Lời giới thiệu
Thực tế giảng dạy môn Sinh học đã có nhiều cải tiến về nội dung và phương pháp, nhằm nâng cao năng lực của học sinh trong các tiết học.
Xuất phát từ thực trạng học tập của học sinh, nhiều em thường có thói quen học thụ động, dẫn đến kết quả học tập chưa cao và thiếu yêu thích môn học Học sinh chưa tìm được mối liên hệ giữa các môn học và chưa áp dụng kiến thức vào thực tiễn Do đó, tôi đã nảy sinh sáng kiến về việc “Sử dụng các kỹ thuật dạy học tích cực vào dạy chủ đề tích hợp: Quang hợp ở thực vật - Sinh học 11”.
Chủ đề này đã giảm sự chồng chéo nội dung kiến thức giữa các môn học, giúp giảm gánh nặng cho học sinh Đồng thời, nó cũng giúp giáo viên và học sinh tiết kiệm công sức, tiền bạc và thời gian.
Giáo viên đã áp dụng các kỹ thuật dạy học tích cực kết hợp với âm thanh, ánh sáng phòng học và ngôn ngữ cơ thể để duy trì năng lượng và sự hưng phấn của học sinh Nhờ đó, học sinh có cơ hội hoạt động nhiều mà vẫn cảm thấy thoải mái, không bị uể oải hay mệt mỏi Kiến thức được tiếp thu một cách nhẹ nhàng, giúp học sinh khắc sâu hơn trong quá trình học tập.
Học sinh ngày càng nâng cao ý thức về việc trồng rừng và bảo vệ rừng, góp phần bảo vệ môi trường sống Các em tích cực tuyên truyền những kiến thức này đến gia đình và cộng đồng địa phương.
Chủ đề này đã giải quyết vấn đề thực tiễn liên quan đến hiệu ứng nhà kính, nguyên nhân chính dẫn đến sự gia tăng nhiệt độ trái đất và các hậu quả nghiêm trọng Việc nâng cao năng suất cây trồng không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế mà còn thúc đẩy việc phát triển các giống mới, giúp tiết kiệm diện tích và tăng năng suất Bón phân hợp lý đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường sống, đồng thời tạo ra những sản phẩm cây trồng sạch và ngon.
Chủ đề này đã chứng minh hiệu quả thiết thực khi được áp dụng thực tế, giúp học sinh phát triển các năng lực như nghiên cứu khoa học, sáng tạo, tự học và sử dụng công nghệ thông tin để tìm hiểu về quang hợp, năng suất cây trồng và môi trường Học sinh đã tìm hiểu kỹ qua internet và tạp chí, sau đó trình bày dưới dạng Powerpoint, đồng thời hợp tác hiệu quả qua hoạt động nhóm Với chủ trương đổi mới giáo dục Việt Nam và sự ra mắt của bộ sách giáo khoa mới về Khoa học tự nhiên, việc thực hiện chủ đề này hiện nay sẽ giúp học sinh làm quen dần và dễ dàng tiếp cận chương trình học mới.
Qua bảy tiết dạy thực nghiệm, tôi nhận thấy mình đã nâng cao hiểu biết về kiến thức môn Sinh học và các môn học liên quan Quá trình thiết kế bài giảng khoa học đã chú trọng đến việc phát triển năng lực cho học sinh Học sinh tham gia học tập một cách sôi nổi và chủ động hơn trong việc tìm tòi, tiếp thu kiến thức.
Sáng kiến này nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy thông qua việc tích hợp liên môn và áp dụng các kỹ thuật dạy học tích cực Tôi đề xuất với tổ chuyên môn và ban chuyên môn nhà trường về việc triển khai những phương pháp này vào các môn học để tạo ra môi trường học tập hiệu quả hơn.
Tên sáng kiến
chủ đề tích hợp: Quang hợp ở thực vật - Sinh học 11”.
Tác giả sáng kiến
Họ và tên : Nguyễn Thị Kim Anh
Trình độ chuyên môn: Cử nhân khoa Sinh học
Chức vụ, đơn vị công tác: Giáo viên dạy Sinh trường THPT Triệu Thái Điện thoại: 0918098480.
4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến :
5 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến:
- Về kiến thức: tích hợp các môn học trong bài học:
Bài 17: Quang hợp (Sinh học 10), Bài 8: Quang hợp ở thực vật (Sinh học
Quang hợp là quá trình quan trọng ở thực vật, được phân loại thành các nhóm C3, C4 và CAM, mỗi nhóm có những đặc điểm riêng biệt Bài 9 trong chương trình Sinh học 11 sẽ giúp học sinh hiểu rõ về sự khác nhau trong quang hợp của các nhóm thực vật này Bài 10 tập trung vào ảnh hưởng của các nhân tố ngoại cảnh đến quang hợp, làm rõ vai trò của môi trường trong quá trình này Bài 11 liên quan đến mối liên hệ giữa quang hợp và năng suất cây trồng, nhấn mạnh tầm quan trọng của quang hợp trong nông nghiệp Cuối cùng, bài 13 trong Sinh học 12 hướng dẫn thực hành phát hiện diệp lục và carotenoit, cung cấp kiến thức thực tiễn về các sắc tố quang hợp.
- Về đối tượng: Học sinh khối 11.
6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử, (ghi ngày nào sớm hơn) Năm học 2017- 2018.
7 Mô tả bản chất của sáng kiến:
1 Hoàn cảnh nảy sinh sáng kiến:
Các nguyên tố khoáng đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của cây trồng, ảnh hưởng đến quá trình quang hợp và năng suất cây trồng Hiểu biết về ánh sáng và hiện tượng hiệu ứng nhà kính giúp nhận thức rõ hơn về tác động của môi trường đối với sinh trưởng cây trồng Đồng thời, kiến thức về phản ứng oxi hóa – khử và phản ứng axit – bazơ trong hóa học cũng liên quan đến việc bón phân hợp lý, nhằm tăng năng suất mà vẫn giảm thiểu ô nhiễm môi trường Cuối cùng, việc hiểu rõ các câu tục ngữ trong văn học có thể giúp chúng ta liên kết các khía cạnh khoa học này với thực tiễn cuộc sống.
Phân bón có ảnh hưởng lớn đến năng suất cây trồng và môi trường, là kiến thức quan trọng trong thực tiễn trồng trọt mà học sinh cần nắm vững Qua việc học về phân bón, học sinh nhận thức được tác hại của việc bón phân dư thừa và không đủ liều lượng, từ đó có thể áp dụng và tuyên truyền cho gia đình và cộng đồng về việc bón phân hợp lý Hơn nữa, các em cũng hiểu rõ vai trò của cây xanh trong hệ sinh thái và con người, góp phần nâng cao ý thức bảo vệ rừng và trồng cây xanh để bảo vệ môi trường sống.
Việc tích hợp các nội dung kiến thức một cách hợp lý giúp đảm bảo tính logic trong nội dung và nhận thức của học sinh, từ đó phát triển năng lực tư duy logic và tư duy khoa học cho các em.
Tích hợp giúp giáo viên có thêm thời gian để tổ chức các hoạt động phát triển năng lực cho học sinh thông qua việc áp dụng các kỹ thuật dạy học tích cực.
Chủ đề quang hợp ở thực vật liên quan đến 6 bài học trong chương trình phổ thông:
Bài 17: Quang hợp (Sinh học 10)
Bài 8: Quang hợp ở thực vật (Sinh học 11)
Bài 9 Quang hợp ở các nhóm thực vật C3, C4 và CAM (Sinh học 11)
Bài 10: Ảnh hưởng của các nhân tố ngoại cảnh đến quang hợp ở thực vật (Sinh học 11).
Bài 11: Quang hợp và năng suất cây trồng (Sinh học 11).
Bài 13: Thực hành: Phát hiện diệp lục và carotenoit (Sinh học 12) nhấn mạnh tầm quan trọng của việc dạy học theo chủ đề và tích hợp liên môn Việc áp dụng các kỹ thuật dạy học tích cực nhằm phát triển năng lực cho học sinh đang ngày càng được chú trọng trong giáo dục hiện đại.
Vì những lý do nêu trên, tôi đã quyết định chọn đề tài “Sử dụng các kỹ thuật dạy học tích cực trong việc giảng dạy chủ đề tích hợp: Quang hợp ở thực vật - Sinh 11”.
Công văn 5341/BGDĐT-VP và công văn 3790/BGDĐT-GDTrH nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tập huấn cán bộ quản lý và giáo viên trung học phổ thông về dạy học tích hợp, liên môn Việc tổ chức các cuộc thi như 'Vận dụng kiến thức liên môn để giải quyết các tình huống thực tiễn' và 'Dạy học theo chủ đề tích hợp' nhằm thực hiện chủ trương đổi mới giáo dục, bao gồm mục tiêu, nội dung, phương pháp và hình thức dạy học Điều này giúp gắn kết giáo dục trong nhà trường với thực tiễn cuộc sống, đồng thời phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh thông qua việc dạy học chủ đề tích hợp, ví dụ như chủ đề 'Quang hợp ở thực vật'.
Tôi đã đi nghiên cứu sâu vào một số kĩ thuật dạy học tích cực được ứng dụng để dạy chuyên đề này gồm:
* Kĩ thuật tóm tắt nội dung tài liệu theo nhóm
Hoạt động này giúp học sinh nâng cao hiểu biết về tài liệu đọc thông qua việc thảo luận, lắng nghe, đặt câu hỏi và trả lời các câu hỏi.
Học sinh sẽ làm việc theo nhóm nhỏ để đọc to tài liệu được phát, thảo luận về ý nghĩa của nó và chuẩn bị trả lời các câu hỏi liên quan đến bài đọc Sau đó, đại diện nhóm sẽ trình bày các ý chính cho cả lớp.
Sau đó, các thành viên trong nhóm lần lượt trả lời các câu hỏi của các bạn khác trong lớp về bài đọc
* Kĩ thuật đọc tích cực
Kỹ thuật này hỗ trợ học sinh nâng cao khả năng tự học, đồng thời giúp giáo viên tiết kiệm thời gian cho những bài học hoặc phần đọc có nội dung phong phú nhưng không quá khó khăn cho học sinh.
Cách tiến hành như sau:
GV nêu câu hỏi/yêu cầu định hướng HS đọc bài/phần đọc.
Học sinh cần thực hiện các bước quan trọng để làm việc cá nhân hiệu quả Đầu tiên, họ nên đọc lướt qua bài đọc để tìm kiếm gợi ý từ hình ảnh, tiêu đề và các từ hoặc cụm từ quan trọng Sau đó, khi đọc nội dung, học sinh cần liên tưởng đến những kiến thức đã có và dự đoán nội dung dựa trên các từ hoặc khái niệm mà họ gặp phải.
Tìm ý chính: HS tìm ra ý chính của bài / phần đọc qua việc tập trung vào các ý quan trọng theo cách hiểu của mình.
Học sinh chia sẻ kết quả đọc trong nhóm từ 2 đến 4 người, thảo luận và giải thích các thắc mắc nếu có Các em cùng thống nhất ý chính của bài hoặc phần đọc Học sinh cũng đặt câu hỏi để giáo viên giải đáp khi cần thiết.
Lưu ý: Một số câu hỏi GV thường dùng để giúp HS tóm tắt ý chính:
Em có chú ý gì khi đọc ?
Em so sánh A và B như thế nào?
A và B giống và khác nhau như thế nào?
* Kĩ thuật viết tích cực
Trong quá trình thuyết trình, GV đặt câu hỏi và dành thời gian cho HS tự do viết câu trả lời.
GV cũng có thể yêu cầu HS liệt kê ngắn gọn những gì các em biết về chủ đề đang học trong khoảng thời gian nhất định.
GV yêu cầu một vài HS chia sẻ nội dung mà các em đã viết trước lớp.
Kỹ thuật này có thể được áp dụng sau tiết học để tóm tắt nội dung đã học, đồng thời cung cấp phản hồi cho giáo viên về mức độ nắm bắt kiến thức của học sinh và những điểm mà các em còn hiểu sai.
Kỹ thuật hỏi và trả lời là phương pháp dạy học hiệu quả, giúp học sinh củng cố và khắc sâu kiến thức đã học Qua việc đặt câu hỏi và trả lời, học sinh không chỉ nâng cao khả năng tư duy mà còn phát triển kỹ năng giao tiếp Phương pháp này có thể được thực hiện trong nhiều bối cảnh học tập khác nhau, tạo cơ hội cho học sinh tham gia tích cực vào quá trình học.
GV nêu chủ đề GV (hoặc 1 HS) sẽ bắt đầu đặt một câu hỏi về chủ đề và yêu cầu một HS khác trả lời câu hỏi đó.
HS vừa trả lời xong câu hỏi đầu tiên lại được đặt tiếp một câu hỏi nữa và yêu cầu một HS khác trả lời.
HS này sẽ tiếp tục quá trình trả lời và đặt câu hỏi cho các bạn cùng lớp,
Cứ như vậy cho đến khi GV quyết định dừng hoạt động này lại.
* Kĩ thuật đặt câu hỏi