Thực trạng, nguyên nhân vấn đề nghiên cứu
Qua khảo sát thực trạng tôi nhận thấy:
Việc dạy bài văn nghị luận văn học, đặc biệt là kiểu so sánh, thường bị rập khuôn và máy móc, dẫn đến việc nhiều giáo viên cung cấp bài văn mẫu để học sinh học thuộc lòng Hậu quả là học sinh có kiến thức nghèo nàn, hình thành thói quen trông chờ ỉ lại và thậm chí có tình trạng chép bài khi kiểm tra.
Tài liệu dạy học về kiểu bài so sánh văn học hiện đang khan hiếm, do trong phân phối chương trình không có sự xuất hiện của nó Điều này dẫn đến việc làm văn trở thành một bài học độc lập, tương tự như các dạng bài khác, hoặc chỉ được giới thiệu qua tài liệu tự chọn của Bộ Giáo dục Vì vậy, việc rèn kỹ năng so sánh văn học cho học sinh THCS gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là do thiếu tư liệu dạy học.
Thứ ba, do hạn chế về phân phối chương trình và thời gian trên lớp, giáo viên thường chỉ tập trung vào các vấn đề trung tâm của tác phẩm mà không có đủ thời gian để so sánh hay đối chiếu giữa các tác phẩm Việc liên hệ và mở rộng chỉ diễn ra ở mức độ hạn chế, dẫn đến việc hoạt động chuyên môn trong việc đọc và viết văn ở chương trình THCS không có nhiều thời gian cho việc so sánh văn học Giáo viên chỉ có thể cung cấp kiến thức này cho một số ít học sinh giỏi, trong khi nhóm học sinh này lại không chiếm số lượng lớn.
Thói quen ngại đầu tư công sức trong giảng dạy văn học xuất phát từ việc phân phối chương trình quá khắt khe và sự thiếu sáng tạo của giáo viên Việc ra đề kiểm tra thường không được chú trọng, dẫn đến việc so sánh văn học chỉ được đề cập một cách hời hợt Giáo viên thường ra đề một cách qua loa, không bám sát tình hình thi cử và không tìm tòi, khai thác sự độc đáo của từng tác giả, tác phẩm, khiến cho vai trò quan trọng của văn học không được đánh giá đúng mức.
Qua khảo sát, tôi nhận thấy rằng đa số học sinh vẫn còn lúng túng trong việc so sánh văn học Các em thường viết văn một cách máy móc, phụ thuộc nhiều vào khuôn mẫu và thiếu tư duy sáng tạo.
Nghị luận văn học về một tác phẩm hay đoạn trích thường đơn giản, nhưng khi đề cập đến nhóm tác phẩm, việc này trở nên phức tạp hơn, yêu cầu học sinh phải tư duy tổng hợp và so sánh Dạng đề này đặc biệt phù hợp với học sinh giỏi tham gia thi Tỉnh, và được xem như một thử thách cho khả năng phân tích của các em.
Hầu hết học sinh gặp khó khăn khi làm bài so sánh văn học, thường chỉ cảm nhận hai đối tượng mà không chỉ ra được các đặc điểm giống và khác nhau Điều này dẫn đến việc rất ít học sinh biết giải thích nguyên nhân của sự tương đồng và khác biệt, cũng như cơ sở để đưa ra những lý giải đó.
Nhiều học sinh không thích học văn vào thứ hai do tâm lý thi khối C với ít cơ hội vào trường và khó khăn trong việc xin việc sau này Trong khi đó, thi khối D lại yêu cầu điểm cao hơn, tạo áp lực cho học sinh.
Nhiều phụ huynh cấm con học môn Văn vì cho rằng các ngành nghề khác dễ xin việc hơn, dẫn đến việc học sinh không quan tâm đến môn học này Hệ quả là việc rèn luyện kỹ năng so sánh văn học trong lớp gặp khó khăn, khi không phải học sinh nào cũng thể hiện sự hào hứng với môn Văn.
Khảo sát chất lượng học sinh giỏi:
- Năm học 2015-2016: Có 3 học sinh đi thi học sinh giỏi cấp huyện thì có 2 học sinh đạt 5 điểm, một học sinh đạt 7 điểm.
Khảo sát chất lượng đại trà:
Giỏi Khá Trung bình Yếu
Bảng1: Bảng kết quả khảo sát HS trước khi triển khai chuyên đề
Từ kết quả khảo sát trên ta thấy năng lực cảm thụ văn của học sinh còn thấp.
Nhiều phụ huynh học sinh cho rằng việc chọn trường cho con em trở nên khó khăn khi học văn, do đó họ thường định hướng cho con theo các môn khoa học tự nhiên.
Nhiều học sinh hiện nay xem môn văn là một môn học khó khăn, đòi hỏi phải ghi nhớ nhiều và thiếu tài liệu tham khảo Bên cạnh đó, sự đa dạng trong quan niệm sống của xã hội khiến cho nhiều học sinh trở nên thiếu cảm xúc và ít nhạy cảm với những điều xung quanh.
Một số học sinh chưa áp dụng hiệu quả các phương pháp dạy học văn, đặc biệt là trong việc cảm thụ văn Thêm vào đó, thời gian học hạn chế khiến nhiều giáo viên không có đủ thời gian để hướng dẫn học sinh thực hiện các dạng bài khác nhau.
Để nâng cao năng lực cảm thụ văn học của học sinh THCS, cần áp dụng các giải pháp hiệu quả thông qua việc sử dụng kiểu bài so sánh văn học Các biện pháp này không chỉ giúp học sinh hiểu sâu hơn về tác phẩm mà còn phát triển khả năng phân tích và tư duy phản biện Việc khuyến khích học sinh so sánh các tác phẩm văn học sẽ tạo điều kiện cho việc hình thành quan điểm cá nhân và tăng cường sự yêu thích đối với văn học.
Các giải pháp cơ bản giúp học sinh có năng lực cảm thụ dựa trên kiểu bài so sánh văn học
Giúp học sinh phân biệt được các vấn đề về so sánh văn học
7.3.2.1 So sánh dưới góc độ là một biện pháp tu từ nghệ thuật:
Theo Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học do Hoàng Phê chủ biên thì
“so sánh là nhìn vào cái này mà xem xét cái kia để thấy sự giống nhau, khác nhau hoặc sự hơn kém”.
So sánh, theo Từ điển Tu từ của Nguyễn Thái Hòa, là phương thức diễn đạt tu từ, trong đó sự vật này được đối chiếu với sự vật khác có nét tương đồng, nhằm gợi ra hình ảnh cụ thể và cảm xúc thẩm mỹ trong nhận thức của người đọc và người nghe.
So sánh là một phương pháp hiệu quả giúp học sinh nâng cao khả năng cảm thụ văn học bằng cách hiểu rõ hơn về các đối tượng như chi tiết, nhân vật, hình tượng và quan niệm Phương pháp này không chỉ giúp học sinh nhận diện những điều mới mẻ và độc đáo mà còn khám phá những sáng tạo của nghệ sĩ Để rèn luyện kỹ năng này, giáo viên cần đưa ra những yêu cầu cụ thể nhằm hướng dẫn học sinh thực hiện tốt phương pháp so sánh cũng như cảm thụ văn học một cách toàn diện.
So sánh là phương pháp nhận thức quan trọng, giúp chúng ta đối chiếu và xem xét sự vật này với sự vật khác để hiểu rõ hơn về chúng Trong đời sống thực tiễn, so sánh trở thành thao tác phổ biến, đáp ứng nhu cầu đánh giá và nhận thức của con người trong nhiều lĩnh vực và hoàn cảnh khác nhau.
So sánh là sự đối chiếu sự vật này với sự vật khác có nét tương đồng để làm tăng sức gợi hình , gợi cảm cho sự diễn đạt
Ví dụ: “Trong như tiếng hạc bay qua Đục như tiếng suối mới sa nửa vời”
Phép so sánh là một thủ pháp nghệ thuật quan trọng, giúp tạo ra hình ảnh cụ thể và sinh động Thông qua việc so sánh những điều cụ thể với những điều trừu tượng hoặc kém cụ thể hơn, phép so sánh giúp người đọc hình dung rõ nét về sự vật và sự việc mà tác giả muốn miêu tả.
Ví dụ: “Công cha như núi Thái Sơn
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra”
So sánh không chỉ làm cho văn bản trở nên súc tích mà còn kích thích trí tưởng tượng của người đọc Chính vì vậy, phép tu từ so sánh thường được sử dụng trong thơ văn để tạo ra những hình ảnh sinh động và sâu sắc.
Bài viết này không chỉ ra cách cảm thụ văn học thông qua phép tu từ so sánh, mà còn khám phá các dạng bài so sánh trong văn học để hiểu sâu hơn về cảm xúc và ý nghĩa của tác phẩm.
7.3.2.2.Biện pháp so sánh trong phân tích văn học Đây là một trong những biện pháp để tăng hiệu quả trong giờ cảm thụ văn.Vì so sánh đối chiếu trong phân tích văn học là một khuynh hướng, một trào lưu nghiên cứu văn học ở nhiều nơi trên thế giới Trong nghiên cứu và phê bình văn học, so sánh được sử dụng một cách khá rộng rãi và có hiệu lực thật sự Khi đọcHoài Thanh, chúng ta dễ nhận thấy so sánh được ông sử dụng một cách tài tình và linh hoạt Nguyễn Đình Thi, Xuân Diệu, Chế Lan Viên trong những bài phân tích văn học của mình cũng nhờ so sánh để chỉ ra vẻ đẹp độc đáo của bài văn, bài thơ.Trong giảng dạy văn học cũng vậy, so sánh là một biện pháp rất hiệu quả và phổ biến để giúp HS hiểu sâu hơn, chính xác hơn những nét về nội dung tư tưởng cũng như những đặc sắc nghệ thuật của tác phẩm văn chương So sánh trong phân tích văn học rất đa dạng và phong phú, bởi vì giới hạn so sánh dựa vào cơ cấu nội tại của tác phẩm và những mối liên hệ hữu cơ vốn có của nó với cuộc sống sản sinh và nuôi dưỡng nó Tuy nhiên, khả năng và giới hạn so sánh không chấp nhận trường hợp lạm dụng tùy tiện, chủ quan mà đòi hỏi phải được xác định trên nguyên tắc chặt chẽ và có cơ sở khoa học xác đáng.
Khi phân tích nhân vật Lão Hạc trong tác phẩm "Lão Hạc," việc so sánh với Chi Dậu trong "Tắt đèn" của Ngô Tất Tố là phương pháp hiệu quả để làm rõ ý nghĩa điển hình của nhân vật này Sự tương phản giữa Lão Hạc và Chi Dậu giúp người đọc hiểu sâu sắc hơn về những khía cạnh nhân văn và bi kịch trong cuộc sống của họ.
Trong tác phẩm "Bước đường cùng" của Nguyễn Công Hoan, nhân vật Pha được miêu tả gần gũi với chị Dậu, cả hai đều mang tính lý tưởng hóa, khác hẳn với nhân vật Lão Hạc, người bị tha hóa Sự so sánh này không chỉ làm nổi bật hoàn cảnh tương đồng của các nhân vật mà còn cho thấy phương thức trần thuật độc đáo của Nam Cao Trong khi Ngô Tất Tố sử dụng lối kể nghiêm túc và tỉnh táo, thì Nguyễn Công Hoan lại thể hiện sự hóm hỉnh, còn Nam Cao có cách kể lạnh lùng và chua chát Cái chết thê thảm của Lão Hạc để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng người đọc, phản ánh sự tàn nhẫn của cuộc sống.
So sánh là một biện pháp cần thiết trong phân tích và giảng dạy văn học, giúp phát triển thế giới thẩm mỹ của học sinh một cách tự nhiên và phong phú Việc sử dụng so sánh đúng cách sẽ làm cho quá trình phân tích tác phẩm trở nên dễ dàng và sâu sắc hơn Khi giáo viên áp dụng hiệu quả thao tác này trong các giờ giảng, học sinh sẽ có hứng thú hơn và khả năng ghi nhớ tác phẩm cùng các đặc điểm của nó sẽ được cải thiện.
7.3.3 Giúp học sinh nắm các kiểu bài so sánh giúp tăng cường năng lực cảm thụ văn của học sinh THCS- so sánh văn học dưới dạng một kiểu bài nghị luận.
So sánh văn học cần phải được hiểu theo ba lớp nghĩa khác nhau
Thứ nhất, so sánh văn học là “một biện pháp tu từ để tạo hình ảnh cho câu văn”(1)
Thao tác lập luận này được coi là một phần quan trọng trong các thao tác lập luận khác như phân tích, bác bỏ và bình luận, đã được giới thiệu trong sách giáo khoa Ngữ văn 11.
So sánh văn học được coi là một phương pháp trình bày trong bài nghị luận, tương tự như các kiểu bài nghị luận về đoạn trích, tác phẩm thơ hay văn xuôi trong sách giáo khoa Ngữ văn 9 Tuy nhiên, kiểu bài này chưa được cụ thể hóa thành một bài học độc lập, dẫn đến việc cần thiết phải xác định rõ khái niệm, mục đích, yêu cầu và cách thức thực hiện Điều này đặc biệt quan trọng đối với học sinh giỏi, vì nếu không nắm vững dạng bài này, các em sẽ gặp khó khăn trong việc phân tích và so sánh các tác phẩm văn học.
7.3.3.2 Mục đích của so sánh văn học:
Trong chương trình THCS, các tác phẩm văn học có sự giống nhau và khác nhau rõ rệt về nhiều bình diện như đề tài, nhân vật, tình huống, cốt truyện, cái tôi trữ tình và chi tiết nghệ thuật Đề tài của các tác phẩm thường phản ánh những vấn đề xã hội, tâm lý con người, trong khi nhân vật lại mang những đặc điểm riêng biệt, thể hiện chiều sâu tâm hồn và tính cách Tình huống và cốt truyện tạo nên sự hấp dẫn, giúp người đọc cảm nhận được diễn biến và xung đột trong tác phẩm Cái tôi trữ tình thể hiện cảm xúc và suy tư của tác giả, còn chi tiết nghệ thuật góp phần làm nổi bật ý nghĩa và giá trị của tác phẩm Sự phân tích các yếu tố này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về từng tác phẩm mà còn tạo ra sự liên kết giữa các tác phẩm trong chương trình học.
Bằng cách phân tích sự tương đồng, chúng ta có thể chỉ ra những điểm khác biệt giữa các tác giả hoặc giữa các giai đoạn văn học khác nhau Điều này giúp nhận diện sự phát triển và kế thừa trong tác phẩm của các tác giả qua các thời kỳ Từ đó, học sinh có thể hiểu rõ nguyên nhân dẫn đến sự khác biệt trong văn học.
7.3.3.3 Kiểu bài so sánh văn học: