TÊN SÁNG KIẾN
“Hướng dẫn học sinh vận dụng kiến thức lí luận văn học để giải quyết các yêu cầu của đề thi học sinh giỏi môn Ngữ Văn”.
TÁC GIẢ SÁNG KIẾN
- Họ và tên: Nguyễn Thị Tuyết Nhung.
- Địa chỉ: Giáo viên trường THPT Nguyễn Thái Học.
LĨNH VỰC ÁP DỤNG SÁNG KIẾN
Áp dụng trong lĩnh vực giảng dạy môn Ngữ Văn mà trọng tâm là công tác bồi dưỡng học sinh giỏi.
NGÀY SÁNG KIẾN ĐƯỢC ÁP DỤNG LẦN ĐẦU
MÔ TẢ BẢN CHẤT CỦA SÁNG KIẾN .2 Những kiến thức lí luận văn học cần bồi dưỡng cho học sinh
NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN
I Những kiến thức lí luận văn học cần bồi dưỡng cho học sinh
1 Giá trị văn học và tiếp nhận văn học
Giá trị văn học được hình thành từ quá trình sáng tác và phản ánh những nhu cầu đa dạng trong cuộc sống con người, đồng thời có ảnh hưởng sâu sắc đến tâm hồn và cuộc sống của mỗi cá nhân.
- Những giá trị cơ bản: Giá trị nhận thức, giá trị giáo dục, giá trị thẩm mĩ.
Tác phẩm văn học được hình thành từ quá trình khám phá và lí giải thực tế cuộc sống của nhà văn, qua đó chuyển hóa những hiểu biết này thành nội dung tác phẩm Độc giả tiếp cận tác phẩm sẽ thỏa mãn nhu cầu nhận thức của mình.
Mỗi người chỉ có một khoảng thời gian và không gian sống nhất định, cùng với những mối quan hệ riêng Văn học giúp vượt qua những giới hạn này, cho phép ta trải nghiệm cuộc sống của nhiều người khác nhau, ở nhiều thời đại và địa điểm khác nhau.
Giá trị nhận thức của văn học thể hiện khả năng đáp ứng nhu cầu hiểu biết về cuộc sống và bản thân của con người, từ đó tạo ra những tác động tích cực vào cuộc sống.
Văn học phản ánh quá trình nhận thức đa chiều về cuộc sống, khám phá những khía cạnh khác nhau của thời gian và không gian, từ quá khứ đến hiện tại và tương lai Nó cũng thể hiện sự đa dạng của các vùng đất, dân tộc, phong tục và tập quán, giúp người đọc hiểu sâu sắc hơn về thực tại xã hội và văn hóa.
Quá trình tự nhận thức trong văn học giúp người đọc khám phá bản chất của con người, bao gồm mục đích tồn tại, tư tưởng, khát vọng và sức mạnh Từ những hiểu biết này, người đọc có thể nhận diện và hiểu rõ hơn về chính bản thân mình.
- Con người không chỉ có nhu cầu hiểu biết mà còn có nhu cầu hướng thiện, khao khát cuộc sống tốt lành, chan hoà tình yêu thương.
Nhà văn thường thể hiện tư tưởng và cảm xúc của mình qua tác phẩm, điều này không chỉ ảnh hưởng sâu sắc đến người đọc mà còn có khả năng giáo dục họ.
- Giá trị nhận thức luôn là tiền đề của giá trị giáo dục Giá trị giáo dục làm sâu sắc thêm giá trị nhận thức.
- Văn học đem đến cho con người những bài học quý giá về lẽ sống để họ tự rèn luyện bản thân mình ngày một tốt đẹp hơn
+ Về tư tưởng: Văn học hình thành trong con người một lí tưởng tiến bộ, giúp học có thái độ và quan điểm đúng đắn về cuộc sống
+ Về tình cảm: Văn học giúp con người biết yêu ghét đúng đắn, làm cho tâm hồn con người trở nên lành mạnh, trong sáng, cao thượng hơn
Văn học đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển nhân cách con người, giúp họ nhận thức rõ ràng về đạo đức, từ việc phân biệt phải trái, tốt xấu đến đúng sai Qua đó, văn học không chỉ hình thành mối quan hệ tốt đẹp giữa cá nhân và xã hội, mà còn gắn kết cuộc sống của mỗi người với cộng đồng xung quanh.
Văn học có đặc trưng giáo dục độc đáo, từ cảm xúc đến nhận thức và tự giáo dục, khác với pháp luật hay đạo đức Nó cảm hóa con người qua hình tượng và những giá trị chân thật, đúng đắn, đẹp đẽ, giúp giáo dục một cách tự giác và bền vững Không chỉ hoàn thiện bản thân, văn học còn hướng con người đến những hành động thiết thực, góp phần xây dựng một cuộc sống tốt đẹp hơn.
- Con người luôn có nhu cầu cảm thụ, thưởng thức cái đẹp.
Thế giới thực đầy rẫy vẻ đẹp, nhưng không phải ai cũng có khả năng nhận diện và cảm thụ Nhà văn, với tài năng của mình, đã khéo léo đưa cái đẹp vào tác phẩm, giúp người đọc không chỉ cảm nhận vẻ đẹp của cuộc sống mà còn thưởng thức vẻ đẹp nghệ thuật trong chính tác phẩm đó.
Giá trị thẩm mỹ trong văn học thể hiện khả năng tác phẩm mang đến cho con người những cảm xúc sâu sắc trước cái đẹp, bao gồm vẻ đẹp của cuộc sống và vẻ đẹp nội dung của chính tác phẩm.
- Văn học đem đến cho con người những vẻ đẹp muôn hình, muôn vẻ của cuộc đời (thiên nhiên, đất nước, con người, cuộc đời, lịch sử,…)
- Văn học đi sâu miêu tả vẻ đẹp con người (ngoại hình, nội tâm, tư tưởng - tình cảm, những hành động, lời nói,…)
- Văn học có thể phát hiện ra vẻ đẹp của những sự vật rất nhỏ bé, bình thường và cả những vẻ đẹp đồ sộ, kì vĩ
- Hình thức đẹp của tác phẩm (kết cấu, ngôn ngữ, thủ pháp NT…) cũng chính là một nội dung quan trọng của giá trị thẩm mĩ
1.1.4 Mối quan hệ giữa các giá trị văn học
- Ba giá trị có mối quan hệ mật thiết, không tách rời, cũng tác động đến người đọc(khái niệm chân - thiện - mĩ của cha ông).
Giá trị nhận thức là nền tảng của giá trị giáo dục, trong khi giá trị giáo dục lại làm phong phú thêm giá trị nhận thức Giá trị thẩm mỹ đóng vai trò quan trọng trong việc phát huy cả giá trị nhận thức và giáo dục Nếu không có nhận thức đúng đắn, văn học sẽ không thể giáo dục con người, vì nhận thức cần phải đi đôi với hành động Do đó, giá trị nhận thức và giáo dục chỉ có thể phát huy hiệu quả cao nhất khi liên kết chặt chẽ với giá trị thẩm mỹ, yếu tố tạo nên bản sắc của văn học.
1.2.1 Tiếp nhận trong đời sống văn học
Tiếp nhận văn học là quá trình mà người đọc hòa mình vào tác phẩm, cảm nhận sâu sắc thế giới nghệ thuật được tạo ra từ ngôn từ Qua trí tưởng tượng, kinh nghiệm sống và tâm hồn, người đọc khám phá ý nghĩa từng câu chữ, cảm nhận sức sống của hình ảnh và nhân vật, biến văn bản khô khan thành một thế giới sống động, cuốn hút.
-> Tiếp nhận văn học là hoạt động tích cực của cảm giác, tâm trí người đọc nhằm biến văn bản thành thế giới nghệ thuật trong tâm trí mình.
1.2.2 Tính chất tiếp nhận văn học
Tiếp nhận văn học là một quá trình giao tiếp giữa tác giả và người tiếp nhận, trong đó người nói và người nghe, người bày tỏ và người chia sẻ, cùng cảm thông với nhau.
Tính chất cá thể hóa và sự chủ động của người tiếp nhận đóng vai trò quan trọng trong việc tiếp nhận tác phẩm Các yếu tố cá nhân như năng lực, thị hiếu, sở thích, lứa tuổi, trình độ học vấn và kinh nghiệm sống ảnh hưởng sâu sắc đến cảm nhận của mỗi người Sự khuynh hướng trong tư tưởng và tình cảm, cùng với thẩm mỹ cá nhân, tạo nên nét độc đáo trong quá trình tiếp nhận Chính sự tích cực và chủ động của người tiếp nhận đã làm tăng thêm sức sống cho tác phẩm nghệ thuật.