Lời giới thiệu
Trong mọi hệ thống giáo dục, môn Lịch sử đóng vai trò thiết yếu trong việc hình thành nhân cách và tư tưởng của con người Chủ Tịch Hồ Chí Minh từng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hiểu biết về lịch sử dân tộc, khuyến khích mỗi người dân Việt Nam nắm rõ nguồn gốc và truyền thống của đất nước.
Mặc dù dạy học lịch sử có vai trò quan trọng trong giáo dục thế hệ trẻ, nhưng hiện nay nhiều học sinh không thích môn này và xem nhẹ nó Sự phát triển kinh tế và nâng cao nhận thức của người dân không đồng nghĩa với việc hiểu biết của học sinh về lịch sử dân tộc được cải thiện; ngược lại, kiến thức của các em ngày càng hời hợt và thiếu chính xác Hầu hết học sinh cảm thấy việc học lịch sử quá nặng nề với nhiều sự kiện cần ghi nhớ, dẫn đến cảm giác khô khan và khó nắm bắt, từ đó họ cho rằng môn học này không hữu ích cho định hướng cuộc sống tương lai.
Tình trạng hiện tại trong việc giảng dạy môn lịch sử xuất phát từ nhiều nguyên nhân, chủ yếu là do phương pháp dạy học chưa phù hợp và không đáp ứng được yêu cầu của môn học.
Cần thiết phải đổi mới phương pháp giảng dạy môn lịch sử, tập trung vào học sinh để phát huy tính sáng tạo và chủ động Trong những năm gần đây, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã triển khai phương pháp dạy học tích hợp kiến thức liên môn tại nhiều địa phương, bao gồm Vĩnh Phúc Tuy nhiên, do nhiều lý do khách quan và chủ quan, nhiều giáo viên vẫn chưa áp dụng thường xuyên phương pháp này trong giảng dạy.
Việc áp dụng kiến thức liên môn giúp học sinh hiểu sâu sắc các vấn đề lịch sử và nhận thức sự phát triển xã hội một cách liên tục và thống nhất Điều này cũng giúp học sinh nhận ra mối liên hệ hữu cơ giữa các lĩnh vực trong đời sống xã hội, đồng thời củng cố hiểu biết ở nhiều môn học khác nhau Nhờ đó, học sinh có khả năng liên kết các khái niệm đã học trong từng môn học và giữa các môn học khác, từ đó làm chủ kiến thức một cách hiệu quả.
Môn lịch sử có mối liên hệ chặt chẽ với các môn khoa học xã hội khác như văn học, địa lý, giáo dục công dân và triết học, do đó, kiến thức từ những môn này có thể bổ sung và hỗ trợ lẫn nhau.
Việc áp dụng kiến thức liên môn vào giảng dạy lịch sử giúp cải thiện tình trạng khô khan và rời rạc trong học tập, từ đó tăng cường sự hứng thú và đam mê của học sinh đối với môn học này.
Trong sáng kiến này, tôi tập trung nghiên cứu việc áp dụng kiến thức liên môn vào giảng dạy bài “Trung Quốc thời phong kiến” trong chương trình Lịch Sử lớp 10, đặc biệt cho khối cơ bản Mục tiêu là nâng cao hiệu quả giảng dạy và giúp học sinh hiểu sâu hơn về bối cảnh lịch sử, văn hóa và xã hội của Trung Quốc trong thời kỳ phong kiến Việc tích hợp kiến thức từ các môn học khác sẽ làm phong phú thêm nội dung bài học và khuyến khích sự tư duy phản biện của học sinh.
Tên sáng kiến
Vận dụng kiến thức liên môn vào dạy học bài “Trung Quốc thời phong kiến”( Chương trình Lịch Sử lớp 10- Ban cơ bản)
Tác giả sáng kiến
- Họ và tên: Trần Thị Liên Phương
- Địa chỉ tác giả sáng kiến: Trường THPT Quang Hà - Gia Khánh - Bình Xuyên
- Số điện thoại: 0976136366 Email: tranthilienphuong.gvquangha@vinhphuc.edu.vn
Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến
THPT Quang Hà- Bình Xuyên- Vĩnh phúc
Lĩnh vực áp dụng sáng kiến
6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử: Sáng kiến được áp dụng lần đầu vào tháng 10 năm 2018
7 Mô tả bản chất của sáng kiến:
7.1 Về nội dung của sáng kiến :
7.1.1 Lí luận về dạy học liên môn
7.1.1.1 Quan niệm về dạy học liên môn:
Dạy học liên môn là nguyên tắc quan trọng trong giáo dục hiện đại, giúp phát huy tính tích cực của học sinh và nâng cao chất lượng giáo dục trong trường học.
Dạy học liên môn là phương pháp khám phá sự giao thoa giữa các môn học, tìm ra những khái niệm và tư tưởng chung, nhằm tích hợp nội dung từ các môn học có liên quan Từ những năm 1960, ý tưởng tích hợp đã được đưa vào giáo dục để xây dựng chương trình giảng dạy Tích hợp, theo lý thuyết hệ thống, thể hiện sự liên kết giữa các phần tử riêng lẻ thành một tổng thể thống nhất và quá trình hình thành trạng thái này.
Tích hợp các môn học trong giáo dục có thể diễn ra theo nhiều cách, như kết hợp Lí, Hóa, Sinh hoặc Văn, Sử, Địa Sự tích hợp này không chỉ đơn thuần là ghép nối các môn học riêng lẻ mà còn có thể tạo ra những môn học mới, trong khi vẫn giữ cho các môn học độc lập Ở cấp độ thấp, tích hợp diễn ra qua mối quan hệ liên môn, nơi các môn học được giảng dạy riêng rẽ nhưng chú trọng đến những nội dung liên quan, giúp học sinh vận dụng kiến thức một cách hiệu quả trong quá trình học tập.
Dạy học liên môn có ba cấp độ: mức độ thấp là giáo viên nhắc lại tài liệu và sự kiện từ các môn liên quan; mức độ cao hơn yêu cầu học sinh độc lập giải quyết các bài toán nhận thức, sử dụng kiến thức đã học và kết hợp các môn liên quan thông qua phương pháp nghiên cứu.
Dạy học vận dụng kiến thức liên môn làm cho giờ học trở nên sinh động và hấp dẫn hơn, khi học sinh không chỉ là người tiếp nhận mà còn tham gia tích cực vào quá trình học tập Điều này giúp phát huy tính tích cực và chủ động của học sinh trong việc tiếp thu kiến thức.
Dạy học liên môn giúp phát triển tư duy liên hệ và liên tưởng ở học sinh, tạo thói quen tư duy và lập luận Khi xem xét một vấn đề, học sinh cần đặt nó trong một hệ quy chiếu, từ đó có thể nhận thức vấn đề một cách thấu đáo.
7.1.1.2 Cơ sở của dạy học liên môn: a Cơ sở lý luận
Theo quan điểm duy vật biện chứng, tính thống nhất của vật chất là nền tảng cho mối liên hệ giữa các sự vật và hiện tượng Mặc dù thế giới rất đa dạng và phong phú, mọi sự vật đều là những dạng khác nhau của vật chất và không thể tồn tại tách biệt mà luôn tương tác và chuyển hóa lẫn nhau Do đó, triết học duy vật biện chứng khẳng định rằng liên hệ là phạm trù triết học mô tả sự quy định, tác động qua lại và chuyển hóa giữa các sự vật, hiện tượng hoặc giữa các mặt của một sự vật, hiện tượng trong thế giới.
Các bộ môn khoa học xã hội như Lịch Sử, Văn Học và Triết Học có mối liên hệ chặt chẽ, giúp kiến thức bổ sung và hỗ trợ lẫn nhau Để hiểu một tác phẩm văn học, cần nắm rõ hoàn cảnh lịch sử ra đời của nó Kiến thức triết học giúp giải thích lực lượng sản xuất và động lực phát triển xã hội thông qua cuộc đấu tranh giữa các mặt đối lập Khi giảng dạy về Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, giáo viên cần đề cập đến Bình ngô đại cáo để học sinh nhận thức rõ hơn về quá trình lịch sử dân tộc Việc kết nối các kiến thức này giúp học sinh hiểu sự phát triển xã hội một cách liên tục, tránh nhận thức rời rạc và tản mạn, đồng thời phát triển tư duy liên ngành.
Mọi sự vật và hiện tượng trong thế giới đều có mối quan hệ tương tác và chuyển hóa lẫn nhau Sự thay đổi của một sự vật có thể bắt nguồn từ sự thay đổi của sự vật khác, đồng thời cũng ảnh hưởng đến những sự vật khác Do đó, để nhận thức đúng đắn về một vấn đề, chúng ta cần có cái nhìn toàn diện, tránh quan điểm phiến diện Việc hiểu rõ bản chất và quy luật của sự vật chỉ có thể đạt được khi chúng ta xem xét mối liên hệ giữa các yếu tố, các bộ phận, và sự tác động qua lại giữa chúng, bao gồm cả mối liên hệ trực tiếp và gián tiếp.
Con người là tổng hòa của các mối quan hệ xã hội và không ngừng hoàn thiện bản thân để tồn tại Để phát triển toàn diện, con người cần tri thức, được tiếp nhận qua học tập trong nhà trường và ngoài xã hội Tri thức này bao gồm cả tri thức tự nhiên và tri thức xã hội, giúp con người phát triển một cách toàn diện.
Trên thế giới, nhiều quốc gia đang tích hợp các môn học khoa học xã hội như Lịch sử, Địa lí và Giáo dục công dân thành môn học mới thông qua hình thức tích hợp liên môn và xuyên môn Một số quốc gia như Cộng hòa Liên bang Đức và Hà Lan thực hiện tích hợp mà không tạo ra môn học mới Tại Việt Nam, việc nghiên cứu quan điểm tích hợp trong dạy học, đặc biệt ở bậc trung học, vẫn chưa được thực hiện một cách hệ thống và đầy đủ Tuy nhiên, trong những năm gần đây, nhiều nội dung mới đã được tích hợp vào các môn học nhằm đáp ứng yêu cầu của xã hội.
Môn học tích hợp mang lại nhiều lợi ích như làm cho quá trình học tập trở nên có ý nghĩa hơn, xác định rõ mục tiêu, và phân biệt giữa kiến thức cốt yếu và ít quan trọng Nó khuyến khích việc áp dụng kiến thức vào thực tiễn, tạo mối liên hệ giữa các khái niệm đã học, và giảm thiểu sự trùng lặp trong kiến thức và kỹ năng Tuy nhiên, việc thực hiện môn tích hợp cũng gặp nhiều thách thức, bao gồm sự mới mẻ đối với các trường học, giáo viên, và phụ huynh, cũng như tâm lý của học sinh Các chuyên gia và nhà sư phạm gặp khó khăn trong việc chuyển đổi từ chuyên môn cũ sang lĩnh vực mới đòi hỏi sự kết hợp với các chuyên ngành khác Hơn nữa, giáo viên và cán bộ quản lý thường gắn liền với môn học cụ thể, khiến cho việc thực hiện chương trình tích hợp trở nên khó khăn Phụ huynh và những người lớn cũng có thể khó khăn trong việc chấp nhận các chương trình học khác với những gì họ đã được trải nghiệm.
7.1.1.3 Thực trạng của vấn đề dạy học liên môn hiện nay:
Hiện nay, giáo viên đang tích cực đổi mới phương pháp dạy học liên môn nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục, với nhiều học sinh ngày càng hứng thú tìm hiểu kiến thức, đặc biệt là ở các môn tự nhiên Sách giáo khoa cũng được thiết kế theo hướng "mở" để hỗ trợ việc học Tuy nhiên, việc áp dụng phương pháp này vẫn gặp khó khăn do điều kiện dạy học hạn chế, thiếu thốn, thời gian học cho các môn không đủ, và đời sống giáo viên còn thấp, trong khi học sinh lại ít hứng thú với các môn xã hội.
Mặc dù dạy học liên môn đã được áp dụng trong giảng dạy lịch sử, nhưng hiệu quả vẫn chưa cao, dẫn đến việc nhiều học sinh có thái độ bình thường và chưa phát huy được tính tích cực trong học tập.
Sáng kiến này nhằm mục đích giới thiệu một số nội dung cơ bản về việc áp dụng kiến thức liên môn trong môn lịch sử, cụ thể là bài học “Trung Quốc thời phong kiến”, với hy vọng tăng cường sự hứng thú và phát huy tính tích cực của học sinh trong quá trình học tập.
7.1.2 Vận dụng kiến thức liên môn vào dạy học bài 5 : Trung Quốc thời phong kiến
7.1.2.1 Mục tiêu dạy học a) Kiến thức
Mô tả bản chất sáng kiến
Về khả năng áp dụng của sáng kiến
Việc tích hợp bài học lịch sử với các môn khoa học xã hội như Văn học và Địa lí giúp học sinh phát triển tư duy đa chiều và toàn diện, từ đó rèn luyện khả năng suy nghĩ linh hoạt về các sự kiện lịch sử Điều này tạo điều kiện cho học sinh có quan điểm sâu sắc hơn khi nhận thức vấn đề, một nguyên tắc quan trọng trong việc phân tích các sự kiện lịch sử.
Bằng cách áp dụng kiến thức văn học, địa lý, tư tưởng, tôn giáo, nghệ thuật và kiến trúc vào bài học lịch sử, học sinh sẽ hiểu rõ hơn về các vấn đề lịch sử của Trung Quốc Điều này giúp họ giải thích được lý do tại sao Trung Quốc lại sở hữu một nền văn hóa truyền thống phong phú, cũng như nhận diện những yếu tố văn hóa truyền thống của Trung Quốc có ảnh hưởng sâu rộng đến Việt Nam.
Học sinh có thể sưu tầm tư liệu như tranh ảnh, lược đồ về Trung Quốc thời phong kiến, các tác phẩm văn học và thông tin về những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử Trung Quốc Việc này giúp học sinh bổ sung nguồn tư liệu phong phú, từ đó ghi nhớ và khắc sâu nội dung bài học một cách hiệu quả hơn.
Qua quá trình làm việc nhóm và tìm hiểu các giá trị văn hóa truyền thống Trung Quốc, học sinh sẽ có cái nhìn sâu sắc về ảnh hưởng của văn hóa Trung Quốc đối với Việt Nam Điều này giúp các em hiểu rõ hơn về di sản văn hóa của nhân loại cũng như di sản văn hóa Việt Nam Đồng thời, các em cũng sẽ hình thành ý thức bảo vệ và phát huy những giá trị văn hóa quý báu của dân tộc và nhân loại.
Sáng kiến này tập trung vào việc vận dụng kiến thức liên môn trong giảng dạy bài “Trung Quốc thời phong kiến” thuộc chương trình Lịch Sử lớp 10 - Ban cơ bản Bài viết cung cấp nhiều tư liệu phong phú liên quan đến các môn học khác, như Ngữ văn, Địa lý và Giáo dục công dân, giúp giáo viên có thêm tài liệu tham khảo hữu ích trong quá trình giảng dạy.
Đánh giá lợi ích thu được từ việc áp dụng sáng kiến
Đánh giá lợi ích thu được do áp dụng sáng kiến theo ý kiến của tác giả
Qua kết quả thực nghiệm và quan sát trong giờ học tôi nhận thấy :
Tại lớp thực nghiệm 10B, việc áp dụng kiến thức liên môn cùng với phương pháp dạy học theo dự án đã khơi dậy sự hứng thú cho học sinh trong việc học lịch sử Học sinh chủ động chuẩn bị bài ở nhà, sưu tầm tư liệu liên quan và tích cực tham gia vào các hoạt động tìm hiểu kiến thức, tạo nên không khí lớp học sôi nổi.
Lớp đối chứng 10D cho thấy phương pháp dạy học truyền thống của giáo viên chỉ tập trung vào việc thông báo kiến thức mà không áp dụng liên môn, dẫn đến việc học sinh ghi chép một cách thụ động Kết quả là không khí lớp học trở nên tẻ nhạt, với vẻ mặt thờ ơ và thiếu cảm xúc của học sinh, đồng thời kết quả học tập thấp hơn rõ rệt so với lớp thực nghiệm.
Đánh giá lợi ích thu được do áp dụng sáng kiến theo ý kiến của tổ chức, cá nhân
Việc áp dụng kiến thức liên môn trong dạy học tích hợp giữa Lịch Sử và Địa lí, tư tưởng, tôn giáo với Nghệ thuật, Điêu Khắc, Kiến trúc và Văn học trong chương trình Lịch Sử 10 về Trung Quốc thời phong kiến đã khuyến khích sự chủ động của học sinh trong quá trình học tập, đồng thời nâng cao chất lượng giáo dục.
Kết quả thực nghiệm cho thấy việc áp dụng kiến thức liên môn trong dạy học lịch sử đã tạo ra sự hứng thú học tập cho học sinh, giúp các em tiếp thu bài học hiệu quả hơn Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức về văn hóa dân gian Vĩnh Phúc mà còn phát triển các kỹ năng phân tích, so sánh, tổng hợp, liên hệ và quan sát đồ dùng trực quan Qua đó, các em được giáo dục niềm yêu thích và ý thức bảo vệ những thành tựu văn hóa của tỉnh Vĩnh Phúc cũng như của nhân loại.
Dạy học tích hợp môn Lịch Sử với các lĩnh vực như Địa lí, tư tưởng, tôn giáo, Nghệ thuật, Kiến trúc, Văn học, GDCD và GDQP-AN trong Tiết 7,8 bài 5 về Trung Quốc thời phong kiến (Chương trình Lịch Sử 10 - cơ bản) không chỉ giúp phát huy tính tích cực của học sinh trong học tập mà còn nâng cao chất lượng giáo dục.
Việc tích hợp bài học lịch sử với các môn khoa học xã hội như văn học, địa lí, GDCD và GDQP-AN giúp học sinh phát triển tư duy đa chiều và toàn diện Điều này rèn luyện cho học sinh khả năng suy nghĩ linh hoạt về các sự kiện lịch sử, từ đó hình thành quan điểm toàn diện trong việc nhận thức vấn đề, một nguyên tắc quan trọng khi nghiên cứu lịch sử.
Thông qua việc áp dụng kiến thức văn học, địa lý, giáo dục quốc phòng-an ninh, giáo dục công dân, tư tưởng và tôn giáo, cũng như nghệ thuật và kiến trúc vào bài học lịch sử, học sinh có thể hiểu rõ hơn về các vấn đề lịch sử và giá trị văn hóa của Trung Quốc, từ đó nhận thức được ảnh hưởng của chúng đến Việt Nam Điều này cũng giúp học sinh tự hào hơn về lịch sử đấu tranh chống giặc ngoại xâm của dân tộc, đặc biệt là trong các triều đại phong kiến Trung Quốc.
Học sinh sưu tầm tư liệu như tranh ảnh, lược đồ và các tác phẩm văn học Trung Quốc thời phong kiến giúp bổ sung nguồn tài liệu phong phú cho việc học tập Việc này không chỉ hỗ trợ ghi nhớ mà còn khắc sâu nội dung bài học, tạo điều kiện cho việc tiếp thu kiến thức hiệu quả hơn.
Qua quá trình làm việc nhóm và tìm hiểu về các triều đại phong kiến Trung Quốc cùng những giá trị văn hóa truyền thống, học sinh sẽ có cái nhìn sâu sắc hơn về một giai đoạn lịch sử quan trọng và di sản văn hóa của nhân loại Điều này không chỉ giúp các em nhận thức đúng đắn về lịch sử mà còn hình thành thái độ tích cực trong học tập và rèn luyện, từ đó góp phần vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ quê hương, đất nước, cũng như gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc.