Phân hóa theo chiều Bắc – Nam - Nguyên nhân: + Hình dạng lãnh thổ nước ta + Tác động của hoàn lưu gió mùa + Tác động của các dãy núi chạy theo hướng Đ – T - Biểu hiện: Chia thành 2 phần:
Trang 1CHUYÊN ĐỀ BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI TÊN CHUYÊN ĐỀ: PHÂN HÓA THIÊN NHIÊN VIỆT NAM
A Kiến thức cơ bản của chuyên đề.
1 Sự phân hóa thiên nhiên Việt Nam
a Phân hóa theo chiều Bắc – Nam
- Nguyên nhân:
+ Hình dạng lãnh thổ nước ta
+ Tác động của hoàn lưu gió mùa
+ Tác động của các dãy núi chạy theo hướng Đ – T
- Biểu hiện: Chia thành 2 phần: Bắc và Nam mà ranh giới là dãy BM
Mỗi phần lãnh thổ cần nêu: Phạm vi, đặc trưng chung, khí hậu, cảnh quan tiêu biểu và sinh vật
b Phân hóa theo Đông – Tây
- Nguyên nhân: Tác động của các yếu tố biển, gió mùa và địa hình chắn gió hướng kinh tuyến
- Biểu hiện: Từ đông sang tây, từ biển vào đất liền thiên nhiên phân hóa thành 3 dải
+ Vùng biển và thềm lục địa: Diện tích; Độ sâu và độ rộng của thềm lục địa; Thiên nhiên vùng biển đa dạng
+ Vùng đồng bằng ven biển: Thiên nhiên thay đổi tùy nơi, thể hiện mối quan hệ chặt chẽ với dải đồng bằng phía đông và đồi núi phía Tây
Trình bày các đồng bằng: Châu thổ và ven biển
+ Vùng đồi núi phía Tây:
Nguyên nhân: Gió mùa và hướng núi
Trang 2Biểu hiện: Sự khác biệt thiên nhiên ĐB với TB, Tây Nguyên với Đông Trường Sơn
- Ý nghĩa:
+ Vùng biển và thềm lục địa: ĐB và nuôi trồng thủy sản
+ Vùng ĐBVB thuận lợi trồng lúa và các cây CN ngắn ngày, chan nuôi gia súc gia cầm, nuôi trồng thủy sản
+ Vùng đồi núi: phát triển cây CN lâu năm, cây ăn quả của vùng cận nhiệt và ôn đới, chăn nuôi gia súc lớn và trồng rừng
Sự phân hóa TN đông – Tây của vùng đồi núi cho phép nước ta phát triển 1 nền nông nghiệp với cơ cấu cây trồng vật nuôi, cơ cấu mùa vụ đa dạng
c Phân hóa theo độ cao
- Nguyên nhân:
+ Do đất nước có nhiều đồi núi
+ Sự thay đổi của khí hậu dẫn đến sự thay đổi của đất, sinh vật ở miền đồi núi
- Biểu hiện: 3 đai cao khác nhau: Cách trình bày đặc điểm 1 đai
+ Độ cao
+ Khí hậu
+ Đất
+ Cảnh quan tiêu biểu
2 Các miền tự nhiên: 3 miền tự nhiên
Cách trình bày:
- Phạm vi
-Đặc trưng cơ bản
- Địa chất
Trang 3-> Rút ra đặc điểm thuận lợi và khó khăn của mỗi miền
II Câu hỏi và bài tập áp dụng
- Phía Bắc: Nhiệt đới ẩm gió mùa có mùa đông lạnh (nhiệt độ trung bình năm trên 20oC,
có mùa đông lạnh với 2 - 3 tháng nhiệt độ trung bình dưới 18oC, biên độ nhiệt năm lớn)
- Phía Nam: Cận xích đạo gió mùa (nhiệt độ trung bình năm trên 25oC, không có thángnào dưới 20oC, biên độ nhiệt năm nhỏ; có hai mùa mưa, khô rõ rệt)
Câu 2 Giải thích sự khác nhau về thiên nhiên giữa vùng núi Đông Bắc với vùng núi Tây Bắc, giữa Đông Trường Sơn với Tây Nguyên.
Hướng dẫn:
*Sự khác nhau về thiên nhiên giữa vùng núi Đông Bắc với vùng núi Tây Bắc, giữaĐông Trường Sơn với Tây Nguyên:
Trang 4+ Đông Bắc và Tây Bắc: Trong khi thiên nhiên vùng núi Đông Bắc mang sắc thái cậnnhiệt đới gió mùa thì ở vùng núi thấp phía nam Tây Bắc lại có cảnh quan thiên nhiên nhiệtđới ẩm gió mùa và vùng núi cao Tây Bắc, cảnh quan thiên nhiên giống như ở vùng ôn đới.+ Đông Trường Sơn và Tây Nguyên: Khi sườn Đông Trường Sơn đón nhận các luồnggió từ biển thổi vào tạo nên một mùa mưa vào thu đông, thì ở vùng Tây Nguyên lại là mùakhô, nhiều nơi khô hạn gay gắt, xuất hiện cảnh quan rừng thưa Còn khi Tây Nguyên vàomùa mưa thì bên sườn Đông Trường Sơn nhiều nơi lại chịu tác động của gió Tây khô nóng.
* Nguyên nhân: chủ yếu là do ảnh hưởng của gió mùa và hướng các dãy núi
- Ảnh hưởng của gió mùa và hướng các dãy núi trước hết tạo ra sự khác nhau về khíhậu, từ đó dẫn đến khác nhau về cảnh quan thiên nhiên
+ Vùng núi Đông Bắc với các cánh cung núi mở rộng về phía đông bắc và chụm lại ởTam Đảo, là cửa ngõ đón gió mùa Đông Bắc, chịu sự xâm nhập trực tiếp và mạnh mẽ của giómùa Đông Bắc, làm cho nhiệt độ hạ thấp xuống trong mùa đông, có 3 tháng nhiệt độ xuốngdưới 18oC Ở đây, xuất hiện nhiều loài thực vật cận nhiệt đới
+ Vùng núi Tây Bắc: Với hướng tây bắc - đông nam của dãy Hoàng Liên Sơn và dãyCon Voi, gió mùa Đông Bắc không xâm nhập trực tiếp, nên ở nơi có địa hình thấp khí hậu cótính chất nhiệt đới ẩm gió mùa Đây là nơi có địa hình cao nhất ở Việt Nam, nên xuất hiện đaicao ôn đới gió mùa trên núi với các laòi cây ôn đới
+ Đông Trường Sơn: Về mùa đông, dãy Trường Sơn chắn gió từ biển thổi vào gây mưavào thu đông Về mùa hạ, gió tây nam sau khi gây mưa ở Tây Trường Sơn, trở nên khô nóngkhi tràn xuống dải đồng bằng ven biển
+ Tây Nguyên: Mưa lớn về mùa hạ do tác động của gió tây nam, nhưng khô hạn về mùađông do gió biển khi tràn vào Tây Nguyên đã gây mưa ở duyên hải Nam Trung Bộ Cảnhquan rừng thưa rụng lá phổ biến ở nhiều nơi
Trang 5Câu 3 Tại sao về mùa đông ở nước ta, thiên nhiên có sự phân hoá phức tạp?
- Tác động của các yếu tố khác: Địa hình, frông lạnh, (bão ở miền Trung)…
Câu 4 Dựa vào Atlat Địa lí Việt Nam và kiến thức đã học, nêu sự khác nhau về địa hình,
khí hậu, sông ngòi của Tây Bắc và Đông Bắc
Hướng dẫn:
a) Địa hình:
- Đông Bắc:
+ 4 cánh cung lớn, chụm lại ở Tam Đảo, mở ra về phía bắc và phía đông
+ Địa hình núi thấp chiếm phần lớn diện tích
+ Theo hướng các dãy núi là hướng vòng cung của các thung lũng sông
+ Thấp dần từ tây bắc xuống đông nam
- Tây Bắc
+ Cao nhất nước
+ Hướng núi tây bắc - đông nam
+ Ba dải địa hình: Phía đông là dãy Hoàng Liên Sơn cao đồ sộ, có đỉnh Phanxipăng(3143m) Phía tây là các dãy núi chạy dọc biên giới Việt - Lào có độ cao trung bình Ở giữagồm các dãy núi, sơn nguyên và cao nguyên đá vôi từ Phong Thổ đến Mộc Châu, tiếp nối lànhững đồi núi đá vôi ở Ninh Bình - Thanh Hoá
b) Khí hậu:
Trang 6- Chế độ nhiệt: Nhiệt độ trung bình năm ở Tây Bắc cao hơn ở Đông Bắc, nhiệt độ tháng
I ở Đông Bắc thấp hơn Tây Bắc, biên độ nhiệt năm ở Đông Bắc lớn hơn ở Tây Bắc Mùađông ở Đông Bắc đến sớm hơn ở Tây Bắc, do nơi đây đón gió mùa Đông Bắc sớm hơn
- Chế độ mưa: Mùa mưa ở Tây Bắc đến sơm hơn Đông Bắc, do cuối mùa khô gió mùaĐông Bắc còn hoạt động ở Đông Bắc và gió tây nam tác động đến Tây Bắc sớm hơn
c) Sông ngòi:
- Hướng sông ở Tây Bắc chủ yếu tây bắc - đông nam, trong khi ở Đông Bắc bên cạnhhướng tây bắc - đông nam còn có hướng vòng cung
- Sông ngòi ở Tây Bắc có độ dốc lớn hơn
Câu 5 Chứng minh và giải thích vì sao vùng khí hậu Nam Bộ có chế độ nhiệt ổn định nhất trong năm?
Hướng dẫn:
- Giới thiệu vị trí giới hạn của vùng khí hậu Nam Bộ
- Chứng minh:
+ Nhiệt độ trung bình năm, trong tháng 1và tháng 7 đều trên 240C
+ Biên độ dao động nhiệt thấp từ 2 - 3oC, không có tháng lạnh
Trang 7- Do nước ta nằm trong khu vực chịu ảnh hưởng của gió mùa châu á nên có lượng mưa lớn
hơn các nước cùng vĩ độ
- Gió mùa hoạt động luân phiên trong năm với hai mùa gió:
+ Gió mùa mùa đông: từ tháng 11 đến 4 năm sau, tạo ra một mùa đông ở MB Nửa đầu lạnhkhô, giữa và cuối mùa lạnh ẩm Có mưa phùn ở BB và bắc trung bộ
+ Gió mùa mùa hạ: Hoạt động từ tháng 5 – 10:
Đầu hạ:
Giữa và cuối mùa hạ:
Gió mùa mùa hạ làm cho đại bộ phận nước ta có mùa mưa từ 5-10 vơi lượng mưa 1200 –1600mm, chiếm 80 – 90% lượng mưa cả năm
- Một số loại gió khác cũng gây mưa: ví dụ gió biển gây mưa cho khu vực ven biển
* Mưa do địa hình
Độ cao, hướng địa hình, hướng sườn…
b Mưa ở Trung bộ vào Thu – Đông:
- Vào mùa hạ: Có lượng mưa ít do khuất gió, chịu hiệu ứng phơn của gió mùa TBg qua dãyTrường Sơn
- Vào thu – đông: Nằm ở vị trí đón gió mùa ĐB đến (do tác động kết hợp của địa hình vớihướng gió) Cùng với các yếu tố khác như bão, dải hội tụ nhiệt đới, front…
Câu 7: So sánh khí hậu của vùng khí hậu BTB với vùng khí hậu Nam Trung Bộ.
a Giống nhau
- Có khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa với nền nhiệt khá cao (trên 22 độ C), Lượng mưa khá lớn,mưa vào thu đông
- Khí hậu có sự phân hóa theo vĩ độ
- Đều chịu ảnh hưởng gió mùa và tác động của bão
Trang 8b Khác nhau
* Phạm vi: Vùng khí hậu BTB thuộc miền khí hậu phía Bắc còn vùng khí hậu NTB thuộcmiền khí hậu phía Nam
* Mức độ chịu tác động của gió
- Vùng khí hậu BTB chịu tác động trực tiếp và khá mạnh của gió mùa ĐB về mùa đông nên
có mùa đông tương đối lạnh Nền nhiệt nhìn chung thấp hơn vùng NTB Ngược lại vùngNTB không còn chịu tác động của gió mùa ĐB vào mùa đông mà chủ yếu là hoạt động củatín phong BBC nên mùa đông ấm
- BTB: Chịu tác động mạnh của gió tây khô nóng về mùa hạ; NTB ít chịu tác động của giótây khô nóng hơn
* Mùa bão và tần suât bão:
- BTB có mùa bão đến sớm hơn (9), tần suât bão lớn hơn 1.3-1.7 cơn bão/tháng
- NTB: có mùa bão muộn hơn (10) tần suất nhỏ hơn, 1-1.3lần/tháng
+ Trong miền, địa hình đồi núi thấp và hướng vòng cung chiếm ưu thế (ví dụ) Địa hìnhphổ biến ở vùng đồi núi là cácxtơ và các thung lũng Tại vùng sụt đã hình thành nên vùngđồng bằng châu thổ Ở bờ biển Quảng Ninh, có các dạng địa hình xâm thực và cácxtơ cổ bịngập nước (vịnh Hạ Long)
Trang 9- Miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ.
+ Được hình thành chủ yếu trên nền móng cổ Hecxini, nối tiếp bởi nền móng Inđôxinisông Đà Trong giai đoạn Tân Kiến tạo được nâng rất mạnh về phía tây bắc (2000 - 2500m),giảm xuống 1000 - 1500m từ phía nam thung lũng sông Cả, xuống 500 - 1000m về phíađông
+ Địa hình đồi núi cao nhất nước ta với các dãy núi và thung lũng chạy song song theohướng TB - ĐN ra sát biển và một số nơi ăn ngầm dưới biển Vùng bờ biển hạ lún yếu, hìnhthành nên các đồng bằng chân núi - ven biển nhỏ hẹp
- Miền Nam Trung Bộ và Nam Bộ
+ Được hình thành trên nền cổ tiền Cambri, với khối nâng Kon Tum Vận động kiến tạoCalêđôni và Hecxini chỉ biểu hiện chủ yếu ở các hoạt động núi lửa Trong giai đoạn Tân kiếntạo phát sinh nhiều đứt gãy hướng TB - ĐN làm sụt võng phần tây nam của nền cổ, tạo điềukiện hình thành đồng bằng châu thổ sông Cửu Long; đồng thời phun trào badan trên diệnrộng, tạo nên các cao nguyên
+ Địa hình phổ biến là các sơn nguyên bóc mòn và cao nguyên ba dan (ví dụ); các núi
có dạng vòm khối tảng, không có núi và sơn nguyên đá vôi Trường Sơn Nam là sự tiếp nốinhau của dãy Ngọc Lĩnh - Ngọc Krinh hướng TB - ĐN, dãy Bình Định hướng B -N, dãy cựcnam Trung Bộ hướng ĐB - TN làm thành vòng cung quay phần lồi ra biển, có sự bất đốixứng mạnh giữa sườn đông và sườn tây…
Câu 2 Giải thích đặc điểm các miền địa lí tự nhiên
Hướng dẫn:
Trang 10+ Do mang đặc tính của rìa nền nên hoạt động Tân Kiến Tạo nâng yếu, vì vậy địa hìnhnúi thấp chiếm phần lớn diện tích của miền.
- Vị trí địa lí và địa hình đã làm cho miền này chịu tác động của gió mùa ĐB trực tiếpnhất và mạnh nhất so với toàn quốc
- Hai đặc điểm cơ bản trên thể hiện qua các thành phần tự nhiên : địa hình, địa chất, khíhậu, thủy văn, thổ nhưỡng, sinh vật và giữa chúng có sự liên kết, chi phối lẫn nhau
b) Miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ
- Miền TB và BTB có đặc điểm cơ bản là: Có mối quan hệ với Vân N am TQ về cấutrúc đại hình Tân kiến tạo nâng mạnh, gió mùa ĐB giảm sút về phía Tây và phía Nam
- Về mối quan hệ với Vân Nam TQ:
Trang 11+ Các dãy núi xen kẽ với các thung lũng sông hẹp ngang kéo dài theo hướng TB- ĐNcủa vùng núi TB và Bắc TRường Sơn là sự tiếp nối các mạch núi Tây Vân Nam – Quý Châu– TQ, bắt đầu từ dãy Himalaya lan xuống Toàn bộ hệ thống núi này phát triển trên miền địamáng cổ.
+ Vùng núi TB và Trường Sơn Bắc nước ta thuộc địa máng Đông Dương nên hoạt độngkiến tạo của miền này thể hiện đặc tính của miền địa máng với biên độ nâng sụt mạnh, cáchoạt động uốn nếp, mắc ma diễn ra mạnh và đặc biệt trong Tân Kiến Tạo chịu ảnh hưởng củavận động tạo núi Anpo – Hi malaya, các khối núi cổ được nâng lên mạnh làm cho miền này
có địa hình núi cao duy nhất ở VN
- Tác động của gió mùa Đông Bắc đến Miền TB và BTB đã bị giảm sút do bức chắncủa dãy Hoàng Liên Sơn và do sự suy yếu, và biến tính của gió mùa trên đường di chuyển vềphía Nam
- Từ hai đặc điểm trên, có thể rút ra những đặc điểm của các thành phần tự nhiên hiệntại của miền
c) Miền Nam Trung Bộ và Nam Bộ
- Đặc điểm cơ bản của miền này là có khí hậu cận xích đạo ẩm gió mùa Tuy cùngthuộc xứ địa máng Đông Dương với miền Tb và BTB, nhưng miền Nam Trung Bộ và Nam
Bộ có cấu trúc địa chất - địa hình khác với miền này, biểu hiện ở hướng vòng cung của dãynúi Nam Trung Bộ và địa hình phức tạp với các khối núi đá cổ, các bề mặt sơn nguyên bócmòn, các cao nguyên ba dan, đồng bằng ven biển hẹp và đồng bằng Nam Bộ mở rộng
- Các đặc điểm trên của địa hình hiện tại trong miền có liên quan tới khối nền cỏInđôxinia và hệ quả của một miền địa máng hoạt động mạnh, kết thúc sớm, sự nâng mạnhtrong Tân kiến tạo của vùng núi đồng thời với sự sụt võng mạnh của vùng ven biển NTB vàvùng trũng Nam Bộ
Trang 12Câu 3 Tại sao ở miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ, trong mùa đông vẫn có những ngày nhiệt độ khá cao, nóng như mùa hạ? Giải thích tại sao miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ
có mùa đông lại ngắn hơn và ấm hơn miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ.
b Vì
- Do miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ không chịu tác động trực tiếp của gió mùa ĐôngBắc như ở miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ Miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ là cửa ngõ đóngió mùa Đông Bắc trực tiếp Về mùa đông, gió mùa Đông Bắc đến sớm hơn và kết thúc cũngmuộn hơn
- Gió mùa Đông Bắc bị chặn lại, không vượt qua được dãy Hoàng Liên Sơn, nên khôngxâm nhập trực tiếp vào Tây Bắc; trên đường di chuyển vào phía nam và lên tây bắc, gió bịyếu đi và bị biến tính trở nên không còn lạnh như khi mới xâm nhập vào đông bắc nước ta
Câu 4 Trình bày và giải thích sự phân hoá mưa của miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ.
Trang 13+ Mùa khô từ tháng XI - IV trùng với hoạt động của gió mùa mùa đông.
- Bắc Trung Bộ:
+ Mùa mưa từ tháng VIII đến tháng I do nhiều nguyên nhân khác nhau: Bão và áp thấpnhiệt đới, dải hội tụ nhiệt đới, gió đông bắc gặp bức chắn địa hình Tháng XI có lượng mưacực đại do có sự trùng hợp nhiều nguyên nhân trên với nhau
+ Mùa khô từ tháng II đến tháng VII do đầu mùa khô trùng với hai miền bắc và nam;đầu mùa hạ có hoạt động của gió Tây khô nóng
Câu 5 Địa hình miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ có tác động như thế nào đến khí hậu?
- Địa hình thấp chiếm ưu thế, nên tính chất nhiệt đới của khí hậu là chủ yếu; một sốđỉnh núi cao có đai k
hí hậu á nhiệt đới trên núi (khu vực giáp biên giới ở Hà Giang, Cao Bằng )
- Miền Bắc và Đông Bắc Bắc bộ hệ thống núi với 4 cánh cung mở rộng về phía Bắc vàĐông Bắc, thu hẹp dần về phía Tam Đảo tạo hành lang cho sự xâm nhập của khối khí cực đớilạnh (NPc) làm cho nền nhiệt đới bị hạ thấp, đại nhiệt đới chỉ lên đến độ cao từ 600m-700m,
so với miền Nam từ 900m-1000m
- Các thung lũng sông như: sông Cầu, sông Thương, sông Lục Nam, sông Thái Bình,sông Hồng cũng tạo điều kiện cho gió mùa Đông Bắc từ lục địa Trung Quốc tràn xuốngnhanh gây ra một mùa đông lạnh kéo dài nhất nước Mùa hè gió Đông Nam theo thung lũngsông xâm nhập sâu vào vùng đồi núi gây ra mưa lớn, lũ quét, lũ ống ở vùng đồi núi, mưa lớn
ở Đồng bằng sông Hồng
- Các cánh cung Đông Triều, Hạ Long có hướng chếch về phía Đông trở thành nơi đóngió đông nam gây ra mưa lớn cho vùng Móng Cái, trong khi đó thung lũng Lạng Sơn nằmnơi khuất gió lượng mưa giảm mạnh
Trang 14- Đồng bằng Bắc Bộ vào mùa hè cũng hình thành áp thấp nhiệt tính cục bộ đã hút gióTây Nam xuống đồng bằng sau khi vượt qua các dãy núi hướng Tây Bắc-Đông Nam ở vùngTây Bắc, tạo nên kiểu thời tiết khô nóng như ở Trung Bộ Đồng bằng Bắc bộ nơi dễ xâmnhập của gió mùa Đông Bắc qua biển vào cuối Đông, tạo ra kiểu mưa phùn đặc trưng củađồng bằng Bắc Bộ
Câu 6 Dựa vào Atlat Địa lí Việt Nam và kiến thức đã học, phân tích đặc điểm đồi trung
- Nơi gần núi, đồi nhiều hơn thung lũng; nơi gần đồng bằng, thung lũng nhiều hơn đồi
- Độ cao tuyệt đối của các đồi gần núi vào khoảng 200m, thuộc loại đồi trung bình vàchạy thành dãy Càng gần đồng bằng đồi càng xuống thấp, độ cao dưới 100m và tách thànhcác quả đồi riêng biệt Độ cao tương đối của các đồi khoảng 50-60m, ở nơi gần núi có độ caolớn hơn 80-100m, ở nơi gần đồng bằng có độ cao khoảng 20-30m
Do được khai thác từ lâu đời, lớp phủ thực tự nhiên ở nhiều nơi không còn, nên quátrình rửa trôi và xói mòn đất diễn ra mạnh
Câu 7: Dựa vào atlat hãy so sánh đặc điểm địa hình của Bắc và ĐBBB với TB và BTB
- Khái quát về giới hạn của mỗi miền