Tài liệu Tiểu luận "Bản năng săn mồi của rắn” docx

Phần nào biết được các bản nănng bắt mồi của một số loài rắn.. Chúng có thể ăn cảnhững con rắn khác và những động vật có vú, động vật nhỏ như thằn lằn, chim,trứng các loài khác hay sâu b

Ề TÀIBản năng săn mồi của rắn

MỤC LỤC

PHẦN I MỞ ĐẦU 1

1.1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1

1.2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1

1.3 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU 1

PHẦN II NỘI DUNG 2

2.1 NGUỒN GỐC TIẾN HOÁ CỦA RẮN 2

2.2 ĐẶC ĐIỂM THÍCH NGHI VỚI HOẠT ĐỘNG BẮT MỒI 2

2.3 TẬP TÍNH BẮT MỒI CỦA MỘT SỐ LOẠI RẮN 6

2.3.1 RẮN HỔ MANG 6

2.3.2 RẮN MAMBA ĐEN 8

2.3.3 RẮN ĐUÔI CHUÔNG 10

2.3.4 RẮN NƯỚC 12

2.3.5 RẮN LỤC 14

2.3.6 RẮN CẠP NONG 16

PHẦN III KẾT LUẬN 18

TÀI LIỆU THAM KHẢO 19

PHẦN I MỞ ĐẦU

1.1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Rắn là loài sát thủ máu lạnh Thuộc lớp động vật cổ xưa, nhưng rắn được xem là những chuyên gia trong lĩnh vực săn mồi [5]

Là một trong những sinh vật đa dạng nhất thế giới với hơn 2.500 loài, sinh sống khắp nơi trên hành tinh, rắn quả là một loài ăn thịt có sức bền bỉ rất cao Với sự đa dạng kỳ diệu, rắn có nhiều kích cỡ khác nhau: một số loài nhỏ bé chỉ vài centimét, nhưng có những loài khổng lồ dài đến vài mét Một số loài thích sống dưới nước, một số loài lại thích sống trên cây, một số khác thích

sống trong lòng đất hoặc hốc núi Chúng là con cháu của thằn lằn không chân,sống trong hang cách đây 250 triệu năm và thật sự là những tên sát thủ máulạnh Tất cả chúng đều săn bắt mồi sống Với những giác quan cực kỳ tinh nhạy

và cách săn mồi cực kỳ lạ, chúng thật sự là loại động vật có bản năng săn mồirất đặc biệt Rắn không có tay chân, vậy chúng bắt mồi như thế nào? Tại saorắn được mạnh danh là các sát thủ máu lạnh…? Vì vậy chúng tôi đã mạnh dạn

chọn đề tài : “Bản năng săn mồi của rắn” để trả lời cho những câu hỏi như vậy.

1.2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Thu thập tài liệu có liên quan từ sách, báo, thông tin trên các trangweb…

Xử lý tài liệu thu thập được

1.3 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Nhằm biết được nguồn gốc tiến hoá của rắn

Hiểu được các đặc điểm cấu tạo nhằm thích nghi với việc bắt mồicủa rắn

Phần nào biết được các bản nănng bắt mồi của một số loài rắn

PHẦN II NỘI DUNG

2.1 NGUỒN GỐC TIẾN HOÁ CỦA RẮN

Loài rắn phát hiện cách đây khoảng 40 triệu năm về trước – một thời giandài sau sự tuyệt chủng của loài khủng long Đó là khoảng thời gian mà nhómthú trở nên chiếm ưu thế và diễn ra ngay sau sự xuất hiện của các loài gặmnhấm Rất nhiều loài rắn đã tiến hoá theo hướng chuyên ăn các loài gặm nhấmvới những giác quan phù hợp cho việc phát hiện động vật máu nóng Nhờkhông có chân, chúng có thể chui vào các khe hở, các đường nứt và những cáihốc chật hẹp Cùng với việc các chi bị thoái hóa, loài rắn chỉ còn lại cái thân dài

và cái miệng – hai công cụ để bắt và giết con mồi [6]

Sự phát sinh của loài rắn được biết rất ít do một thực tế là bộ xương rắnrất nhỏ và dễ vỡ, khiến cho việc tạo thành hoá thạch khó xảy ra Tuy nhiên có

sự thống nhất chung trên cơ sở hình thái học: Loài rắn tiến hoá từ tổ tiên củaloài thằn lằn Nghiên cứu gần đây dựa trên công nghệ gen và sinh hoá xác nhậnđiều này: rắn tạo ra loại nọc độc có chung một nguồn gốc với một vài họ thằnlằn còn tồn tại

2.2 ĐẶC ĐIỂM THÍCH NGHI VỚI HOẠT ĐỘNG BẮT MỒI

Tất cả các loài rắn đều ăn thịt (trừ con rắn Râu) [6] Chúng có thể ăn cảnhững con rắn khác và những động vật có vú, động vật nhỏ như thằn lằn, chim,trứng các loài khác hay sâu bọ…Để phù hợp với loại thức ăn này, rắn có nhữngđặc điểm cấu tạo thích nghi tương ứng Cụ thể:

Cơ thể loài rắn được cấu tạo bởi hàng trăm đốt sống và hàng trăm cặpxương sườn Xương sườn được nối với nhau bởi các cơ kéo dài dọc cơ thể từđầu tới đuôi, một đầu gắn với mấu ngang của cột sống, đầu kia tự do và tỳ vàotấm vảy bụng [4]

Ngực rắn không có xương mỏ ác xuyên tới xương sườn, nên xương sườn

có thể tự do cử động, vì vậy thức ăn từ hầu xuống họng, vào thẳng nơi da bụng

có thể phình to Bao phủ bên ngoài là lớp da, gắn với xương sườn bởi hàng trăm

cơ nhỏ hơn được kéo dài ra Cơ nối giữa xương sườn và các cơ bao quanhchúng có thể kết lại cục bộ hoặc toàn bộ, và điều này cũng diễn ra tương tự đốivới các cơ nối giữa da và xương sườn Vì rắn có khả năng co và giãn một cáchchọn lọc hàng ngàn cơ riêng biệt, nên rắn có khả năng di chuyển rất đa dạng, từuốn lượn cơ thể ngoằn ngoèo theo chiều rộng đến phóng về phía trước theođường thẳng Khả năng điều khiển các cơ như vậy cũng cho phép rắn sử dụng

cơ thể như là một cái nêm trong khi leo dọc thân cây hoặc trườn xuống bề mặt

đá dốc đứng Nó làm được điều này bằng cách co rút vài phần cơ thể để bámvảy vào các các lỗ và khe nứt nhỏ, trong khi đó toàn bộ phần còn lại của cơ thểtiếp tục dò tìm các điểm mấu tiếp theo Thực ra mà nói, rắn chính là một cáixích xe sống [6]

Tính đồng bộ của cơ cũng giúp rắn phát triển một trong những hình thứcbắt mồi sớm nhất, đó là siết chặt con mồi – thể hiện rõ nhất trong nhóm bò sát

cổ xưa gồm các loài trăn và đặc biệt là trăn Nam Mĩ Rắn tấn công con mồi vàsau đó nhanh chóng quấn chặt lấy cơ thể con mồi Vòng quấn càng lúc càngchặt hơn bởi sự co các cơ riêng biệt nối giữa các xương sườn làm cho con mồikhông thể thoát được Khi cơ quan cảm giác ở trong vảy của rắn phát hiện conmồi vẫn còn thở, rắn sẽ siết chặt thêm các cơ, làm phổi con mồi bị tê liệt Trướcđây, suốt một thời gian dài, người ta vẫn cho rằng sự ngạt thở là nguyên nhândẫn đến cái chết của con mồi do bị rắn quấn, nhưng các nghiên cứu gần đâyphát hiện ra rằng cái chết của con mồi xảy ra nhanh hơn nhiều (chỉ khoảng 4phút), trước cả khi chúng bị ngạt Hóa ra các cơ quan cảm giác của rắn cũng tìm

ra mạch máu của con mồi, và sự co rút của cơ rắn đủ mạnh để ngăn cản máulưu thông Vì tim con mồi không nhận và bơm máu được nữa, nhịp tim bị rốiloạn, và chỉ khi nó hoàn toàn ngừng đập, con rắn mới buông ra [6]

Cấu tạo miệng và hàm đặc biệt, các xương của bộ hàm đều khớp động

với nhau, không những xương hàm mà xương khẩu cái, xương cánh, xương

Hình 1 Cấu tạo của rắn

ngang đều nối với nhau bằng dây chằng rất đàn hồi, vì vậy miệng rắn khôngnhững có thể mở ra thật to, mà còn mở được ra hai bên phải trái không bị hạnchế [2].

Rắn nhận biết kẻ lạ đang tới dựa vào cái lưỡi của chúng, nó thè ra, thụtvào rất nhanh, lấy mẫu các phần tử không khí và đưa chúng vào một vị trí ởvòm miệng Đó được gọi là cơ quan Jacobson, nó rất nhạy cảm với các phần tửkhông khí và có khả năng gửi các xung động tín hiệu tới não để nhận biết Đầulưỡi rắn được tách ra làm đôi, mỗi phần có nhiệm vụ thu tín hiệu mỗi hướng vìthế chúng có biết được tín hiệu đến từ phía nào Khi mục tiêu đến gần, lưỡi rắnhoạt động nhanh hơn, các tín hiệu mùi được truyền đến bộ phận Jacobson càngnhiều hơn, tạo nên hình ảnh về con mồi đang đến [6]

Để tăng cường hình ảnh trong trí óc, trăn Nam Mỹ và rắn lục có các hốccảm ứng nhiệt có thể xác định vật lạ từ xa là con mồi hay mối nguy hiểm TrănNam Mỹ và các loài trăn khác có hàng loạt hốc cảm ứng dọc theo mép và chúng

có thể cảm nhận những thay đổi nhiệt độ thấp hơn 0.0030C Khi mục tiêu dichuyển, nhiệt của mục tiêu phóng ra đi qua các hốc, và con rắn có thể biết đượcmục tiêu di chuyển tới đâu

Các loài rắn lục, bao gồm cả rắn Fer-de-lance và rắn chuông Mojave, chỉ

có hai hốc, mỗi hốc ở dưới mỗi mắt Các hốc này nhạy cảm hơn nhiều so vớicác hốc ở trăn Nam Mỹ và các loài trăn khác, chúng giống như camera cắm lỗ -phát nhiệt thông qua cái hốc nhỏ mở ra màng rộng dạng lưới Phạm vi hoạtđộng của cơ quan cảm giác này được cho là có thể mở rộng tới 1 m, và mạnhdần lên khi con mồi đi đến Các cơ quan này được rắn sử dụng ngay trước khitấn công con mồi, hướng đầu nó đến tiêu điểm trên cơ thể con mồi – đó là phầnngực

Răng luôn luôn hướng vào trong có tác dụng giữ mồi Xương hàm trêncủa nhiều loài rắn có răng độc với ống hay rãnh dẫn nọc độc (do tuyến nước bọtbiến đổi thành) [3]

Thành phần nọc độc rắn rất phức tạp Nọc độc của bất cứ loài rắn nàocũng có thể chứa đến 300 hợp chất khác nhau, tấn công nhiều mục tiêu trên cơthể con mồi Ví dụ, loài rắn fer-de-lance một loài rắn lục vùng Trung và Nam

Mỹ, trong nọc độc của chúng chứa đựng các chất neurotoxin - chất hóa học tấncông tế bào sống Một số chất tác động đến thành tế bào, là nguyên nhân làm vỡthành tế bào, số khác đi đến tế bào máu và mạch máu, gây nên hiện tượng chảymáu ồ ạt [6].

Ngay cả những con rắn cùng loài cũng có thể có thành phần nọc độc khácnhau, do các con rắn có sự thay đổi môi trường sống theo thời gian đã làm chothành phần chất độc của chúng thay đổi để phù hợp với các loại con mồi Gầnđây, các nhà khoa học phân chia rắn chuông Mojave thành hai quần thể khácbiệt với các dạng nọc độc khác nhau Một quần thể có thức ăn chủ yếu là thằnlằn bởi vậy nó cần neurotoxin có tác động nhanh để nhanh chóng làm chết conmồi (các loài thằn lằn cũng giống như các loài bò sát khác thường có sự trao đổichất chậm hơn 10 lần so với các loài thú cùng kích thước, và vì thế không bịnhiễm độc nhanh như các động vật có vú) Quần thể còn lại ăn chủ yếu các loàigặm nhấm, không cần neurotoxin có tác dụng nhanh, và vì vậy nọc độc chủ yếuchứa cytotoxin [6]

Hơn nữa, nhiều xương của sọ cũng khớp với nhau lỏng lẻo, nên sọ có thểcong, mất đối xứng theo kích thước con mồi mà rắn đang ngậm nuốt Nhờ đó,rắn nuốt được mồi lớn hơn cả đường kính cơ thể của chính nó [1]

Trong khi nuốt mồi chậm chạp, rắn vẫn hô hấp được Khí quản mở ra vàđẩy về phía trước, nằm giữa hai mảnh hàm dưới Không khí đi qua khí quản vàophổi khi rắn đang ngậm mồi lớn [2]

Sau khi ăn, rắn trở nên lười biếng và thụ động trong khi hệ tiêu hóa bắtđầu làm việc Lúc này, hệ tiêu hóa hoạt động rất mạnh, nhất là khi phải tiêu thụ

1 con mồi lớn Ở một số loài rắn, toàn bộ hệ thống tiêu hóa sẽ nghỉ ngơi giữanhững bữa ăn để tránh thất thoát năng lượng do rắn ăn khá ít; trong vòng 48 giờ

hệ tiêu hóa sẽ hấp thụ đầy đủ chất dinh dưỡng từ con mồi Ở loài rắn đuôichuông Mêhicô, năng lượng được chuyển hóa rất nhiều trong khi tiêu hóa, cơthể chúng có thể tăng lên đến 14 độ C so với môi trường xung quanh Vì vậy,khi đang tiêu hóa mồi mà bị tấn công đột ngột, rắn có thể nôn con mồi ra để đốiphó với sự đe dọa bất ngờ đó Tuy nhiên, khi không có động tĩnh, bộ tiêu hóacủa rắn hoạt động rất hiệu quả, có thể hấp thụ mọi thứ trừ lông và móng của con

mồi, chúng sẽ chuyển 2 thứ này xuống hệ bài tiết của rắn Thỉnh thoảng khi cốnuốt một con mồi quá lớn rắn có thể chết Axít trong dạ dày rắn phần lớn khôngchuyển hóa được các loại thực vật thành chất dinh dưỡng.

2.3 TẬP TÍNH BẮT MỒI CỦA MỘT SỐ LOẠI RẮN

2.3.1 RẮN HỔ MANG (Naja naja (Linnaeus,1758))

Rắn hổ mang là loài rắn sống dưới đất Chúng có thể di chuyển trên mọiđịa hình Các cơ rắn chắc kết hợp với bộ xương tạo cho cơ thể chúng một lựcrất mạnh Bên trong cơ thể có từ 100 đến 600 đốt xương sống, chống đỡ cho bộxương sườn dài nhất trong tất cả các loài vật Không có chi, rắn buộc phải đẩy

cơ thể trên mặt đất để di chuyển về phía trước Một số loài sống trên cây dichuyển bằng cách quấn xung quanh một vật thể nào đó để bò Khi săn mồi,chúng di chuyển rất lặng lẽ

Khi con mồi phát hiện được chúng thì đã muộn Chúng giết chết con mồibằng nọc độc Nọc đi vào mạch máu, tàn phá cơ thể bên trong, tác động đến hệthần kinh khiến cho con mồi bị liệt và chết ngay sau đó Tuy nhiên, không phảiloại nọc nào cũng có cơ chế giống như vậy Có một số nọc độc chỉ làm cho conmồi bị hôn mê và khi tỉnh dậy, chúng đã ở trong bụng rắn [5]

Hình 2 Rắn hổ mang

2.3.2 RẮN MAMBA ĐEN

Mamba đen là loài vật hoàn hảo và nguy hiểm nhất châu Phi Khi sănmồi, rắn mamba đen bò rất nhanh qua các bụi cây hay trên những cành câythấp Nọc của chúng đủ mạnh để giết chết hầu như mọi thứ Sinh vật nguy hiểmnày dường như có thể di chuyển đến khắp mọi nơi Khi cảm thấy bị đe dọa, nó

sẽ ngóc cao đầu lên khỏi mặt đất, há to miệng và bành mang ra Đây là loài rắn

di chuyển nhanh nhất thế giới, đạt vận tốc 11km/giờ trong khoảng cách rộng vàhơn 20km/giờ trong khoảng cách ngắn Người ta còn tin rằng, chúng di chuyểnnhanh hơn cả con người Trong khi di chuyển, rắn mamban đen có thể ngóc caođầu cách mặt đất đến 1 mét Rắn mamba đen thường bò lên cây để tìm kiếmmồi Giống như nhiều loài rắn khác, chúng cũng bơi rất giỏi Mamba đen là loàirắn độc dài nhất ở châu Phi Cách nay chỉ 30 năm, một nhát cắn của rắn mambađen có tỷ lệ gây chết người là 100% Nếu không được chữa trị kịp thời và hiệuquả thì ngày nay vẫn thế [5]

Trong thế giới loài rắn, cuộc tấn công của rắn mamba đen là một trongnhững cuộc tấn công nhanh nhất, với cự ly xa nhất Chúng có thể phóng đi rất

xa để với tới mục tiêu tấn công Không loài rắn nào có kiểu cơ thể được thiết kếnguy hiểm như loài rắn mamba đen Răng nanh của chúng nằm ngay trướcmiệng Nọc độc làm tê liệt con mồi bằng cách cắt đứt sự liên lạc giữa dây thần

Hình 3 Nọc rắn

kinh và cơ Cái chết sẽ đến ngay sau đó So sánh thích hợp nhất mà bạn có thể

ví với nhát cắn của con rắn mamba đen là việc uống viên thuốc độc gây ảnhhưởng đến hệ thần kinh Nạn nhân rơi vào trạng thái hôn mê ngay sau cảm giácchoáng váng [5]

Điều đầu tiên khiến bạn chú ý đến con rắn mamba đen là nó chẳng hềđen Nó ít hiếu chiến và ít nguy hiểm hơn loài rắn mamba xanh họ hàng.Mamba đen chỉ có màu đen ở trong miệng Giác quan dẫn dắt rắn mamba đentrong việc săn tìm mồi Qua các giác quan cực kỳ tinh nhạy của mamba đen,mỗi cử động của con thú gặm nhấm đều để lại tín hiệu cho biết nó đang ở đâu.Mamba đen dùng lưỡi nếm các phân tử mùi trong không khí để lần theo dấu vếtcủa con thú gặm nhấm Tất cả các loài rắn đều có cái lưỡi hình nĩa, dùng đểnếm không khí Đầu lưỡi hình nĩa sẽ thu nhận các phân tử mùi, sau đó truyềnđến bộ phận xử lý nằm ở cuối miệng Rắn mamba tấn công và tiêm nọc độc gây

tê liệt vào mạch máu của nạn nhân Khi con mồi không còn cử động được nữathì bữa tiệc của nó bắt đầu Với cái miệng ngoạm đầy thức ăn và răng nanh tạmthời không hoạt động, con rắn mamba lúc này rất dễ bị tấn công

Trong tự nhiên, nọc độc của rắn mamba là một trong những chất độc hữuhiệu nhất Nọc có thể làm tê liệt con chuột trước khi nó tìm được cơ hội chạythoát Lượng nọc độc đó dường như cũng quá nhiều Chỉ một nhát cắn, rắnmamba có thể tiết ra 100 miligam nọc độc, đủ để giết chết 10 người trưởngthành Một số rắn mamba đen là những tên sát thủ rất đáng sợ Có một con nổitiếng giết chết đến 11 người Và trong một tai nạn, có đến 7 người dân làng bịrắn cắn chết ở một nơi.

Thói quen của rắn mamba đen là ngóc một phần ba cơ thể phía trước lênkhỏi mặt đất, nghĩa là một con rắn dài 4 mét có thể dựng đứng lên và cắn vàomột người cao gần 2 mét Khi bị đe doạ, con rắn sẽ ngóc mình lên không trung,uốn cong lưng rồi sau đó cân bằng trên phần cơ thể còn lại Nó bò rất nhanh vềphía trước và há to miệng, để lộ phần màu đen ở bên trong Ngay cả khi đang dichuyển, rắn mamba vẫn ngóc đầu lên cao Với tư thế này, nó luôn sẵn sàng bòlên cây Phần lớn những con đáng sợ nhất đều phát triển kỹ năng giết chết bất

kỳ con vật nào mà chúng bắt được Và cho dù sự thật thế nào thì loài rắn

Hình 4 Rắn mamba đen

mamba đen cũng thật sự rất nguy hiểm Khi tấn công, chúng có thể đưa ra nhiềunhát cắn cùng lúc Và khi bị cắn, nạn nhân sẽ bị rối thật sự Cái đầu hình cỗquan tài của nó như còn muốn khẳng định thêm sự nguy hiểm của loài vật này.Một con rắn mamba thậm chí còn được ghi nhận là đã tấn công cả kính chắngió của một chiếc xe hơi đang chạy trên đường.

2.3.3 RẮN ĐUÔI CHUÔNG

Con rắn đuôi chuông dùng bộ cảm nhận hơi nóng kỹ thuật cao lần theodấu vết con mồi, ngay cả trong bóng tối Hai cái lỗ nằm trên mặt cho phép rắnđuôi chuông nhìn thấy thế giới xung quanh qua những hình ảnh bằng hơi nóng.Ban đêm, khả năng quan sát của nó rất tuyệt vời Não của rắn đuôi chuông cóthể kết hợp các thông tin thu thập từ thị giác và hơi nóng Đây là loài ăn thịt rất

dữ tợn Hơi nóng tỏa ra từ cơ thể con chuột lóe sáng trên phông nền tối đen vàlạnh lẽo của sa mạc Qua hình ảnh bằng hơi nóng, con rắn sẽ cắn vào ngực conchuột và nhấm vào trái tim con mồi để làm tăng tối đa hiệu quả Nó liên tụcrung đuôi để cảnh báo những kẻ xâm nhập nên tránh xa Tín hiệu này dễ nhậnbiết từ khoảng cách xa Nếu có kẻ phớt lờ lời cảnh báo thì điều không hay sẽxảy ra [6]

Trên sa mạc, vào ban ngày trời nóng như thiêu đốt, còn ban đêm rất lạnhlẽo Nhờ sức nóng rực lửa của ban ngày mà con mồi mới tồn tại Vào ban ngày,

Hình 5 Rắn đuôi chuông