A - LỜI MỞ ĐẦUNhằm gúp phần nâng cao chất lợng dạy học ở tiểu học núichung và môn Lịch sử núi riêng, năm học 2010- 2011, Bộ giáodục và đào tạo đó chính thức ban hành chơng trình Tiểu học
Trang 1A - LỜI MỞ ĐẦU
Nhằm gúp phần nâng cao chất lợng dạy học ở tiểu học núichung và môn Lịch sử núi riêng, năm học 2010- 2011, Bộ giáodục và đào tạo đó chính thức ban hành chơng trình Tiểu học
2000 và đến nay nội dung chơng trình sách giáo khoa lớp 5
đợc đa vào sử dụng đại trà trong phạm vi cả nớc Để đáp ứng
đợc nội dung chơng trình sách giáo khoa mới đòi hỏi phải
đổi mới phơng pháp dạy học Khi áp dụng phơng pháp dạyhọc mới thì yêu cầu phải có tổ chức dạy học tơng ứng, phốihợp để tạo cơ hội cho học sinh suy nghĩ và làm việc, trao đổi,thảo luận với nhau nhiều hơn Vì vậy, việc sử dụng phiếu họctập cú vai trò đáng kể trong quỏ trỡnh dạy học mụn Lịch sử ở tiểuhọc Trước hết, nó là phương tiện luyện tập kĩ năng: đọc, hiểu, cho học sinh Mặt khỏc, kết quả của phiếu học tập thu được từ học sinh khụngnhững nhanh chúng, kịp thời mà cũn thể hiện được trỡnh độ, khả năng củatừng em, từ đú giỳp cho giỏo viờn đỏnh giỏ chớnh xỏc và khỏch quan về nănglực của học sinh, để cú những tỏc động tớch cực đến đối tượng của mỡnh.Phiếu học tập cú thể được sử dụng một cỏch linh hoạt trong cỏc hoạt động củatiến trỡnh bài dạy với nhiều hỡnh thức dạy học (ngoài trời, trong lớp, ) vànhiều hỡnh thức tổ chức hoạt động dạy học (cỏ nhõn, nhúm, tổ, ) Đú cũn làđiều kiện thuận lợi cho việc tiến hành dạy học cỏ biệt húa, phõn biệt húa Bờncạnh đú, phiếu học tập cũn kớch thớch hứng thỳ học tập của cỏc em
Đặc biệt, với mụn Lịch sử núi chung và mụn Lịch sử lớp 5 núi riờng, nộidung của mụn học là những sự kiện lịch sử xó hội, cho nờn bắt buộc ngườihọc phải nhớ một cỏch chớnh xỏc Thế nhưng, với những đặc điểm tõm sinh lớcủa học sinh lớp 5 thỡ việc này gõy khụng ớt khú khăn trong quỏ trỡnh học tập
Trang 2mụn Lịch sử Vỡ thế, việc sử dụng phiếu học tập trong dạy học Lịch sử 5 làmột điều rất cần thiết và nờn làm để đem lại hiệu quả chất lượng dạy và họccủa giỏo viờn và học sinh Bởi với phiếu học tập, cỏc em cú điều kiện tự mỡnhnhận ra những kiến thức trọng tõm của bài học Mặt khỏc, phiếu học tập làmột trong những phương tiện dạy học trực quan, phự hợp với tõm sinh lớ củahọc sinh tiểu học Do vậy, phiếu học tập giỳp cỏc em tiếp cận và nhận thứckiến thức một cỏch dễ dàng, nhanh chúng và sõu sắc.
Tuy nhiờn, ở cỏc trường tiểu học hiện nay, việc sử dụng phiếu học tậptrong dạy học núi chung và trong mụn Lịch sử núi riờng cũn rất nhiều hạn chế
và bất cập Thực trạng này xuất phỏt từ những nguyờn nhõn khỏch quan vàchủ quan như: cơ sở vật chất; trỡnh độ và nhận thức của giỏo viờn; trỡnh độhọc sinh; v.v
Điều này làm cho chỳng tụi - những người giỏo viờn tiểu học, luụn trăntrở và suy nghĩ
Chớnh vỡ những lớ do trờn, chỳng tụi chọn đề tài: Thiết kế và sử dụng
phiếu học tập trong dạy học Lịch sử lớp 5 để nghiờn cứu Với hy vọng gúp
phần nhỏ của mỡnh nhằm nõng cao chất lượng dạy học mụn Lịch sử lớp 5
B - NỘI DUNG đề tài
I cơ sở lí luận
Cho đến nay, việc thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học đang
là vấn đề được nhiều nhà nghiờn cứu quan tõm, nhưng chỉ dừng lại ở khớacạnh khỏi quỏt, chưa đi sõu nghiờn cứu qui trỡnh thiết kế và phương phỏp sửdụng phiếu học tập trong mụn Lịch sử lớp 5
Cú thể núi, càng về sau cỏc nhà nghiờn cứu càng quan tõm đến vấn đề sửdụng phiếu học tập trong quỏ trỡnh dạy học Nhưng tất cả tỏc giả chưa đưa ravấn đề thiết kế và sử dụng phiếu học tập như thế nào trong mụn Lịch sử lớp 5
ở tiểu học Vỡ vậy, đõy là vấn đề hết sức mới mẻ, chưa cú tỏc giả nào nghiờncứu
Trang 3Từ sự phân tích đặc điểm chương trình, sách giáo khoa môn Lịch
sử líp5, tôi thấy có những thuận lợi và khó khăn khi sử dụng phiếu học tậptrong môn Lịch sử líp 5 như sau:
* Thuận lợi:
- Sau mỗi bài học có phần câu hỏi cuối bài nên giáo viên có thể dựa vào
đó để thiết kế phiếu học tập hướng dẫn học sinh cách học và củng cố bài
- Một số bài có tranh ảnh hoặc lược đồ nên giáo viên có thể tham khảo
để đặt câu hỏi trong phiếu nhằm khai thác nội dung, kiến thức trong ảnh hoặclược đồ làm cho bài học phong phú hơn đồng thời học sinh cũng dễ hiểu bàihơn
- Việc sử dụng phiếu học tập trong quá trình dạy học Lịch sử 5 đã kíchthích được hứng thú say mê tìm hiểu, khám phá những sự kiện mà học sinhcòn thắc mắc muốn khám phá hiểu biết
Trang 4tập (câu hỏi chính lẫn câu hỏi phụ và câu hỏi liên hệ thực tế) nên mất nhiềuthời gian.
- Kênh hình (tranh ảnh, lược đồ, ) không nhiều, có nhiều bài không có
Vì vậy giáo viên phải chuẩn bị tranh ảnh, lược đồ kết hợp với soạn câu hỏitrong phiếu học tập để bài học được sinh động hơn nên tốn thời gian
Iii néi dung ch¬ng tr×nh, yªu cÇu kiÕn thøc, kÜ n¨ng
Để góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 5, tôi đã thựchiện một số giải pháp như sau:
Biện pháp 1: Giáo viên nghiên cứu kĩ đặc điểm chương trình, sách giáo khoa môn Lịch sử lớp 5 để thiết kế bộ phiếu học tập
1.1 Nội dung chư¬ng trình môn lịch sử lớp 5.
Ở lớp 5, học sinh tìm hiểu lịch sử dân tộc từ năm 1858 cho đến nay vớicác nội dung chính sau:
a/ Thời kì (1858 – 1945) : Hơn tám mươi năm chống thực dân Pháp xâm lược và đô hộ
- Bài 1: “Bình Tây Đại nguyên soái” Trương Định
- Bài 2: Nguyễn Trường Tộ mong muốn canh tân đất nước
- Bài 3: Cuộc phản công ở kinh thành Huế
- Bài 4: Xã hội Việt Nam cuối thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX
- Bài 5: Phan Bội Châu và phong trào Đông Du
- Bài 6: Quyết chí ra đi tìm đường cứu nước
- Bài 7: Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời
- Bài 8: Xô viết Nghệ - Tĩnh
- Bài 9: Cách mạng mùa thu
- Bài 10: Bác Hồ đọc Tuyên ngôn Độc lập
- Bài 11: Ôn tập: Hơn tám tám mươi năm chống thực dân Pháp xâm lược
và đô hộ (1858 – 1945)
Trang 5b/ Thời kì (1945 – 1954): Bảo vệ chính quyền non trẻ, trường kì kháng chiến chống thực dân Pháp
- Bài 12: Vượt qua tình thế hiểm nghèo
- Bài 13: “Thà hi sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nước”
- Bài 14: Thu – đông 1947, Việt Bắc “mồ chôn giặc Pháp”
- Bài 15: Chiến thắng Biên giới thu – đông 1950
- Bài 16: Hậu phương những năm sau chiến dịch Biên giới
- Bài 17: Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ
- Bài 18: Ôn tập: Chín năm kháng chiến bảo vệ độc lập dân tộc (1945 –1954)
c/ Thời kì (1954 – 1975): Xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thống nhất đất nước
- Bài 19: Nước nhà bị chia cắt
- Bài 20: Bến Tre đồng khởi
- Bài 21: Nhà máy hiện đại đầu tiên của nước ta
- Bài 22: Đường Trường Sơn
- Bài 23: Sấm sét đêm giao thừa
- Bài 24: Chiến thắng “Điện Biên Phủ trên không”
- Bài 25: Lễ kí Hiệp định Pa-ri
- Bài 26: Tiến vào Dinh Độc Lập
d/ Thời kì từ 1975 đến nay: Xây dựng chủ nghĩa xã hội trong cả nước
- Bài 27: Hoàn thành thống nhất đất nước
- Bài 28: Xây dựng Nhà máy Thuỷ điện Hoà Bình
- Bài 29: Ôn tập: Lịch sử nước ta từ giữa thế kỉ XIX đến nay
1.2 Đặc điểm sách giáo khoa môn Lịch sử lớp 5
1.2.1 Về mặt cấu trúc
Cấu trúc của mỗi bài học sách giáo khoa môn Lịch sử gồm các phần sau:
- Phần cung cấp kiến thức (thông tin)
Trang 6- Phần tóm tắt trọng tâm của bài học được in đậm bằng màu xanh.
2.1 Nguyên tắc thiết kế phiếu học tập.
- Nội dung phiếu phù hợp với nội dung bài học
- Nội dung phiếu phù hợp với đối tượng học sinh
- Ngôn ngữ trong lệnh ngắn gọn, dễ đọc, dễ hiểu
- Thời gian và thời điểm sử dụng phù hợp với từng loại phiếu
- Trình bày phiếu khoa học
2.2 Qui trình thiết kế nội dung phiếu học tập.
2.2.1 Xác định ý tưởng.
Điều này thể hiện định hướng của giáo viên về phương pháp dạy học củabài học, về biện pháp sử dụng các tình huống và môi trường dạy học, về hìnhthức tổ chức dạy học và kết hợp các phương tiện dạy học Việc xác định ýtưởng tiến hành bài học phải bao quát những thao tác: Phân tích nội dung họctập, định hướng phương pháp, kĩ thuật, biện pháp và hình thức dạy học, nhậnthức môi trường và các điều kiện học tập, cách thức tổ chức các phiếu học tậpthành hệ thống như thế nào cho phù hợp Nó cũng phải cho thấy rõ vấn đề haynhiệm vụ học tập chủ yếu của bài học
2.2.2 Xác định cách trình bày nội dung học tập và hình thức thể hiện nó trong phiếu học tập.
Việc xác định vấn đề hay nhiệm vụ của bài học đã phải làm từ khi xâydựng ý tưởng Ở bước này cần cụ thể hoá và làm cho ý tưởng đó chính xáchơn trong nội dung các phiếu học tập Tương ứng với những yêu cầu cần giảiquyết vấn đề thì học sinh cần những tư liệu và sự kiện nào, cần tiến hành thí
Trang 7nghiệm, thực nghiệm gì cần hoàn thành những bài tập lí thuyết và thực hànhnào v.v Từ đó tổ chức bộ phiếu sao cho thích hợp nhất về mặt nội dung,logic, cấu trúc và kĩ thuật.
Việc phân bố những sự kiện và công việc trong phiếu học tập cần đượckết hợp nhuần nhuyễn với việc lựa chọn hình thức biểu hiện Có những dữliệu và sự kiện nên được trình bày bằng văn bản bình thường, có loại nên đưavào sơ đồ, biểu mẫu, hình ảnh
Hình thức biểu đạt công việc trong phiếu học tập cũng cần được lựachọn Đó có thể là bài tập thực hành, bài tập xử lý tình huống, yêu cầu giảiquyết vấn đề, có thể là viết báo cáo, viết tham luận, viết bảng tổng kết, làm đồdùng học tập, chế tạo sản phẩm, thực hiện bài kiểm tra (test), nhận xét hoặcđánh giá quá trình hay sự vật nhất định, tổng quan hoặc tập hợp dữ liệu, nêugiả thuyết hoặc tư tưởng, quan sát và ghi chép hiện tượng, v.v Tất cả nhữngviệc này đều phải phù hợp với đặc điểm của lớp và của bài học Nếu trong lớpghép hay lớp hoà nhập hoặc trong lớp có nhiều khác biệt cá nhân và khác biệtnhóm tương đối rõ rệt, thì phải tổ chức phiếu học tập thật chi tiết, theo cáchtiếp cận phân hoá và cá nhân hoá Trong trường hợp này phiếu học tập càngthể hiện rõ chức năng công cụ hoạt động và giao tiếp của nó trên lớp
2.2.3 Tập hợp thông tin, dữ liệu và sự kiện.
Bước này được tiến hành theo những tính toán ở trên, Các nguồn thôngtin, dữ liệu và sự kiện có thể là sách hướng dẫn giảng dạy, sách hướng dẫnhọc tập, nhật báo, tạp chí chuyên ngành, tạp chí khoa học - kĩ thuật,
Việc tập hợp dữ liệu cần trung thành với ý tưởng ban đầu và vừa đủ vềkhối lượng, không thừa, không thiếu, đặc biệt trong phương pháp thảo luận vànghiên cứu tìm tòi Để có phiếu học tập tốt giáo viên phải chịu khó tìm vàkhai thác những tài liệu ngoài chương trình giáo dục và sách giáo khoa, sáchgiáo viên một cách thường xuyên Thông tin và dữ liệu cần được chủ độngtích luỹ, chỉnh lí và cập nhật, được tổ chức thành những cơ sở dữ liệu dễ truy
Trang 8cập hoặc theo bài học, hoặc theo chuyên đề, hoặc theo hệ thống khái niệm,hoặc theo những mô hình phương pháp dạy học đã dự kiến Khi cần đến dữliệu thì có thể tập hợp nhanh chóng để thiết kế hệ thống phiếu học tập kịp thời
và hệ thống này luôn có tính chất mới mẽ
2.2.4 Trình bày phiếu học tập
- Trình bày trên một mặt giấy với ngôn ngữ chính xác, dễ hiểu đối vớihọc sinh lớp 5.Trên phiếu có thể được sử dụng cả kênh hình lẫn kênh chữ,hình thức rất đa dạng để tạo hứng thú học tập cho các em
- Cấu trúc của phiếu học tập gồm: tên bài học, câu hỏi và những khoảngtrống để học sinh tự trả lời
2.2.5 Chuẩn bị những lập luận câu hỏi và nhận xét để chỉ đạo và điều chỉnh quá trình học tập.
Đây là sự kết hợp sử dụng phiếu học tập với những kĩ thuật quản lí lớp,
kĩ thuật sử dụng lời nói và câu hỏi trên lớp Trong phiếu học tập có thể cónhững sự kiện, tình huống và vấn đề mang tính chất phân kì, có bản chất song
đề hay nan giải, hoặc tính chất sâu xa cả về mặt nhận thức lí trí cũng như vềtình cảm Nếu thiếu những lập luận và kiến giải sắc xảo của giáo viên trongnhững trường hợp này thì quá trình học tập có thể rơi vào tình trạng bế tắchoặc chệch hướng, hoặc ít nhất cũng lãng phí thời gian, giảm sút hiệu quả.Việc chuẩn bị định hướng và điều chỉnh là một thủ tục bắt buộc, không thểchủ quan coi thường
Giáo viên là người phải biết xử lí tất cả những tình huống đột ngột và bấtngờ Tuy vậy, việc xử lí hoàn toàn không có nghĩa là giải đáp đúng mọi vướngmắc của học sinh, biết làm mọi việc mà học sinh không làm nổi, đưa ra đượcnhững kết luận hoàn toàn chuẩn xác, phát biểu những đánh giá hoàn toànthuyết phục Ý nghĩa chủ yếu của việc xử lí là thúc đẩy học tập, hỗ trợ quátrình học tập tiến triển theo hướng tích cực, phá vỡ thế bế tắc hoặc tâm trạng
Trang 9chùng giãn trong lớp, và quan trọng nhất là khuyến khích học sinh mạnh dạnsuy nghĩ nhiều hơn, hành động nhiều hơn, biết phê phán sâu sắc hơn
Nếu việc chuẩn bị định hướng chu đáo và thông minh, thì nó có tác dụnghết sức mạnh mẽ đến hiệu quả học tập Học sinh có thể được động viên khámphá những giá trị vượt lên trên những tri thức sách vở, tích luỹ thêm nhiều sựkiện không có trong bài học, bổ sung cho mình rất nhiều điều trong phongcách tư duy và phong cách học tập
Biện pháp 3: Phương pháp sử dụng phiếu học tập trong các dạng bài học Lịch sử lớp 5
3.1 Nguyên tắc sử dụng
- Ngôn ngữ ngắn gọn, rõ ràng, đủ ý
- Phiếu phải đến được từng học sinh
- Chú ý đến hoạt động cá nhân
- Tránh áp đặt về câu trả lời, khuyến khích học sinh diễn đạt các ý tưởng
- Không được lạm dụng phiếu học tập
3.2 Phương pháp sử dụng.
3.2.1 Giao phiếu học tập theo cách tổ chức học tập.
Tùy cách tổ chức học tập, thí dụ học nhóm thực hành hay thảo luận, giáoviên giao phiếu cho học sinh cùng với yêu cầu hướng dẫn nhiệm vụ cụ thể.Các phiếu cá nhân hay dành cho cả nhóm dùng chung có thể khác nhau về sựkiện, chủ đề, yêu cầu hay tình huống Có thể dùng chính phiếu học tập để tổchức học tập, làm công cụ để ghép nhóm học sinh
3.2.2 Quan sát và hướng dẫn quá trình học tập và hoạt động với phiếu của học sinh.
Mục đích quan sát là phát hiện những biểu hiên thiếu tập trung nghiêncứu dữ liệu, sự kiện, hoặc đọc và phân tích dữ liệu một cách tản mạn, tuỳ tiệncủa học sinh để kịp thời khuyến khích và hướng dẫn Điều đặc biệt quan trọng
Trang 10là quan sát hoạt động cá nhân của mỗi học sinh, kể cả khi học nhóm Không
để em nào dựa dẫm và thụ động chờ các bạn khác làm việc
3.2.3 Giám sát những kết quả hoạt động của học sinh.
Giáo viên có thể luân phiên tham gia công việc của từng nhóm, hoặccộng tác với một nhóm hay một học sinh cụ thể khi làm việc với phiếu, qua
đó kiểm soát được nhịp độ làm việc của học sinh và điều hành lớp một cáchchính xác Việc giám sát như vậy giúp cho công việc của các nhóm tiến triểnđòng đều và xoay quanh trọng tâm của bài học, tạo thuận lợi hơn cho học sinhkhi họ thảo luận, báo cáo nhóm hoặc cá nhân, nhận xét và xử lý tương tácnhóm sau khi kết thúc thảo luận Cần khuyến khích học sinh làm việc thànhcông, đạt được kết quả cụ thể
3.2.4 Tổ chức thảo luận, báo cáo nhóm hoặc cá nhân để xử lý dữ liệu, tình huống, giải quyết nhiệm vụ hoặc vấn đề công khai trước nhóm hoặc lớp.
Đây là hoạt động phát triển các kĩ năng học tập hợp tác, giúp học sinhthực hiện nhiệm vụ trong quan hệ chia sẻ và tương tác Từ đó nảy sinh nhiều
ý tưởng hơn, nhiều giải pháp hơn và tất nhiên việc học đạt hiệu quả cao hơn
so với những khâu trước Lúc này phải lựa chọn kĩ thuật thảo luận sao chocông việc hoàn thành nhanh nhất
3.2.5 Giao phiếu học tập có nội dung đánh giá, kiểm tra hoặc hệ thống hóa bài học.
Loại phiếu học tập này vẫn có hai chức năng cơ bản, nhưng nó nhấnmạnh khía cạnh và tác dụng luyện tập Học sinh làm việc với phiếu theo mộtqui trình như trước, song với những yêu cầu mới mẻ về nội dung, nhịp độ vàphong cách Việc luyện tập không hẳn là lặp lại những gì đã làm, mà chủ yếu
là nâng cao những nội dung đã lĩnh hội, nhất là về kĩ năng học tập
3.2.6 Tổng kết công việc.
Nói chung qui trình sử dụng phiếu học tập diễn ra từng bước khớp vớilogic của mô hình thảo luận và những kĩ thuật học hợp tác khác ( thí dụ học
Trang 11tập dựa vào vấn đề, nghiên cứu tình huống) Vì vậy, trong bước này khôngnhất thiết giáo viên phải đích thân nhận xét, tổng kết bài, mà tốt hơn làkhuyến khích học sinh tổng kết Thông qua việc tổng kết, học sinh tự đánhgiá, đánh giá công việc của nhau, xử lí các quan hệ xã hội trong nhóm và lớp,rút ra những kinh nghiệm cần thiết từ lập trường của chính họ,chứ không phải
từ lập trường của giáo viên Lúc này giáo viên có thể khéo léo đưa ra nhữnglập luận định hướng và chỉ đạo nếu nhận thấy học sinh bối rối Nếu học sinh
tự thực việc tổng kết thành công, thì giáo viên không cần can thiệp vào
3.3 Phương pháp sử dụng phiếu học tập trong các dạng bài học
3.3.1 Dạy học bài mới: ( Hình thức dạy học theo nhóm)
Bước 1: Giới thiệu bài
Bước 2: Cho học sinh chia nhóm và phát phiếu học tập cho mỗi nhóm.Bước 3: Yêu cầu các nhóm học sinh thảo luận trong thời gian qui định vàtrình bày kết quả
Bước 4: Cho các nhóm khác nhận xét và bổ sung
Bước 5: Củng cố, đánh giá
3.3.2 Củng cố bài học: ( Dạy học theo hình thức cá nhân)
Bước 1: Phát phiếu cho mỗi em
Bước 2: Yêu cầu học sinh làm việc cá nhân trong thời gian qui định.Bước 3: Sửa bài cả lớp
Bước 4: Củng cố lại nội dung bài học
3.4 Một số mẫu phiếu học tập trong dạy học môn Lịch sử lớp 5
PHIẾU HỌC TẬP
**********
Bài 1: “BÌNH TÂY ĐẠI NGUYÊN SOÁI” TRƯƠNG ĐỊNH
1 Em hãy đánh dấu x vào ô trống, ứng với câu trả lời đúng:
Trương Định sinh năm 1920 tại:
… Gò Công ( Tiền Giang)