Tên sáng kiến
Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo nhằm phát triển năng lực cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam (thế kỉ X - XV) ở trường THPT
Tác giả sáng kiến
- Họ và tên: Tạ Thị Thanh Huyền
- Địa chỉ: THPT Quang Hà – Gia Khánh - huyện Bình Xuyên – tỉnh Vĩnh Phúc
- Email: tathithanhhuyen.gvquangha@vinhphuc.edu.vn
Mô tả bản chất của sáng kiến kinh nghiệm
Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo nhằm phát triển năng lực cho học
7.1.1.1 Một số khái niệm thuật ngữ cơ bản
Đề tài nghiên cứu "Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo nhằm phát triển năng lực cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam (thế kỉ X - XV) ở trường THPT" tập trung vào việc làm rõ một số khái niệm cơ bản và khoa học liên quan đến tổ chức hoạt động trải nghiệm trong giáo dục lịch sử.
* Hoạt động: Hoạt động là tiến hành những việc làm có quan hệ chặt chẽ nhằm một mục đích nhất định trong đời sống xã hội.
Trải nghiệm là khái niệm tổng quan bao gồm tri thức và kỹ năng, được hình thành qua việc quan sát hoặc tham gia vào sự vật, sự kiện Nó tương tự như khái niệm thực nghiệm, với trải nghiệm thực tiễn đạt được thông qua thử nghiệm Kinh nghiệm tổng quát đề cập đến việc hiểu biết về sự vật, hiện tượng và sự kiện.
Sáng tạo là quá trình tạo ra giá trị mới, cả về vật chất lẫn tinh thần Nó bao gồm việc khám phá những ý tưởng, giải pháp mới mà không bị ràng buộc bởi những gì đã tồn tại trước đó.
Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là một hình thức giáo dục theo chủ đề, được thiết kế để tích hợp nhiều lĩnh vực và môn học thành các chủ điểm mở Hình thức và phương pháp tổ chức đa dạng nhằm tạo cơ hội cho học sinh tự trải nghiệm, từ đó phát huy tối đa khả năng sáng tạo của các em.
* Sơ đồ hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh ở trường THPT
Là môn học độc lập
Trải nghiệm học tập qua các môn học
Hình thức nội khóa Hình thức ngoại khóa
Trải nghiệm học tập qua môn lịch sử
Sơ đồ 1: Hoạt động TNST dưới hình thức ngoại khóa
Hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong chương trình giáo dục phổ thông có thể được xem như một môn học độc lập Tuy nhiên, có thể lồng ghép các chương trình học tập cho học sinh trải nghiệm trong các môn học khác nhau, đặc biệt là môn lịch sử Với đặc thù của môn lịch sử, học sinh có thể tham gia trải nghiệm sáng tạo qua cả hình thức nội khóa và ngoại khóa Tuy nhiên, trong nghiên cứu này, chúng tôi chỉ tập trung vào tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo dưới hình thức ngoại khóa.
7.1.1.2 Cơ sở xuất phát của vấn đề nghiên cứu
7.1.1.2.1 Mục tiêu, chiến lược đào tạo con người trong bối cảnh mới
Bước vào thiên niên kỷ mới, Việt Nam đang thực hiện công cuộc đổi mới và công nghiệp hóa - hiện đại hóa, đồng thời hội nhập với sự phát triển toàn cầu Trong quá trình này, việc đào tạo và phát triển "nguồn nhân lực" giữ vai trò then chốt Mục tiêu tổng quát của việc phát triển nhân lực Việt Nam giai đoạn 2011- là nâng cao chất lượng và khả năng cạnh tranh của lao động, đáp ứng yêu cầu của thị trường trong nước và quốc tế.
Năm 2020, nguồn nhân lực được xác định là nền tảng quan trọng cho sự phát triển bền vững và hội nhập quốc tế của đất nước, với mục tiêu nâng cao trình độ nhân lực Việt Nam tương đương các nước tiên tiến trong khu vực Ngành Giáo dục - Đào tạo đóng vai trò then chốt trong việc phát huy nội lực con người, phục vụ cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VII và Hội nghị BCHTW lần thứ 4 đã nhấn mạnh việc đổi mới giáo dục là quốc sách hàng đầu, là động lực giúp đất nước thoát khỏi nghèo nàn Đổi mới giáo dục, đặc biệt là phương pháp dạy học trong bộ môn lịch sử, là con đường duy nhất để nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông, nền tảng văn hóa và sức mạnh tương lai của dân tộc Giáo dục trong thời đại mới cần tập trung vào việc đào tạo con người "mới", đảm bảo nguồn nhân lực phát triển toàn diện về trí tuệ, ý thức, năng lực và đạo đức, với khả năng tự học, tự đào tạo và sáng tạo.
Trong giáo dục, việc áp dụng các phương pháp đào tạo phù hợp là cần thiết để khơi dậy năng lực tự học và tư duy độc lập của học sinh, từ đó hình thành và phát triển nhân cách sáng tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước Đây là nhiệm vụ hàng đầu của ngành Giáo dục - Đào tạo Nghị quyết Trung ương 2 - Khóa VII nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đổi mới phương pháp giáo dục, khắc phục lối truyền thụ một chiều và rèn luyện thói quen tư duy sáng tạo cho người học Để đạt được mục tiêu này, học sinh cần phát huy năng lực bản thân trong mọi hoạt động, đặc biệt là trong học tập.
Đảng xác định rằng mục tiêu đào tạo ở trường THPT là hình thành thế hệ trẻ phát triển toàn diện, không chỉ về kiến thức mà còn khả năng vận dụng sáng tạo để giải quyết các nhiệm vụ thực tiễn Để đạt được điều này, việc phát huy năng lực cho học sinh là yêu cầu thiết yếu nhằm phát triển tư duy độc lập và sáng tạo của các em trong quá trình học tập Rèn luyện kỹ năng tư duy độc lập và nhận thức về sự kiện lịch sử là một khía cạnh quan trọng trong mục tiêu này.
Môn lịch sử đóng vai trò quan trọng trong giáo dục ở trường THPT, giúp học sinh hoàn thiện tri thức và phát triển toàn diện Đổi mới phương pháp dạy học lịch sử là cần thiết để rèn luyện kỹ năng tư duy độc lập, đặc biệt là trong việc nhận thức về các sự kiện lịch sử, từ đó thực hiện hiệu quả nhiệm vụ giáo dục và đào tạo tại trường phổ thông.
7.1.1.2.2 Đặc trưng của việc nhận thức lịch sử
Khác với tri thức của nhiều bộ môn khoa học khác, tri thức lịch sử có những đặc trưng nổi bật sau:
Lịch sử là quá trình phát triển hợp quy luật của xã hội loài người từ khi con người và xã hội hình thành cho đến nay, mang tính chất quá khứ Các sự kiện và hiện tượng lịch sử đều đã xảy ra, do đó chúng ta không thể quan sát trực tiếp mà chỉ có thể nhận thức gián tiếp qua các sử liệu cũ Điều này tạo ra những khó khăn trong việc dạy học lịch sử.
Lịch sử là một quá trình không lặp lại, với tri thức lịch sử mang tính duy nhất về thời gian và không gian Mỗi sự kiện lịch sử chỉ diễn ra trong một bối cảnh cụ thể, không có sự kiện nào hoàn toàn giống nhau dù có những điểm tương đồng Sự kế thừa và phát triển là điều hiển nhiên trong lịch sử Vì vậy, giáo viên dạy lịch sử cần phải xem xét kỹ lưỡng không gian và thời gian khi trình bày các sự kiện và hiện tượng lịch sử.
Lịch sử là một khoa học nghiên cứu tiến trình cụ thể của các quốc gia và dân tộc, phản ánh sự đa dạng về điều kiện địa lý, tự nhiên và kinh tế - xã hội Mỗi quốc gia, dân tộc có những đặc điểm riêng biệt trong quá trình phát triển, mặc dù đều chịu ảnh hưởng của các quy luật chung Sự khác biệt này yêu cầu việc trình bày các sự kiện và hiện tượng lịch sử cần cụ thể và sinh động hơn để thu hút người đọc.
Lịch sử là một lĩnh vực mang tính hệ thống, bao gồm các sự kiện và hiện tượng liên quan đến kinh tế và đấu tranh xã hội, cùng với các yếu tố của kiến trúc thượng tầng Những nội dung tri thức lịch sử này có mối liên hệ chặt chẽ và phức tạp, yêu cầu giáo viên phải chú ý đến các mối quan hệ ngang dọc, trước sau, cũng như mối quan hệ nội tại giữa các vấn đề lịch sử.
Thứ năm, tính thống nhất giữa sử và luận thể hiện rằng các sự kiện lịch sử chỉ diễn ra một lần nhưng có nhiều ghi chép khác nhau Trước khi có Chủ nghĩa Mác, lí luận và quan điểm lịch sử chủ yếu bảo vệ lợi ích của giai cấp bóc lột Sự ra đời của Chủ nghĩa Mác đánh dấu sự chuyển biến, đưa sử học trở thành một khoa học chân chính Mối liên hệ nội tại giữa các đặc điểm tri thức lịch sử là rất quan trọng; chỉ khi áp dụng nguyên lý của chủ nghĩa duy vật lịch sử và phương pháp nghiên cứu đúng đắn, chúng ta mới có thể rút ra kết luận mới, từ đó hình thành tri thức lịch sử khoa học.
Một số biện pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo nhằm phát triển năng lực học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam (thế kỉ X - XV) ở trường THPT
7.2.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của lịch sử Việt Nam lớp 10 giai đoạn từ thế kỉ X - XV
Lớp 10 là lớp mở đầu bậc THPT có vị trí quan trọng trong việc chuyển tiếp việc giáo dục từ bậc THCS lên bậc THPT Bậc sau có chức năng nhiệm vụ kế thừa và phát triển kiến thức mà học sinh đã học ở bậc trước.
Chương trình lịch sử ở bậc THCS và THPT được thiết kế theo nguyên tắc đồng tâm, kết hợp với sự kế thừa và phát triển, đảm bảo có sự khác biệt về kiến thức, kỹ năng và thái độ giữa hai cấp học Nội dung chương trình lớp 10 sẽ giúp học sinh tiếp cận sâu sắc hơn và hệ thống hơn các kiến thức lịch sử dân tộc, từ thời kỳ nguyên thủy đến thế kỷ XIX.
Kiến thức lịch sử Việt Nam lớp 10 từ thế kỉ X đến XV được trình bày trong chương II, bao gồm hai phần chính: phần “sử” và phần “luận” Phần “sử” tổng hợp các sự kiện quan trọng trong xã hội loài người, được xác nhận bởi khoa học lịch sử Trong khi đó, phần “luận” tập trung vào việc giải thích và đánh giá các sự kiện lịch sử từ góc nhìn của chủ nghĩa Macxit.
Lịch sử Việt Nam từ thế kỷ X đến XV giúp học sinh hiểu rõ hơn về quan điểm phát triển của lịch sử dân tộc Thời kỳ này chứng kiến những sự kiện quan trọng trong các lĩnh vực chính trị, quân sự, kinh tế và văn hóa Học sinh sẽ nắm bắt được các thành tựu nổi bật trong quá trình dựng nước và thời kỳ phong kiến, đồng thời nhận thức được những hạn chế của xã hội đương thời.
• Về tư tưởng, thái độ, tình cảm.
Chương trình lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X - XV không chỉ giúp học sinh hiểu biết về lịch sử dân tộc mà còn bồi dưỡng lòng yêu nước và niềm tự hào về quê hương Qua việc nhận thức những truyền thống tốt đẹp, học sinh sẽ phát triển thái độ tôn trọng và ý thức gìn giữ nền văn hóa đã được xây dựng qua hàng nghìn năm Đồng thời, chương trình cũng khơi dậy lòng biết ơn đối với tổ tiên và các anh hùng dân tộc, những người đã hy sinh vì sự nghiệp bảo vệ đất nước, từ đó khuyến khích các em quyết tâm vươn lên trong học tập và lao động để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Chương trình lịch sử lớp 10 không chỉ kích thích cảm xúc và hứng thú học tập cho học sinh mà còn bồi dưỡng trí tưởng tượng và phát triển các kỹ năng cần thiết như phân tích, tổng hợp và hệ thống hóa sự kiện lịch sử Học sinh được rèn luyện kỹ năng quan sát, phát hiện vấn đề, trao đổi và tự giải đáp thông qua các nguồn tư liệu trong sách giáo khoa Đồng thời, chương trình cũng giúp học sinh vận dụng kiến thức vào thực tiễn, phát triển năng lực tự học và giải quyết vấn đề hiệu quả.
Trước khi trình bày các biện pháp khuyến khích học sinh tham gia hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong học tập lịch sử Việt Nam từ thế kỷ X đến XV, chúng tôi sẽ xây dựng nội dung kiến thức cơ bản của chương trình lịch sử lớp 10, giúp học sinh hiểu rõ tiến trình lịch sử diễn ra như thế nào.
Lịch sử Việt Nam được hệ thống hóa và khái quát hóa, phản ánh quá trình phát triển và biến đổi từ nguồn gốc đến thế kỷ XIX Qua các thời kỳ, từ nguyên thủy đến buổi đầu dựng nước và đấu tranh chống lại các thế lực phong kiến phương Bắc, học sinh sẽ hiểu rõ hơn về sự phát triển đặc thù của lịch sử dân tộc Đồng thời, bài học cũng nhấn mạnh tinh thần đấu tranh kiên cường của dân tộc trong việc giữ vững nền độc lập qua những khó khăn và thử thách lớn lao.
Để đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học lịch sử theo hướng "lấy học sinh làm trung tâm", cần chú trọng vào việc dạy học sinh cách học và khuyến khích các em tự khám phá tri thức lịch sử Thay vì chỉ cung cấp kiến thức có sẵn, giáo viên nên tạo điều kiện cho học sinh độc lập lĩnh hội và tìm hiểu sâu về các vấn đề lịch sử.
PPDH yêu cầu lựa chọn nội dung kiến thức phù hợp cho từng mục và chương, với nhiều yếu tố quan trọng như sự kiện, nhân vật, thời gian, không gian, khái niệm, biểu tượng, quy luật và bài học lịch sử Dạy học lịch sử không chỉ là cung cấp kiến thức từ sách giáo khoa mà còn giúp học sinh áp dụng kiến thức vào thực tiễn, vận dụng trong học tập và cuộc sống.
Nội dung cơ bản của lịch sử Việt Nam lớp 10 giai đoạn từ thế kỉ X - XV bao gồm:
Kiến thức người thầy truyền thụ, cung cấp - trò tiếp thu lĩnh hội tri thức.
Kiến thức thấy tổ chức, hướng dẫn - trò tìm tòi, phát hiện, nghiên cứu.
Bài 17: Quá trình hình thành và phát triển của nhà nước phong kiến
Bài viết tóm tắt sự hình thành và phát triển của các nhà nước Ngô, Đinh, Tiền Lê, cùng với sự hoàn thiện qua các triều đại Lý, Trần, Hồ và Lê Sơ, phản ánh quá trình lịch sử phong phú và đa dạng của Việt Nam Những triều đại này không chỉ đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng nền tảng chính trị mà còn góp phần phát triển văn hóa, kinh tế và xã hội của đất nước Sự kế thừa và phát triển qua các thời kỳ cho thấy sức mạnh và sự kiên cường của dân tộc Việt Nam trong bối cảnh lịch sử đầy biến động.
- Sự hoàn chỉnh của luật qua các bộ luật:hình thư pháp, hình luật, Quốc triều hình luật và tổ chức quân đội qua các triều đại.
- Những chính sách đối nội và đối ngoại của các triều đại phong kiến
- So sánh bộ máy nhà nước thời Lê với bộ máy nhà nước thời Đinh, Tiền Lê.
- Vẽ được sơ đồ bộ máy nhà nước qua các thởi kì.
- Nhận xét chung về sự hoàn thiện của bộ máy nhà nước thời phong kiến.
Bài 18: Công cuộc xây dựng và phát triển kinh tế trong các thế kỉ X-XV
- Những nét chính về nông nghiệp, thủ công nghiệp, thương nghiệp Đại Việt qua các thế kỉ, biểu hiện của sự phát triển đó.
- Tình hình phân hóa xã hội và cuộc đáu tranh của nông dân.
- Nguyên nhân nào tạo nên sự phát triển nông nghiệp ở các thế kỉ X-XV ?
- Nêu biêu hiện của sự phát triển của thủ công nghiệp và thương nghiệp qua các thời kì.
- Phân hóa xã hội gây nên hậu quả gì
Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ X-XV
- Khái quát về các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm
- Các cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Tống
- Các cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông Nguyên ở thế kỉ XIII
- Phong trào đấu tranh chống quân xâm lược Minh và khởi nghĩa Lam Sơn
- Lập bảng thống kê giữa các cuộc kháng chiến của nhân dân ta.
- Phân tích sự khác nhau giữa hai cuộc kháng chiến chống Tống thời Lí và chống Mông Nguyên thời Trần.
- Nguyên nhân thắng lợi của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.
Bài 20: Xây dựng và phát triển văn hóa dân tộc trong các thế kỉ X-
- Những nét chính về tư tưởng, tôn giáo, giáo dục, văn học, nghệ thuật nước ta qua các thời kì
- Đặc điểm nổi bật của nghệ thuật kiến trúc của cung đình và của nhân dân ta.
- Đánh giá vai trò, vị trí của Đạo Phật.
- Nhận xét về đời sống văn hóa của nhân dân ta thời kì này.
- Lập bảng thống kê các thành tựu văn học , nghệ thuật, khoa học- kĩ thuật.
Bảng 1: Nội dung cơ bản của lịch sử Việt Nam (thế kỉ X - XV)
7.2.2 Những nội dung lịch sử Việt Nam có thể cho học sinh tham gia hoạt động trải nghiệm sáng tạo
Bài 18: “ Công cuộc xây dựng và phát triển kinh tế trong các thế kỉ X - XV ”
Bài viết khám phá những đặc điểm nổi bật của nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương nghiệp tại Đại Việt qua các thế kỷ, đồng thời nêu rõ các biểu hiện của sự phát triển trong lĩnh vực này Bên cạnh đó, bài viết cũng đề cập đến tình hình phân hóa xã hội và cuộc đấu tranh của nông dân, phản ánh những biến động trong đời sống kinh tế và xã hội của đất nước.
Bài học này tạo cơ hội cho học sinh trải nghiệm sáng tạo tại các làng nghề thủ công nổi tiếng như Bát Tràng (Hà Nội), Thổ Hà (Bắc Giang), Chu Đậu (Hải Dương) và Huê Cầu (Hưng Yên), nhằm khám phá sự phát triển của ngành thủ công nghiệp Việt Nam từ thế kỷ X đến XV Trong khuôn khổ nghiên cứu, chúng tôi tổ chức một hoạt động tại làng gốm Bát Tràng với chủ đề “Bát Tràng - tinh hoa gốm Việt” Từ thế kỷ X đến XV, các sản phẩm gốm đã phản ánh trí tuệ, sự cần cù và óc sáng tạo của cha ông, với những kinh nghiệm sản xuất quý giá được truyền thụ qua các thế hệ, góp phần hình thành nên những làng nghề truyền thống.
Bài 19: “ Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ X - XV ”
Bài học này tập trung vào các cuộc kháng chiến chống lại quân xâm lược Tống và Mông Nguyên trong thế kỷ XIII, nhấn mạnh phong trào đấu tranh kiên cường của nhân dân Việt Nam để bảo vệ đất nước trước sự xâm lược.
Minh và khởi nghĩa Lam Sơn.
Trong bài học này, học sinh sẽ tham gia hoạt động trải nghiệm sáng tạo thông qua việc sân khấu hóa lịch sử, đóng vai các nhân vật quan trọng như Lê Hoàn, Lý Thường Kiệt, Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông, và nhiều tướng lĩnh tài ba khác như Trần Quang Khải, Trần Khánh Dư, Trần Nhật Duật, Phạm Ngũ Lão, đặc biệt là Trần Quốc Tuấn (Trần Hưng Đạo) Tuy nhiên, do giới hạn nghiên cứu, hoạt động sẽ tập trung vào Trần Quốc Tuấn, một đại danh nhân của lịch sử Việt Nam, diễn ra tại nhà truyền thống của trường nhân kỷ niệm 715 năm ngày mất của ông với chủ đề “Trần Hưng Đạo - vị tướng kiệt xuất của mọi thời đại.”
Bài 20: “ Xây dựng và phát triển văn hóa dân tộc trong các thế kỉ X -XV ”