Lời giới thiệu
Trong bối cảnh hội nhập, giáo dục và đào tạo đang trải qua sự đổi mới toàn diện từ tiểu học đến đại học Sự thay đổi này không chỉ tập trung vào mục tiêu và nội dung chương trình mà còn bao gồm phương pháp và hình thức dạy học Mục tiêu chính là khuyến khích tính tích cực, tự lực và sáng tạo, đồng thời phát huy năng lực của người học.
Trong các phương pháp dạy học đổi mới, trò chơi dạy học, bản đồ tư duy và hoạt động nhóm đang được giáo viên quan tâm Những trò chơi này cần tuân thủ mục đích, nội dung và các nguyên tắc dạy học, với chức năng tổ chức và hướng dẫn học sinh tìm kiếm tri thức Chúng giúp học sinh học tập, rèn luyện kỹ năng, phát triển các phương thức hoạt động và hành vi xã hội, văn hóa, đạo đức, thẩm mỹ, pháp luật và khoa học ngôn ngữ, đồng thời cải thiện thể chất và tổ chức quá trình học tập hiệu quả.
Bản đồ tư duy (BĐTD) là công cụ ghi chép sáng tạo, sử dụng màu sắc và hình ảnh để mở rộng ý tưởng và tóm tắt nội dung chính Nó giúp hệ thống hóa chủ đề, hỗ trợ giảng dạy kiến thức mới, củng cố và ôn tập kiến thức sau mỗi tiết học hay chương học BĐTD còn là công cụ hữu ích cho cán bộ quản lý giáo dục trong việc lập kế hoạch công tác hiệu quả.
Theo khảo sát và ý kiến từ đồng nghiệp, hầu hết giáo viên chỉ sử dụng một trong hai phương pháp giảng dạy: trò chơi học tập hoặc bản đồ tư duy, thường kết hợp với một số phương pháp dạy học khác.
Tổ chức trò chơi trong giờ học có thể khiến học sinh mất tập trung vào mục đích học tập, dẫn đến hiệu quả kém Ngược lại, việc chỉ sử dụng bản đồ tư duy có thể làm cho những học sinh chậm hiểu gặp khó khăn trong việc theo kịp bài giảng, vì họ có thể coi bản đồ tư duy là những hình vẽ phức tạp.
Trường trung học phổ thông là cấp học cuối cùng trong hệ thống giáo dục quốc dân, hoàn chỉnh các khâu của giáo dục phổ thông nhằm hình thành nhân cách sống cho thế hệ trẻ Học sinh được trang bị kiến thức cơ bản về tự nhiên và xã hội, phát triển tư duy sáng tạo, năng động, và kỹ năng làm việc Họ cũng được giáo dục về nhân sinh quan duy vật biện chứng, biết yêu thương và hòa đồng với mọi người Một phần trong số đó sẽ được đào tạo nghề, trở thành công nhân kỹ thuật lành nghề, phục vụ cho các ngành kinh tế - văn hóa - xã hội của đất nước.
Học sinh trường trung học phổ thông Bến Tre, trong độ tuổi từ 15 đến 18, đã tốt nghiệp trung học cơ sở và hiện đang theo học các khối lớp 10, 11, 12 Họ thường có thể chất tốt và học lực khá, nhưng còn thiếu hiểu biết xã hội và khả năng chịu đựng khó khăn hạn chế Để đạt được mục tiêu học tập, hoạt động học của các em diễn ra dưới sự hướng dẫn trực tiếp hoặc gián tiếp của giáo viên và các lực lượng quản lý giáo dục, giúp học sinh trở thành chủ thể nhận thức tích cực trong quá trình tiếp thu kiến thức.
Giáo viên gặp khó khăn trong việc dạy các bài luyện tập do lượng kiến thức cần ôn tập lớn, bao gồm cả lý thuyết và bài tập Học sinh thường có tâm lý lo sợ khi nghĩ đến việc lên bảng, khiến giờ học trở nên căng thẳng hơn và ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng tiếp thu kiến thức của các em.
Để xây dựng mối quan hệ thân thiện giữa thầy và trò, cũng như nâng cao sự hứng thú học tập và rèn luyện khả năng tư duy, suy luận, và tính logic của học sinh, việc kết hợp trò chơi dạy học với bản đồ tư duy, đặc biệt trong các giờ luyện tập, là rất cần thiết.
Việc kết hợp học mà chơi, chơi mà học không chỉ giúp học sinh tăng cường hứng thú trong việc học tập mà còn củng cố kiến thức môn hóa học, đồng thời phát triển khả năng tư duy cho các môn học khác.
Giáo viên cần nỗ lực tìm hiểu các phương pháp giảng dạy và trò chơi kết hợp bản đồ tư duy để nâng cao chất lượng giờ dạy Hơn nữa, việc tiếp cận công nghệ thông tin sẽ giúp mở rộng khả năng giao lưu và học hỏi, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục của đất nước.
Tác giả sáng kiến
- Họ và tên: Trần Thị Hương Bình
- Địa chỉ: Trường THPT Bến Tre – Phúc Yên –Vĩnh Phúc
- Email: tranthihuongbinh.gvbentre@vinhphuc.edu.vn
Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến
- Họ và tên: Trần Thị Hương Bình
- Địa chỉ: Trường THPT Bến Tre – Phúc Yên –Vĩnh Phúc
Lĩnh vực áp dụng sáng kiến
- Lĩnh vực giảng dạy hóa học ở trường phổ thông.
- Nghiên cứu ảnh hưởng của việc thay đổi phương pháp dạy học: Dùng kết hợp cả trò chơi dạy học và BDTD vào các giờ học luyện tập.
Nghiên cứu sự hứng thú học tập và rèn luyện khả năng tư duy, suy luận, và tính logic của học sinh THPT nhằm mục đích nâng cao khả năng lĩnh hội kiến thức một cách chủ động và sáng tạo Việc phát triển những kỹ năng này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức hiệu quả hơn mà còn khuyến khích tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề trong học tập.
Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc cải thiện chất lượng dạy và học tại các trường trung học phổ thông ở thị xã Phúc Yên, tỉnh Vĩnh Phúc Bên cạnh đó, nó cũng là tài liệu tham khảo hữu ích cho cán bộ, giáo viên và cơ quan quản lý giáo dục nhằm nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo trong bối cảnh hiện nay.
Mô tả bản chất của sáng kiến
Về nội dung của sáng kiến
Tìm hiểu cơ sở lí luận của vấn đề:
Trò chơi được lựa chọn để dạy học cần tuân thủ mục đích, nội dung, nguyên tắc và phương pháp giáo dục, nhằm tổ chức, hướng dẫn và động viên học sinh tìm kiếm tri thức Qua đó, trò chơi giúp học sinh rèn luyện kỹ năng, tích lũy và phát triển các phương thức hoạt động, hành vi ứng xử xã hội, văn hóa, đạo đức, thẩm mỹ, pháp luật và khoa học ngôn ngữ Đồng thời, nó cũng góp phần cải thiện và phát triển thể chất, tổ chức và hướng dẫn quá trình học tập của học sinh trong quá trình tham gia chơi.
- Bản đồ tư duy (BĐTD) còn được gọi là lược đồ tư duy hay sơ đồ tư duy, trong chuyên đề này dùng khái niệm BĐTD.
BĐTD là một công cụ đồ họa giúp thể hiện từ ngữ, ý tưởng, nhiệm vụ và các mục liên kết xung quanh một từ khóa hay ý trung tâm Bản đồ tư duy không chỉ giúp tổ chức thông tin mà còn phản ánh cách thức hoạt động của bộ não, mang lại một cái nhìn trực quan và dễ hiểu về các khái niệm và ý tưởng.
BĐTD là công cụ tổ chức tư duy hiệu quả, giúp chuyển tải thông tin vào và ra khỏi bộ não một cách dễ dàng Đây là phương pháp ghi chép sáng tạo, mang lại hiệu quả cao trong việc quản lý và trình bày thông tin.
Tìm hiểu thực trạng của vấn đề:
Hóa học là một ngành khoa học thực nghiệm quan trọng, đóng vai trò thiết yếu trong cuộc sống và các lĩnh vực khoa học công nghệ khác Kiến thức hóa học không ngừng mở rộng cùng sự phát triển của nhân loại, tạo ra thách thức lớn cho giáo viên trong việc "trồng người" để đáp ứng nhu cầu xã hội Với thời gian trên lớp có hạn, giáo viên không thể truyền đạt hết kiến thức hóa học cho học sinh, vì vậy việc khơi dậy hứng thú và khuyến khích các em tự tìm hiểu, bổ sung kiến thức là vô cùng cần thiết.
Phương pháp đàm thoại và bài tập hóa học là cần thiết để củng cố kiến thức, nhưng nếu giáo viên chỉ sử dụng những phương pháp này một cách lặp đi lặp lại, học sinh sẽ cảm thấy nhàm chán và tiếp thu bài một cách thụ động Điều này có thể dẫn đến việc học sinh quên cách giải bài tập nếu không thường xuyên thực hành Ngay cả giáo viên cũng có thể cảm thấy tẻ nhạt khi áp dụng cùng một phương pháp cho nhiều đối tượng học sinh, gây ra tình trạng học sinh tự đọc và làm bài ôn tập mà chưa nắm vững kiến thức cơ bản.
Sử dụng trò chơi dạy học kết hợp với bản đồ tư duy giúp tổng kết và củng cố kiến thức cho học sinh, đặc biệt trong các giờ luyện tập Học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn được giao lưu và tham gia vào các hoạt động vui chơi, từ đó ghi nhớ thông tin một cách sâu sắc và bền vững hơn.
Về khả năng áp dụng của sáng kiến
Các đồng nghiệp đã cùng nhau góp ý, trao đổi và thảo luận trong quá trình giảng dạy cho học sinh lớp 11 tại các trường THPT Bến Tre - Vĩnh Phúc, THPT Mê Linh - Hà Nội, THPT Xuân Hòa - Vĩnh Phúc, THPT Nguyễn Viết Xuân - Vĩnh Phúc, THPT Phúc Yên - Vĩnh Phúc và THPT Hai Bà Trưng - Vĩnh Phúc.
Sáng kiến kinh nghiệm này có thể được áp dụng cho tất cả học sinh lớp 11 tại các trường THPT, và có thể mở rộng sang các bài dạy cho các khối lớp khác cũng như các môn học khác.
Đối tượng và khách thể nghiên cứu
Nghiên cứu này tập trung vào việc thiết kế và áp dụng trò chơi dạy học cùng với bản đồ tư duy trong quá trình giảng dạy bài "Luyện tập ankin" thuộc chương trình Hóa học lớp 11 - Ban cơ bản Mục tiêu là nâng cao hiệu quả học tập và sự tương tác của học sinh thông qua các phương pháp giảng dạy sáng tạo.
Nghiên cứu này tập trung vào việc chọn hai lớp học tương đương về khả năng học môn Hóa học tại trường THPT Bến Tre – Phúc Yên – Vĩnh Phúc, với các yếu tố như số lượng học sinh, trình độ giáo viên giảng dạy và điều kiện học tập được xem xét kỹ lưỡng.
+ Lớp 11A2 (Lớp thực nghiệm – 35 học sinh) + Lớp 11A3 (Lớp đối chứng – 35 học sinh)
- Bảng thiết kế nghiên cứu:
Nhóm thực nghiệm (35) N1 Kết hợp trò chơi dạy học
Nhóm đối chứng (35) N2 Sử dụng trò chơi dạy học, giới thiệu bản đồ tư duy do nhóm N1 và GV đã xây dựng.
Phạm vi nghiên cứu
Nghiên cứu, thử nghiệm và đề xuất phương pháp dạy học : trò chơi dạy học và bản đồ tư duy áp dụng cho các bài luyện tập.
Bài dạy: Bài 33: Tiết 47 Luyện tập: Ankin
Lớp 11- Ban cơ bản – Trường THPT Bến Tre – Phúc Yên – Vĩnh Phúc
Thiết kế bài giảng
TI ẾT 47 Bài 33: LUYỆN TẬP ANKIN
- Củng cố kiến thức về: Đặc điểm cấu tạo của anken, ankin; sự giống và khác nhau về cấu tạo của hai loại hiđrocacbon này.
Tính chất hóa học đặc trưng của anken và ankin: Phản ứng cộng,
Sự chuyển hóa qua lại giữa ankin, anken và ankan.
Nguyên nhân gây ra tính chất hóa học đặc trưng của ankin và anken.
Phân biệt các chất ankan, anken, ankin bằng phương pháp hóa học.
- So sánh, tìm mối liên hệ cơ bản giữa anken và ankin để từ đó có cách nhớ hệ thống
Vận dụng giải các bài tập liên quan đến ankin, anken và ankan bao gồm việc nhận biết các loại hợp chất hữu cơ này, xây dựng sơ đồ phản ứng, xác định công thức cấu tạo (CTCT) và giải quyết các bài toán về ankan, anken, ankin, như bài toán hỗn hợp và bài toán đồng đẳng.
Tham gia tích cực vào quá trình nhận thức và giải quyết vấn đề, đồng thời phát triển khả năng hợp tác và độc lập Khả năng phát hiện và giải quyết các kiến thức liên quan đến thực tiễn là rất quan trọng.
4 Định hướng phát triển năng lực
- Phát triển cho HS những năng lực sau:
+ Năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề.
+ Năng lực tư duy logic.
II Chuẩn bị hoạt động
- Thiết kế phiếu hoạt động nhận thức cho HS.
- Chuẩn bị giấy, bút dạ cho HS hoạt động nhóm
Hãy sử dụng ngôn ngữ hóa học để đưa ra các gợi ý cho nhóm bạn, nhằm giúp mọi người tìm ra từng từ khóa trong phiếu học tập của mình.
(GV chia lớp thành 2 nhóm)
3 Liên kết pi, mạch hở 4 Đồng phân mạch C
5 Đồng phân vị trí liên kết bội 6 Đồng phân hình học
1 Phản ứng cộng 2 Phản ứng trùng hợp
3 Phản ứng oxi hóa không hoàn toàn 4 Maccopnhicop
5 Liên kết pi kém bền 6 Oxi hóa hoàn toàn
7 Phản ứng thế ion kim loại
Phiếu học tập số 2 yêu cầu người chơi sử dụng từ ngữ hóa học để đưa ra gợi ý giúp bạn khác xác định tên của hidrocacbon có trong phiếu Hãy sử dụng các thuật ngữ và khái niệm hóa học liên quan để tạo ra những gợi ý chính xác và dễ hiểu.
(GV gọi 2 học sinh bất kì của 2 nhóm lên bảng lập bản đồ tư duy của phiếu học tập số 1, hoàn thiện tiếp theo phiếu học tập số 2)
Em gợi ý để bạn tìm được từng từ khóa:
Phiếu học tập số 3: Hoàn thành sơ đồ chuyển hóa sau:
(Chia lớp thành 2 nhóm, xây dựng bản đồ tư duy)
Hoàn thành sơ đồ chuyển hóa:
Phiếu học tập số 4:(Chia lớp thành 2 nhóm, làm bài tập)
Nhóm 1: Trình bày phương pháp hóa học để phân biệt 3 bình đựng ba khí riêng biệt là: metan, etilen, axetilen.Viết phương trình hóa học minh họa.
Nhóm 2: Dẫn hỗn hợp khí gồm metan, etilen, axetilen đi vào một lượng dư dung dịch bạc nitrat trong dung dịch ammoniac Khí còn lại được dẫn vào dung dịch brom (dư) Nêu và giải thích các hiện tượng xảy ra trong thí nghiệm.
Trong bài tập 5 (SGK), hỗn hợp khí X gồm propan, etilen và axetilen có tổng thể tích 6,72 lít Khi dẫn qua dung dịch brom dư, 1,68 lít khí không bị hấp thụ, cho thấy sự hấp thụ của brom đối với etilen và axetilen Tiếp theo, khi dẫn khí X qua dung dịch bạc nitrat trong amoniac, đã thu được 24,24 gam kết tủa, chứng tỏ sự hiện diện của axetilen Để giải thích quá trình thí nghiệm, cần viết các phương trình hóa học liên quan Cuối cùng, tính toán thành phần phần trăm theo thể tích và khối lượng của từng khí trong hỗn hợp là bước cần thiết để hoàn thành bài tập.
Bài tập 7: Ứng với CTPT C 5 H 8 có bao nhiêu đồng phân ankin ? và bao nhiêu ankin tác dụng với dung dịch bạc nitrat trong amoniac thấy có kết tủa ?
- HS ôn lại các kiến thức đã học trước khi đến lớp.
III Phương pháp dạy học
- Sử dụng trò chơi dạy học và bản đồ tư duy.
- Phương pháp dạy học theo nhóm.
- Phương pháp sử dụng bài tập hóa học.
IV Kế hoạch dạy học
Hoạt động 1: HOẠT ĐỘNG VÀO BÀI
Chúng ta đã tìm hiểu về các loại hiđrocacbon không no như anken, ankađien và ankin Bài học hôm nay sẽ giúp chúng ta tổng kết đặc điểm cấu tạo và tính chất hóa học của chúng, đồng thời khám phá sự tương đồng và khác biệt giữa các loại hiđrocacbon này Chúng ta sẽ vận dụng kiến thức để giải quyết các bài tập liên quan đến anken, ankan và ankin thông qua một trò chơi thú vị và xây dựng bản đồ tư duy Các em đã sẵn sàng để bắt đầu chưa?
*/ HS hình thành mục đích bài học và xuất hiện nhu cầu học tập.
Hoạt động 2: KIẾN THỨC CẦN NẮM VỮNG
PPDH áp dụng trò chơi “Đoán ý đồng đội” kết hợp với bản đồ tư duy nhằm tổng kết và củng cố lý thuyết về cấu tạo và tính chất hóa học của anken, ankin Phương pháp đàm thoại tái hiện cũng được sử dụng để tóm tắt sự chuyển hóa giữa ankan, anken và ankin, giúp học sinh nắm vững kiến thức một cách hiệu quả.
Mục tiêu dạy học là tổng kết lý thuyết về cấu tạo và tính chất hóa học của anken và ankin Để đạt được điều này, chúng ta sẽ tham gia trò chơi "đoán ý đồng đội" và cùng nhau lập bản đồ tư duy theo nhóm.
Các em hãy chú ý lắng nghe cách chơi và luật chơi Trong suốt quá trình chơi, các em phải tuân theo hiệu lệnh của cô quản trò Khi cô thông báo bắt đầu trò chơi, các em mới được tham gia, và khi cô nói kết thúc, các em phải dừng lại Cần chú ý lắng nghe hiệu lệnh trong các hoạt động nhóm tiếp theo.
*/ Chúng ta bắt đầu chơi trò chơi thứ nhất.
- Trò chơi 1: GV phổ biến cách chơi và luật chơi
Trong trò chơi đầu tiên, cô giáo chia lớp thành hai nhóm, mỗi dãy là một nhóm Mỗi nhóm sẽ cử hai người tham gia, trong khi các bạn ở dưới cổ vũ mà không được nhắc nhở Các học sinh có thể bổ sung ý kiến khi cô giáo hỏi và sẽ được tính điểm cho nhóm của mình.
Trong hoạt động này, người thứ nhất sẽ đưa ra gợi ý về các từ khóa từ phiếu phát, trong khi người thứ hai, đứng quay lưng lại, sẽ cố gắng đoán chính xác các từ khóa đó Giáo viên sẽ ghi lại những từ khóa hỏi và trả lời đúng lên bảng Thời gian cho phần hỏi đáp này là 3 phút.
Luật chơi yêu cầu người chơi sử dụng ngôn ngữ và kiến thức hóa học để gợi ý từ khóa cho người khác hiểu Lưu ý rằng người hỏi không được phép sử dụng tiếng lóng, tiếng Anh, từ đồng nghĩa hoặc từ có trong từ khóa, vì vi phạm quy định này sẽ dẫn đến việc từ khóa không được tính điểm.
Nếu người trả lời không nghĩ ra từ khóa có thể nói “chuyển” để chuyển sang từ khóa khác, sau đó có thể quay lại sau.
Mỗi từ khóa đúng được 10 điểm Với các từ khóa người chơi không gợi ý được, đội nào gợi ý đúng được tính 5 điểm.
Sau khi hai đại diện của hai đội hoàn thành phần chơi, các em sẽ thảo luận nhóm để xác định chủ đề từ khóa cho cả hai nhóm Các em sẽ tạo một bản đồ tư duy dựa trên chủ đề đã xác định, với các nhánh chứa từ khóa của cả hai nhóm trên một tờ giấy Ao mà giáo viên phát Sau khi hoàn thành, các nhóm nhanh chóng treo bản đồ tư duy lên bảng Mỗi nhóm cử một đại diện để trình bày kết quả, với thời gian thảo luận và lập bản đồ tư duy là 5 phút, và trình bày trong 1 phút.
- Lập bản đồ tư duy đúng được 20 điểm, trình bày rõ ràng được 10 điểm.
(Từ khóa cho 2 nhóm trong phiếu học tập số 1)
HS: Hai nhóm chơi trò chơi
GV điều khiển trò chơi, ghi lại các từ khóa chính lên bảng và tính điểm cho từng đội Sau khi mỗi cặp chơi xong, giáo viên sẽ nhận xét về các từ khóa mà học sinh gợi ý, phân tích những từ chưa chính xác và đưa ra gợi ý bổ sung Đồng thời, giáo viên cũng khuyến khích học sinh ở dưới tham gia đưa ra các gợi ý thêm.
- GV: Chiếu đáp án gợi ý cho các từ khóa của mỗi nhóm.
- GV: Chiếu yêu cầu thảo luận nhóm và lập bản đồ tư duy.
- HS: Thảo luận nhóm lập bản đồ tư duy; làm xong treo bản đồ tư duy lên bảng.
- GV: Sửa bản đồ tư duy của hai nhóm, chiếu bản đồ tư duy của GV và tổng.
*/ Đáp án gợi ý cho các từ khóa ở phiếu học tập 1:
1 C n H 2n (n ≥ 2) : đây là CTPT của anken
2 C n H 2n-2 (n ≥ 2): đây là CTPT của ankin
3 mạch hở, liên kết pi: đây là đặc điểm cấu tạo của các HC không no
4 Đồng phân mạch C: các chất có cùng CTPT nhưng khác nhau về cách nối các nguyên tử C được gọi là ……
5 Đồng phân vị trí liên kết bội: các chất có cùng CTPT, cùng mạch C, nhưng khác nhau về chỗ nối đặc trưng của anken, ankin được gọi là …
6 Đồng phân hình học:dạng cis và trans của anken được gọi là