LỜI GIỚI THIỆU
Trong bối cảnh phát triển khoa học công nghệ hiện đại, nền giáo dục Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức và cần một cuộc cách mạng mạnh mẽ để đáp ứng yêu cầu của thời đại Đảng và Nhà nước luôn coi giáo dục là quốc sách hàng đầu, với mục tiêu xây dựng thế hệ con người gắn bó với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có đạo đức, ý chí xây dựng Tổ quốc, và khả năng tiếp thu văn hóa nhân loại Điều này nhằm phát huy tiềm năng dân tộc, khuyến khích tư duy sáng tạo và xây dựng một nền giáo dục vừa “hồng” vừa “chuyên”, như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã căn dặn.
Gần đây, toàn xã hội đang quan tâm đến việc đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục tại Việt Nam Đặc biệt, phương pháp dạy học đang chuyển từ việc tiếp cận nội dung sang chú trọng phát triển năng lực người học Đây là định hướng quan trọng cho giáo dục phổ thông, đặc biệt trong bộ môn Lịch sử.
Bộ môn Lịch sử, với những đặc trưng riêng, đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển toàn diện con người và thực hiện mục tiêu giáo dục ở trường THPT Trong suốt nhiều năm qua, đội ngũ giảng dạy có trình độ chuyên môn vững vàng đã góp phần nâng cao chất lượng dạy học, đặc biệt trong việc bồi dưỡng phẩm chất và giáo dục nhân cách cho học sinh.
Hiện nay, nhiều học sinh đang thờ ơ với môn lịch sử, coi đây là môn học phụ, dẫn đến sự giảm sút về yêu thích và chất lượng học tập Nguyên nhân chủ yếu đến từ hạn chế về nội dung và phương pháp dạy học, đặc biệt ở bậc THPT Do đó, việc đổi mới nội dung và phương pháp dạy học lịch sử là rất cần thiết Nội dung dạy học không chỉ đơn thuần thay đổi sự kiện lịch sử mà còn cần tạo ra tư duy lịch sử mềm dẻo, giúp học sinh hiểu và vận dụng kiến thức vào thực tiễn Các tiết học theo chủ đề sẽ giúp học sinh mở rộng kiến thức và giảm áp lực, từ đó nâng cao hứng thú học tập Đổi mới phương pháp dạy học cũng quan trọng, giáo viên cần áp dụng các biện pháp khơi gợi hứng thú và phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh, nhằm phát triển khả năng tự học và nghiên cứu.
Giáo viên lịch sử cần nỗ lực trau dồi kiến thức và làm gương về đạo đức, đồng thời đổi mới phương pháp giảng dạy để khơi dậy tình yêu lịch sử cho học sinh Qua việc thiết kế và tổ chức dạy học hiệu quả, giáo viên có thể phát huy năng lực nhận thức của học sinh ngay từ lớp 10 Chương trình lịch sử lớp 10 chứa đựng nội dung hấp dẫn về các trận quyết chiến chống ngoại xâm từ thế kỷ XI đến XVIII, giúp học sinh định hướng lòng yêu nước và tự hào về quá khứ dân tộc Nội dung này không chỉ quan trọng cho kiến thức cơ bản và ôn tập thi mà còn giúp học sinh phát triển năng lực đánh giá và phân tích nghệ thuật quân sự của cha ông, từ đó áp dụng vào cuộc sống hiện tại và hình thành các năng lực nhận thức cần thiết.
2.TÊN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Thiết kế và tổ chức dạy học chủ đề "Những trận quyết chiến chiến lược chống ngoại xâm trong lịch sử dân tộc (thế kỷ XI-XVIII)" cho học sinh lớp 10 trung học phổ thông là một phương pháp giáo dục quan trọng Nội dung này giúp học sinh hiểu rõ về các trận đánh mang tính quyết định trong lịch sử, từ đó nâng cao nhận thức về lòng yêu nước và trách nhiệm đối với đất nước Việc giảng dạy cần chú trọng vào các chiến lược, nhân vật lịch sử và bối cảnh xã hội của từng thời kỳ, tạo điều kiện cho học sinh phát triển tư duy phản biện và kỹ năng phân tích lịch sử.
- Họ và tên: Hoàng Thị Hạnh
- Địa chỉ tác giả sáng kiến: Trường THPT Ngô Gia Tự-Lập Thạch-Vĩnh Phúc
- Số điện thoại: 0973.938.479 E_mail: hoanghanh25111984@gmail.com
4.CHỦ ĐẦU TƯ TẠO RA SÁNG KIẾN: Hoàng Thị Hạnh
LĨNH VỰC ÁP DỤNG SÁNG KIẾN
- Chương trình lịch sử lớp 10 gồm các bài:
+ Bài 19: Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm thế kỉ X-XV
+ Bài 23: Phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất đất nước bảo vệ tổ quốc cuối thế kỉ XVIII
NỘI DUNG
4
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌCTHEO CHỦ ĐỀ TRONG MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1.1 Cơ sở lí luận và xuất phát của đề tài
1.1.1.Một số khái niệm, thuật ngữ cơ bản sử dụng trong đề tài
* Thiết kế và thiết kế (dạy học) chủ đề
Theo từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê, thiết kế là quá trình lập tài liệu và kỹ thuật tổng thể, bao gồm các bản tính toán và xây dựng được thực hiện trong quá trình hoàn thiện nội dung Do đó, thiết kế không chỉ bao hàm ý tưởng mà còn cung cấp các chi tiết cần thiết để hỗ trợ cho tiến trình thực hiện công việc một cách khoa học.
Trong dạy học, thiết kế chủ đề là quá trình mà giáo viên phát triển nội dung bài học phù hợp với trọng tâm kiến thức của chương trình Đồng thời, giáo viên cũng cần đưa ra các ý tưởng tổ chức tiến trình dạy học một cách linh hoạt để tối ưu hóa hiệu quả học tập.
Việc thiết kế chủ đề và xây dựng tiến trình dạy học cần linh hoạt, cho phép giáo viên chủ động và sáng tạo, tránh khuôn mẫu cứng nhắc để thực hiện đổi mới trong giáo dục.
* Dạy học theo chủ đề.
Thiết kế bài dạy không chỉ là việc lên ý tưởng về nội dung và hình thức, mà tổ chức dạy học còn là quá trình cụ thể hóa nội dung đó qua các phương pháp và kỹ thuật linh hoạt Hoạt động tổ chức dạy học mang tính mục đích của giáo viên, nhằm điều khiển các hoạt động nhận thức của học sinh Cách thức tổ chức giờ học và các hoạt động dạy học phụ thuộc vào sự định hướng và điều khiển của giáo viên.
Trong một chủ đề có nhiều tiết học, việc soạn thảo có thể thực hiện chung cho toàn bộ mà không cần tách riêng từng tiết Điều này giúp tránh lặp lại những phần chung như mục tiêu chủ đề, yêu cầu chuẩn kiến thức, kỹ năng và thái độ Những nội dung này chỉ cần ghi một lần nhưng vẫn phản ánh đầy đủ cho toàn bộ chủ đề.
Chủ đề trong văn học là nội dung chủ yếu và nổi bật mà tác giả muốn truyền tải, thể hiện vấn đề trung tâm của tác phẩm Theo từ điển Tiếng Việt, chủ đề được hiểu là những đề tài quan trọng mà nhà văn làm nổi bật trong tác phẩm Tính thống nhất của chủ đề được thể hiện qua cả nội dung và hình thức; nội dung yêu cầu sự mạch lạc và liên kết chặt chẽ giữa các phần, trong khi hình thức thể hiện qua nhan đề và trình tự sắp xếp các phần trong văn bản.
Dạy học theo chủ đề là phương pháp khám phá các khái niệm và nội dung bài học có sự liên kết với nhau, dựa trên các mối quan hệ lý luận và thực tiễn trong các môn học Phương pháp này tích hợp nội dung từ nhiều đơn vị học tập, giúp học sinh hoạt động tích cực hơn trong việc tìm kiếm kiến thức và áp dụng vào thực tiễn.
Dạy học theo chủ đề kết hợp mô hình dạy học truyền thống và hiện đại, nơi giáo viên không chỉ truyền thụ kiến thức mà còn hướng dẫn học sinh tự tìm kiếm thông tin và áp dụng kiến thức vào giải quyết các nhiệm vụ thực tiễn.
Dạy học theo chủ đề là mô hình mới thay thế lớp học truyền thống, tập trung vào những nội dung học tập tổng quát và liên lĩnh vực, với học sinh là trung tâm Mô hình này khuyến khích tích hợp thực hành gắn liền với thực tiễn, giúp học sinh phát triển kỹ năng và kiến thức một cách toàn diện hơn.
Mô hình này tạo điều kiện cho học sinh làm việc nhóm, giải quyết các vấn đề thực tiễn một cách có hệ thống và liên quan đến nhiều lĩnh vực kiến thức khác nhau Học sinh cũng được khuyến khích thu thập thông tin từ nhiều nguồn khác nhau để nâng cao hiểu biết.
Việc học của học sinh mang lại giá trị thực tiễn, giúp rèn luyện kỹ năng hoạt động và kỹ năng sống Học sinh có cơ hội minh họa kiến thức, đánh giá mức độ tiếp thu và cải thiện khả năng giao tiếp Trong mô hình này, giáo viên đóng vai trò là người hướng dẫn và hỗ trợ, thay vì quản lý trực tiếp hoạt động của học sinh.
Dạy học theo chủ đề ở bậc trung học nhằm tăng cường sự tích hợp kiến thức, tạo ra mối liên hệ mạng lưới đa chiều Phương pháp này kết hợp các ứng dụng kỹ thuật và đời sống thực tiễn vào nội dung học, giúp cho việc học trở nên ý nghĩa và hấp dẫn hơn Nói cách khác, đây là việc "thổi hơi thở" của cuộc sống vào những kiến thức cổ điển, từ đó nâng cao chất lượng "cuộc sống thật" trong các bài học.
Theo nhiều quan điểm, dạy học theo chủ đề được coi là một phần của nội dung giảng dạy, không phải là phương pháp giảng dạy Tuy nhiên, khi xây dựng nội dung dạy học theo chủ đề, điều này lại ảnh hưởng đáng kể đến việc lựa chọn và điều chỉnh các phương pháp giảng dạy cho phù hợp.
Dạy học theo chủ đề thúc đẩy quá trình tích hợp nội dung, cho phép kết hợp kiến thức từ các môn học khác nhau trong quá trình giảng dạy.
*Thiết kế chủ đề lịch sử
Lịch sử là tập hợp những vấn đề quan trọng và nổi bật từ các giai đoạn và sự kiện có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Nó phản ánh những gì đã diễn ra một cách khách quan, không phụ thuộc vào ý muốn của con người Lịch sử xã hội loài người bao gồm tất cả các quốc gia, dân tộc và cộng đồng Các sự kiện lịch sử đa dạng và phong phú, nhưng cần được xem xét trong mối quan hệ lịch đại và đồng đại Do đó, khi phân tích các sự kiện lịch sử, cần nhận diện đặc điểm riêng biệt của từng sự kiện đồng thời đặt chúng trong bối cảnh chung để hiểu rõ tính liên tục, kế thừa và phát triển của lịch sử.
36
PHƯƠNG PHÁP THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC CHỦ ĐỀ
“NHỮNG TRẬN QUYẾT CHIẾN CHIẾN LƯỢC CHỐNG NGOẠI XÂM CỦA LỊCH SỬ DÂN TỘC(THẾ KỈ XI-XVIII)” CHO HS LỚP 10 THPT
2.1.Vị trí, ý nghĩa và nội dung cơ bản của chủ đề“Những trận quyết chiến chiến lược chống ngoại xâm của lịch sử dân tộc (thế kỉ XI-XVIII)”
2.1.1 Vị trí của chủ đề trong chương trình lịch sử Việt Nam lớp 10
Chủ đề “Những trận quyết chiến chiến lược chống ngoại xâm của lịch sử dân tộc (thế kỉ XI-XVIII)” thuộc phần Lịch sử Việt Nam từ thế kỉ XI-XVIII trong chương trình lớp 10 THPT, có vai trò quan trọng trong quá trình phát triển lịch sử nước ta Trong khi “Việt Nam thời kì nguyên thủy” mở đầu cho lịch sử Việt Nam và định hình bản sắc văn hóa, thì giai đoạn từ thế kỉ X đến XVIII tiếp tục phát triển văn minh, nâng cao truyền thống dân tộc, thể hiện rõ nét hơn so với các giai đoạn trước.
Với 12 bài trong chương trình chuẩn của sách giáo khoa lịch sử lớp 10 ( từ bài 17 đến bài 28) , lịch sử phong kiến Việt Nam hiện lên với những nét đầy đủ nhất trong giai đoạn này Chủ đề tác giả xây dựng trong nội dung bài tập với chủ đề
Trong lịch sử dân tộc Việt Nam từ thế kỷ XI đến XVIII, những trận quyết chiến chiến lược chống ngoại xâm đóng vai trò quan trọng Nội dung này được trình bày trong Bài 19 của chương trình lịch sử lớp 10, nơi khắc họa những nỗ lực kiên cường của dân tộc trong việc bảo vệ độc lập và chủ quyền Những trận đánh này không chỉ thể hiện sức mạnh quân sự mà còn là minh chứng cho tinh thần đoàn kết và ý chí kiên cường của người Việt Nam.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ khám phá những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm diễn ra từ thế kỉ X đến XV, cùng với phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất đất nước, bảo vệ tổ quốc vào cuối thế kỉ XVIII Những sự kiện lịch sử này không chỉ phản ánh tinh thần yêu nước mạnh mẽ của dân tộc mà còn là những bước ngoặt quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển đất nước Việt Nam.
Lịch sử Việt Nam từ thế kỉ XI đến XVIII chủ yếu tập trung vào công cuộc xây dựng đất nước và kháng chiến chống giặc ngoại xâm Việc xây dựng chủ đề học tập cho giai đoạn này là rất quan trọng trong tiến trình lịch sử Việt Nam Đây là thời kỳ mà nhân dân phát huy truyền thống dân tộc, đoàn kết chiến đấu kiên cường, thông minh và sáng tạo, thể hiện qua những cuộc kháng chiến vĩ đại như cuộc đấu tranh chống quân Nam Hán của Ngô Quyền năm 938, kháng chiến chống Tống thời Tiền Lê năm 981, và kháng chiến chống Tống thời Lý năm 1075.
Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên thế kỉ XIII, phong trào đấu tranh chống quân Minh vào cuối thế kỉ XVI, kháng chiến chống quân Xiêm (1784-1785), và cuộc kháng chiến chống quân Thanh xâm lược (1789) đều là những mốc lịch sử quan trọng trong sự nghiệp thống nhất đất nước và bảo vệ tổ quốc.
Chủ đề “Những trận quyết chiến chiến lược chống ngoại xâm của lịch sử dân tộc (thế kỉ XI-XVIII)” tập trung vào giai đoạn quan trọng trong lịch sử Việt Nam, từ thế kỉ XI đến thế kỉ XVIII Đây là thời kỳ mà truyền thống dân tộc được phát huy mạnh mẽ, với yếu tố con người tạo ra sức mạnh tổng hợp trong cuộc đấu tranh bảo vệ độc lập và tự do cho đất nước Do đó, việc nghiên cứu và giảng dạy lịch sử Việt Nam trong thời kỳ này mang ý nghĩa sâu sắc.
Việc khai thác hiệu quả nội dung lịch sử trong giai đoạn này không chỉ giúp giáo dục truyền thống dân tộc mà còn đặc biệt nhấn mạnh truyền thống đoàn kết Điều này góp phần nâng cao hiệu quả trong việc dạy học và giáo dục đạo đức cho học sinh hiện nay.
2.1.2 Ý nghĩa khi dạy học chủ đề
Dạy học chủ đề “Những trận quyết chiến chiến lược chống ngoại xâmcủa lịch sử dân tộc (thế kỉ XI- XVIII)” ởlớp 10 THPT sẽ giúp HS:
Tái hiện lịch sử dân tộc qua “Những trận quyết chiến chiến lược chống ngoại xâm (thế kỉ XI-XVIII)” cho thấy quá trình hình thành nhà nước phong kiến Việt Nam trên lãnh thổ thống nhất, với chế độ quân chủ chuyên chế trung ương tập quyền Sự phát triển ổn định về chính trị và kinh tế đã giúp các triều đại phong kiến xây dựng lực lượng vũ trang mạnh mẽ, nhận được sự ủng hộ từ nhân dân, qua đó đánh bại nhiều cuộc xâm lược lớn từ phương Bắc Tinh thần chiến đấu anh dũng, sự đoàn kết toàn dân và tài thao lược của các tướng lĩnh là những yếu tố then chốt dẫn đến những chiến thắng huy hoàng trong lịch sử.
Dạy lịch sử Việt Nam từ thế kỷ XI đến thế kỷ XVIII giúp học sinh hiểu rõ những sự kiện nổi bật và tấm gương anh hùng, phản ánh sự nghiệp của quần chúng và cá nhân kiệt xuất, đồng thời khắc sâu tinh thần đoàn kết dân tộc trong cuộc đấu tranh xây dựng và bảo vệ tổ quốc Qua việc học từ những câu chuyện thực tế, học sinh được khơi dậy tình cảm và cảm xúc tích cực, hình thành niềm tin và đạo đức, nhận thức được rằng giá trị ngày nay được tạo nên từ sự hy sinh và gắn bó của các thế hệ trước Từ đó, học sinh có trách nhiệm phát triển sự nghiệp của cha ông.
Học sinh là đối tượng chính trong giáo dục, nhưng cũng bị ảnh hưởng bởi môi trường xung quanh Việc giáo dục truyền thống dân tộc cần được thực hiện một cách tự nhiên, thông qua kiến thức lịch sử chính xác, nhằm thuyết phục học sinh tự tiếp nhận và hành động theo truyền thống đoàn kết Cố chủ tịch Phạm Văn Đồng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc dạy lịch sử đúng cách để tạo ra niềm tự hào và tình yêu dân tộc trong giới trẻ, tránh chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi.
Nội dung chuyên đề "Những trận quyết chiến chiến lược chống ngoại xâm của lịch sử dân tộc (thế kỷ XI-XVIII)" được xây dựng nhằm khắc họa rõ ràng những nhiệm vụ trọng tâm, giúp học sinh phát triển toàn diện về kiến thức và thái độ.
Học sinh học lịch sử không chỉ cần "biết" mà còn phải "tường", nghĩa là hiểu sâu bản chất của sự kiện Môn lịch sử khuyến khích sự tích cực và sáng tạo, giúp học sinh nhận thức rõ ràng hơn về các sự kiện, hoàn thiện nhân cách và đạo đức Việc này không chỉ rèn luyện tư duy độc lập mà còn phát triển kỹ năng phân tích và khả năng áp dụng kiến thức vào thực tiễn Giáo dục môn lịch sử đóng góp quan trọng vào việc hình thành nhân cách toàn diện cho học sinh.
=> Hướng tới các năng lực của HS : giải quyết vấn đề, sáng tạo, hợp tác, tìm kiếm, xử lí thông tin, công nghệ thông tin.
2.1.3 Nội dung cơ bản của chủ đề “Những trận quyết chiến chiến lược chống ngoại xâmcủa lịch sử dân tộc ( thế kỉ XI-XVIII)”
Dựa trên các tiêu chí xác định trận quyết chiến chiến lược đã nêu trong chương 1, tác giả đã tiến hành nghiên cứu chương trình SGK lớp 10, đặc biệt là phần Lịch sử Việt Nam từ thế kỷ XI đến thế kỷ XVIII Qua đó, tác giả đã xác định được bốn trận quyết chiến chiến lược chống ngoại xâm quan trọng trong lịch sử dân tộc, được trình bày trong hai bài học sau.
Bài 19 Những cuộc chiến đấu chống ngoại xâm ở các thế kỉ X – XV
Bài 23 Phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất đất nước, bảo vệ Tổ quốc cuối thế kỉ XVIII.
Căn cứ vào nội dung của hai bài học này, chúng ta sẽ tập trung làm rõ 4 trận quyết chiến chiến lược như sau:
- Trận Chi Lăng- Xương Giang năm 1427
- Trận Ngọc Hồi- Đống Đa năm 1789.
*Khái quát nội dung cơ bản 4 trận quyết chiến chiến lược:
Giữa thế kỷ XI, nhà Tống chuẩn bị cho cuộc xâm lược thứ hai với quy mô lớn hơn và âm mưu thâm độc hơn Lý Thường Kiệt đã lãnh đạo một cuộc kháng chiến chủ động, thể hiện sức mạnh và tư thế hiên ngang của dân tộc Chiến thắng Như Nguyệt vào mùa xuân năm 1077 đã đập tan cuộc viễn chinh của quân Tống, làm suy yếu ý chí xâm lược của họ Sau thất bại này, Lý Thường Kiệt đã chủ động giảng hòa, dẫn đến việc nhà Tống công nhận Đại Việt là một vương quốc độc lập và không còn dám xâm phạm nữa.
+ Trận Trận Bạch Đằng năm 1288