo viên và học sinh linh hoạt vận dụng trong nhiều tình huống dạy học, và kiểm tra thường xuyên là một hình thức phù hợp để thực hiện điều này.
Để kích thích khả năng ghi nhớ và rèn luyện tính độc lập trong suy nghĩ cho học sinh, giáo viên nên thường xuyên đặt những câu hỏi nhỏ yêu cầu tư duy nhanh, giúp học sinh giải quyết vấn đề một cách chính xác Tuy nhiên, việc này chỉ hỗ trợ học sinh phát triển khả năng phản ứng nhanh và hiểu bài, mà chưa đủ để nâng cao năng lực đọc hiểu tổng hợp cho toàn bộ câu chuyện hoặc bài thơ.
Giáo viên cần tạo ra các tình huống học tập kích thích học sinh vận dụng kiến thức qua việc đặt câu hỏi đa dạng và sáng tạo Việc gợi mở những câu hỏi khó hơn giúp học sinh có thời gian suy nghĩ và chuẩn bị cho các bài kiểm tra miệng trong buổi học sau Điều này không chỉ giúp học sinh liên kết các kiến thức đã học mà còn phát triển khả năng đọc hiểu ở mức độ cao hơn Các câu hỏi tổng hợp có thể được kiểm tra ngay sau bài học thông qua bài tập về nhà, từ đó nâng cao năng lực tổng hợp và giải quyết vấn đề của học sinh.
Bên cạnh đó có thể đưa ra các câu hỏi như yêu cầu HS làm bài trình bày, thuyết trình về giá trị, nội dung, ý nghĩa của truyện
Sưu tập tranh ảnh, tư liệu và dị bản.
Chuyển thể kịch bản, đóng vai, nhập vai một nhân vật kể lại truyện, viết lại kết thúc truyện,…
Bằng cách sử dụng những câu hỏi kiểm tra nhanh trong 10 phút trên lớp, giáo viên có thể áp dụng phương pháp này như một giải pháp tối ưu để đánh giá kiến thức của học sinh Hình thức này không chỉ giúp tiết kiệm thời gian mà còn nâng cao hiệu quả học tập.
Bài viết này tập trung vào ý nghĩa và nghệ thuật trong các tác phẩm văn học dân gian (VXTS) mà học sinh (HS) đã nghiên cứu HS cần áp dụng kiến thức đã học để hoàn thành bài viết nhanh chóng, giúp củng cố khả năng ghi nhớ nội dung và phương pháp đọc hiểu Hình thức này không chỉ rèn luyện kỹ năng viết mà còn khuyến khích HS bày tỏ cảm nhận cá nhân về tác phẩm Thông qua việc viết, HS cũng củng cố khả năng đọc hiểu Giáo viên (GV) có thể theo dõi sự tiến bộ của HS và từ đó xác định phương hướng giảng dạy phù hợp nhằm phát triển năng lực đọc hiểu tác phẩm VXTS một cách hiệu quả.
Trong kiểm tra đánh giá định kì:
Trong chương trình học THPT, bài kiểm tra định kỳ là yêu cầu thiết yếu để đánh giá năng lực học tập của học sinh Những bài kiểm tra này không chỉ nhằm ghi điểm mà còn phản ánh quá trình học tập và rèn luyện môn học của học sinh Do đó, việc tổ chức kiểm tra đánh giá cần phải thực chất và thiết thực.
Công tác đánh giá định kỳ trong môn Ngữ văn là rất quan trọng và phức tạp, đặc biệt trong chương trình đọc hiểu truyện dân gian Trước đây, học sinh thường phải làm từ 6-8 bài viết trong một năm học Hiện nay, trong bối cảnh đổi mới giáo dục và phát triển năng lực người học, chương trình Ngữ văn đã được bổ sung thêm hai bài kiểm tra định kỳ nhằm khảo sát năng lực của học sinh.
Trong kỳ thi Ngữ văn THPT, tác phẩm VXTS đóng vai trò quan trọng, do đó việc kiểm tra, đánh giá định kỳ cần chú trọng đến việc tổng hợp kiến thức và kỹ năng của học sinh Kiểm tra định kỳ không chỉ là bài viết phân tích thông thường mà còn yêu cầu học sinh vận dụng khả năng thực hành, từ nhận biết đến đánh giá giá trị của truyện dân gian Giáo viên nên xây dựng đề kiểm tra theo hệ thống phát triển năng lực, kết hợp kiến thức tích hợp và liên môn để giúp học sinh tiếp cận nội dung bài học một cách hiệu quả.
Khi xây dựng đề kiểm tra và đánh giá câu hỏi, cần chú ý đến việc dựa trên kết quả đọc hiểu tác phẩm VXTS, đặc biệt trong phần viết bài văn phân tích và cảm thụ Điều này không chỉ giúp hình thành kiến thức căn bản về đọc hiểu mà còn rèn luyện và phát triển khả năng viết, diễn đạt ý tưởng và cảm nhận cá nhân trong việc phân tích tác phẩm VXTS thông qua thực hành viết bài văn.
Bài kiểm tra định kỳ trong môn Ngữ văn chiếm nhiều thời gian trong chương trình học và được áp dụng trong các kỳ thi quan trọng Việc học sinh làm quen với các dạng bài kiểm tra đọc hiểu truyện sẽ giúp các em cải thiện kỹ năng và tự tin hơn khi giải quyết các câu hỏi đọc hiểu.