Tìm hiểu thiên nhiên trong quốc âm thi tập và ức trai thi tập của nguyên trãi từ góc nhìn sinh thái

Gia ̉ n lươ ̣c về phê bình sinh thái và những khả năng của nó trong nghiên cứu văn học Việt Nam Con người vốn có nguồn gốc tự nhiên.. Sống cách chúng ta hàng trăm năm, Ănghen đã sớm nh

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LÊ THỊ THẢO

TÌM HIỂU THIÊN NHIÊN TRONG “QUỐC ÂM THI TẬP” VÀ “ỨC TRAI THI TẬP” CỦA NGUYÊN TRÃI TỪ GÓC NHÌN SINH THÁI

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ

VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM Người hướng dẫn khoa học: TS Trần Hải Yến

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực và nội dung này chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào trước đó

Thái Nguyên, tháng 09 năm 2015

LỜI CẢM ƠN

Bằng sự kính trọng và lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin chân thành cảm ơn TS Trần Ha ̉i Yến - người đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, các thầy cô giáo khoa Ngữ văn, khoa Sau đại học trường Đại học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên đã hỗ trợ và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu tại trường

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới gia đình, bạn bè đã động viên, quan tâm, chia sẻ và tạo điều kiện giúp tôi hoàn thành tốt luận văn này

Thái Nguyên, tháng 09 năm 2015

TÁC GIẢ

Lê Thi ̣ Thảo

DANH MU ̣C VIẾT TẮT

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN iii

DANH MU ̣C VIẾT TẮT iv

MỤC LỤC iv

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 1

3 Đố i tươ ̣ng và pha ̣m vi nghiên cứu 4

4 Ý nghĩa khoa ho ̣c và thực tiễn của đề tài nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Kết cấu đề tài 5

NỘI DUNG 6

Chương 1 6

NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 6

1.1 Giản lươ ̣c về phê bình sinh thái và những khả năng của nó trong nghiên cứu văn học Việt Nam 6

1.2 Thiên nhiên trong đời sống tinh thần Việt Nam thời trung đại 13

1.3 Hai thi tập và những chặng đời của Nguyễn Trãi 19

Tiểu kết 23

Chương 2 24

MÔI TRƯỜNG THIÊN NHIÊN TRONG QATT VÀ UTTT 24

2.1 Hệ sinh vật trong QATT và UTTT 24

2.2 Những chuyển vâ ̣n của thế giới tự nhiên 39

2.3 Nơi chố n trong thơ Nguyễn Trãi 47

Tiểu kết 63

Chương 3 64

TRIẾT LÍ MÔI SINH CỦA NGUYỄN TRÃI 64

3.1 Thiên nhiên – một môi sinh thuần khiết, lý tưởng 64

3.2 Thiên nhiên - chuẩn mực đa ̣o đức, thẩm mỹ 68

3.3 Thiên nhiên - đố i tượng tu ̣ng ca, thưởng ngoa ̣n 72

Tiểu kết 80

KẾT LUÂ ̣N 81

TÀI LIÊ ̣U THAM KHẢO 83

PHỤ LỤC 87

[1] BẢNG THỐNG KÊ THỰC VẬT, ĐỘNG VẬT VÀ ĐỊA DANH TRONG UTTT 87

[2] BẢNG THỐNG KÊ THỰC VẬT, ĐỘNG VẬT VÀ ĐỊA DANH TRONG QATT 96

[3] THỐNG KÊ TỪ “QUÊ” TRONG QATT 109

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nguyễn Trãi là một tác gia lớn của văn học Việt Nam Được coi là người

mở đầu cho nền thi ca cổ điển Viê ̣t Nam, thơ của Nguyễn Trãi đã đươ ̣c nhiều nhà nghiên cứu tìm hiểu Mảng thơ về thiên nhiên của Nguyễn Trãi cũng nằm trong số đó Tình yêu thiên nhiên, mối tri kỷ giữa tác giả và thiên nhiên, giá tri ̣ thẩm mỹ đạo đức qua hình ảnh thiên nhiên là những kết luâ ̣n được nhiều nhà nghiên cứu rút ra Đó là kết quả của phương thức tiếp cận thiên nhiên từ góc nhìn chủ đề/đề tài

Phê bình sinh thái - Phê bình bàn về mối quan hệ giữa văn ho ̣c và môi

trường - là mô ̣t trong những hướng nghiên cứu mới của phê bình văn ho ̣c Kế

thừ a những kết luận của các nhà nghiên cứu đi trước, vận dụng lí thuyết mới, chú ng tôi sẽ khảo sát la ̣i mảng sáng tác về thiên nhiên của Nguyễn Trãi theo cách hình dung thiên nhiên như một môi sinh của thi nhân Cụ thể hơn, theo hướng tiếp câ ̣n phê bình văn ho ̣c sinh thái, thiên nhiên trong thơ của Nguyễn Trãi sẽ được tìm hiểu trong mối quan hê ̣ tương tác với quan niê ̣m của tác giả về

vũ tru ̣, quan niê ̣m đa ̣o đức và mỹ ho ̣c của ông về hê ̣ sinh thái

2 Lịch sử vấn đề

Nguyễn Trãi là tác gia có tầm ảnh hưởng lớn đến nền văn học Việt Trong

kho tàng tác phẩm mà Nguyễn Trãi để lại thì UTTT (Ức Trai thi tập) và QATT

(Quố c âm thi tập) là hai thi tập xuất sắc thể hiện được tài năng và nhân cách

của tác giả Trong QATT và UTTT thì thơ thiên nhiên chiếm phần phong phú nhất và đa dạng Vì vậy mà bên cạnh rất nhiều công trình nghiên cứu về hai tập thơ nói chung, có một số chuyên luận, phê bình đã đề cập đến thiên nhiên trong thơ của Nguyễn Trãi với tư cách là đối tượng nghiên cứu chính Có thể kể đến một số tác giả như: Bù i Văn Nguyên, Pha ̣m Luâ ̣n, Đinh Gia Khánh, Nguyễn

Huệ Chi, Trần Đình Sử…Những bài viết của các tác giả này được in trong cuốn Nguyễn Trãi về tác gia và tác phẩm của Nhà xuất bản Giáo du ̣c, năm 2007 Trong Phạm vi luâ ̣n văn, chúng tôi chỉ phân tích những tác giả và bài viết có liên quan trực đến nô ̣i dung nghiên cứu Cu ̣ thể là bài viết của các tác giả Mai Trân, Nguyễn Thiên Thụ, Đặng Thanh Lê, N.I Niculin, Lã Nhâm Thìn, Phạm Luận

Trong bài viết “Thiên nhiên trong thơ Nguyễn Trãi”, tác giả Nguyễn Thiên

Thụ đã trình bày rất khúc triết về vai trò của thiên nhiên trong thơ của Nguyễn Trãi Thiên nhiên vừa là nguồn mỹ cảm vừa là người bạn thân của thi nhân đồng thời cũng là biểu tượng của chân thiện mỹ Với viê ̣c chỉ ra và phân tích những hình ảnh thiên nhiên quen thuộc thường được các nhà nho ưa dùng để thể hiện quan điểm đạo đức của người quân tử: Nhân-nghĩa-lễ-trí-tín (như tùng -trúc-cúc-mai); hay triết lý Lão giáo và Phật giáo (được thể hiện qua bài Hoàng tinh, Hòe, Mộc cận, Lão hạc, Miêu…) Nguyễn Thiên Thụ khẳng đi ̣nh: Nguyễn Trãi không đi chệch khỏi khuynh hướng: “văn dĩ tải đạo, thi dĩ ngôn chí” của văn học Viê ̣t cổ Bên ca ̣nh đó, “Tả cảnh ngu ̣ tình” cũng là điểm dễ nhâ ̣n qua

các bài thơ viết về thiên nhiên của Nguyễn Trãi [16, 778]

Đă ̣t thiên nhiên của Nguyễn Trãi trong dòng văn ho ̣c yêu nước, nhà nghiên

cứ u Đă ̣ng Thanh Lê nhâ ̣n đi ̣nh: “Thơ thiên nhiên của Nguyễn Trãi kết tinh khá

đầy đủ những khuynh hướng thẩm mỹ của văn hóa cổ Việt Nam đối với đề tài này: nhãn quan tôn giáo của nhà Phật, tâm trạng thoát ly của nhà nho, truyền thố ng yêu nươ ́ c anh hùng và cảm hứng nhân đạo chủ nghĩa của nhân dân lao động, của dân tộc Viê ̣t Nam” [16, 798] Đă ̣c biê ̣t, tác giả đã chỉ ra những nét

bú t hùng tráng của Nguyễn Trãi khi miêu tả thiên nhiên qua những đi ̣a danh

lịch sử gắn liền với những trâ ̣n thắng lớn của dân tô ̣c Tuy nhiên đi ̣a danh được

tác giả tâ ̣p trung chủ yếu trong tác phẩm “Bình Ngô đa ̣i cáo” và “Ba ̣ch Đằng

Trong cuố n “Thơ Nôm đươ ̀ ng luật”, tác giả Lã Nhâm Thìn đã có sự thố ng

kê cũng như phân tích khá tỉ mỉ về hê ̣ thống đề tài, chủ đề thiên nhiên của các tác giả thơ Nôm, mà người giữ vi ̣ trí “khai sơn phá tha ̣ch” là Nguyễn Trãi Tác giả đã chỉ ra những điểm khác biê ̣t giữa thơ thiên nhiên trong thơ chữ Hán và thơ chữ Nôm của các tác giả nói chung và Nguyễn Trãi nói riêng Tác giả cũng chỉ ra những loài đô ̣ng vật, thực vâ ̣t chưa từng xuất hiê ̣n trong thơ ca trước đó (niềng niễng, đòng đong, núc nác, mồ ng tơi, muố ng, mùng, đậu kê, bèo…) để khẳng định phong cách bình di ̣, đậm tính dân tô ̣c trong thơ thiên nhiên của Ức Trai Nhà nghiên cứu Lã Nhâm Thìn đánh giá rất cao thơ thiên nhiên trong

QATT cu ̉ a Nguyễn Trãi: “Những bức tranh thiên nhiên của Nguyễn Trãi

phong phu ́ và nhiều tới mức phòng tranh thiên nhiên không đủ chỗ trưng bày, nha ̀ thơ đã phải treo sang cả những phòng tranh dành cho mảng đề tài khác”

[27, 57] QATT cũng là nơi chất trữ tình, chất thi sĩ của Nguyễn Trãi được bô ̣c

lộ đâ ̣m nét nhất Hoă ̣c: “Thơ thiên nhiên là một thể tài độc lập của thơ ca, lấy

thiên nhiên làm đối tượng thẩm mỹ chủ yếu thông qua miêu tả cảnh vật để bộc

lộ tâm tình” [30] Nó i cách khác, theo nhà nghiên cứu Lã Nhâm Thìn thiên nhiên là tình yêu rô ̣ng lớn của Ngyễn Trãi; đồng thời hình ảnh đó đã được Nguyễn Trãi thể hiê ̣n theo đúng tinh thần “tả cảnh ngụ tình” truyền thống [27]

Có thể thấy các công trình đi trước đã khẳng đi ̣nh được: tình yêu thiên nhiên, sự hòa cảm với thiên nhiên cũng như vai trò đă ̣c biê ̣t của thiên nhiên trong việc truyền tải tư tưởng và là phương tiê ̣n để bày tỏ, bô ̣c lô ̣ cảm xúc, tâm

tư của Nguyễn Trãi Đă ̣c biê ̣t đă ̣t hai thi tâ ̣p ở thế đối sánh thì nhâ ̣n thấy rõ ràng: khi miêu tả thiên nhiên, Nguyễn Trãi đã “trung hòa” được hai phương diện tưởng như đối cực với: thiên nhiên trong UTTT là thiên nhiên hùng vĩ, hoành tráng, với những địa danh nổi tiếng gắn với lịch sử hào hùng của dân tộc với những hình ảnh ước lệ, quen thuộc qua đó thấy tâm hồn cao rộng, khoáng đạt,

phong tình và tinh tế; còn thiên nhiên trong QATT là thiên nhiên mang phong

vị dân tộc, phong vị đồng quê với những hình ảnh giản dị, mộc mạc lần đầu tiên xuất hiện trong thơ ca cổ điển Có thể nói, những tiếp câ ̣n đó đã cha ̣m đến thiên nhiên với tư cách mô ̣t môi trường sống, nhưng về căn bản đó vẫn là cách nhìn thiên nhiên như mô ̣t đề tài

3 Đối tươ ̣ng và pha ̣m vi nghiên cứu

- Đối tượng củ a đề tài là những thi phẩm viết về thiên nhiên hoặc mang hình ảnh của thế giới tự nhiên trong hai thi tâ ̣p QATT và UTTT của Nguyễn Trãi

- Phạm vi vấn đề: Viê ̣c khảo sát này sẽ tập trung tìm hiểu thiên nhiên như một môi trườ ng sống và sự tác đô ̣ng qua lại giữa thiên nhiên và tác giả

- Phạm vi tư liê ̣u: Chúng tối sử du ̣ng các bài thơ trong hai công trình sau:

Quố c âm thi tâ ̣p - Nguyễn Trãi, phiên âm và chú giải, của nhà nghiên

cứ u Pha ̣m Luận, Nxb Giáo du ̣c – Hà Nô ̣i, năm 2012

Nguyễn Tra ̃i toàn tập, Nxb Văn hóa thông tin – Hà Nô ̣i, năm 2011

4 Ý nghi ̃a khoa ho ̣c và thực tiễn của đề tài nghiên cứu

Mục đích của chúng tôi khi thực hiê ̣n đề tài này là tìm hiểu thiên nhiên trong hai tập thơ của Nguyễn Trãi từ cách nhìn của Phê bình sinh thái Hướng đi này hứa he ̣n mở ra cách hiểu mới cho những tác phẩm văn ho ̣c đã trở thành kinh điển của nền văn ho ̣c cổ; đồ ng thời đưa la ̣i những bài học, gơ ̣i ý cho viê ̣c bảo vê ̣ và ta ̣o lâ ̣p ý thức về một môi sinh tốt đe ̣p cho con người

cả về vâ ̣t chất và tinh thần Đó chính là những đóng góp mà chúng tôi hy

vọng có thể mang lại sau khi thực hiện đề tài này

5 Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết tốt mu ̣c tiêu của công trình, trong quá trình thực hiê ̣n

- Phương pháp văn ho ̣c sử

- Phương pháp hê ̣ thố ng-cấu trúc

- Phương pháp phân tích tổng hợp

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp thống kê, phân loa ̣i

- Phương pháp Phê bình sinh thái trong văn ho ̣c

6 Kết cấu đề ta ̀i

Ngoài phần Mở đầu, Kết luâ ̣n, Tài liê ̣u tham khảo, luận văn “Tìm hiểu

thiên nhiên trong Quốc âm thi tập và Ức Trai thi tập của Nguyễn Trãi từ góc nhi ̀n sinh thái” gồm 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề liên quan đến đề tài

Chương 2: Môi trường thiên nhiên trong QATT và UTTT

Chương 3: Triết lí môi sinh của Nguyễn Trãi

NÔ ̣I DUNG

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

1.1 Gia ̉ n lươ ̣c về phê bình sinh thái và những khả năng của nó trong nghiên cứu văn học Việt Nam

Con người vốn có nguồn gốc tự nhiên Trải qua quá trình tiến hóa, con người đã dần thoát khỏi giới tự nhiên để trở thành một cá thể độc lập Đó cũng

là quá trình biến đổi mối quan hê ̣ con người-tự nhiên

Ở thời kì đầu, vì chưa hiểu rõ về sự vận hành của trời đất, quy luật của các hiện tượng tự nhiên cũng như sống hoàn toàn phụ thuộc vào tự nhiên nên con người nguyên thủy luôn nhìn tự nhiên bằng ánh mắt khiếp sợ và thành kính

Thần thoại suy nguyên với ý thức hệ thần linh chủ nghĩa hoàn toàn phù hợp với

việc phản ánh trình độ tư duy, khả năng phân tích và cung cách ứng xử của con người với tự nhiên thời kì đó

Dần dần quá trình lao động sản xuất giúp con người ngày một hiểu rõ hơn về tự nhiên Thay vì việc khiếp sợ tự nhiên, con người học cách chung sống hài hòa với tự nhiên

Có thể nói, con người thời cổ trung đại không tách rời mình ra khỏi tự nhiên là do con trong thời kì đó còn sống chủ yếu vào nông nghiệp, họ chưa nhìn nhận tự nhiên như là một đối tượng để khai thác, chiếm hữu mà chủ yếu sống hài hòa trong quan hệ “nhất thể” Văn học trung đại với mảng sáng tác

đồng quê đã thể hiện rõ quan hệ “thiên nhân tương dữ”, “thiên địa vạn vật nhất

thể” đó

Sự xuất hiện bướ c đầu của khoa học kĩ thuật ở thời kì Phục hưng, chính thức đánh dấu bước phát triển nhảy vọt của con người trong việc khai phá thiên giới Cho phép con người thoát khỏi nỗi sơ ̣ hãi thế giới thần linh; cho phép con người nhìn ra những khả năng của chính mình và đă ̣t mình vào trung tâm của

các giá tri ̣ Cách ứng xử với tự nhiên cũng theo đó mà thay đổi Tuy nhiên chỉ

đến thế kỷ Ánh sáng, khi tư duy lý tính lên ngôi, do khoa học kỹ thuâ ̣t phát triển

thêm một bước thì mối quan hê ̣ con người-tự nhiên mới thực sự có biến đổi lớn Con người coi thiên nhiên là khách thể mà mình có thể chiếm lĩnh, trinh phục

và thống trị

Gurevits đã viết rất thuyết phục như sau: Sự phát triển của dân cư thành thị với mọt phong cách tư duy mới, duy lí hơn bắt đầu làm biến đổi cách cảm thụ thiên nhiên truyền thống Con người sống trong những điều kiện của văn minh đô thị đã hình thành ít phụ thuộc hơn vào những nhịp độ của tự nhiên, nó tách mình ra khỏi tự nhiên dứt khoát hơn, nó bắt đầu quan hệ với tự nhiên như

là với khách thể [9, 96]

Nhưng càng ngày, thực tế càng cho thấy, sự tác động của con người lên thế giới tự nhiên đã dẫn đến hàng loạt những hiện tượng biến đổi đang có nguy

cơ đe dọa đến chính sự tồn tại của con người Đó chính là “sự trả thù của giới

tự nhiên” với sự tàn phá khốc liệt của con người

Sống cách chúng ta hàng trăm năm, Ănghen đã sớm nhận ra được vị trí cũng như những sai lầm của con người trong mối quan hệ với tự nhiên: Chúng

ta hoàn toàn không thống trị được giới tự nhiên như một kẻ xâm lược đi thống trị một dân tộc khác Bởi lẽ: Chúng ta nằm trong lòng giới tự nhiên và tất cả sự thống trị của chúng ta đối với tất cả các sinh vật khác là chúng ta nhận thức được các quy luật của giới tự nhiên và có thể sử dụng được những quy luật đó một cách chính xác Và quan trọng hơn cả là con người “không nên quá tự hào

về những lần thắng lợi của chúng ta với giới tự nhiên Bởi vì, cứ mỗi lần ta đạt được thắng lợi là một lần giới tự nhiên trả thù lại chúng ta” [14, 187]

Nguy cơ sinh thái được xem là một trong những đe dọa nghiêm trọng nhất đối với sự sống của con người ở thế kỉ XX được đưa lên bàn nghị sự Cốt lõi của vấn đề nằm ở chỗ, nguy cơ sinh thái có nguồn gốc không phải ở bản thân hệ sinh thái mà chính là ở hệ thống văn hóa của con người Cụ thể là ở cách ứng xử, cách tương tác của con người với môi trường thiên nhiên Đây là nguyên do dẫn đến sự ra đời của khoa sinh thái học mà phê bình sinh thái là một bộ phận cấu thành

Sinh thái học (Ecology) được hình thành từ giữa những năm 30 của thế kỉ XX Thuật ngữ này có nguồn gốc từ chữ Hy Lạp, bao gồm hai phần là

“Oikos” chỉ nơi sinh sống và “Logos” là học thuyết Sinh thái học được hiểu theo nghĩa hẹp là khoa học về nơi ở Phát triển rộng ra là khoa học nghiên cứu

mối quan hệ giữa sinh vật với môi trường xung quanh Như vậy sinh thái học là

học thuyết về nơi sinh sống của sinh vật, là môn học về quan hệ tương hỗ sinh vật và môi trường hay chính là khoa học về môi sinh (Environmental Biology)

[14, 18] Vai trò của môn khoa học này nhanh chóng được khẳng định ở cả lí luận và thực tiễn Cụ thể là:

Về lí luận: sinh thái học giúp con người hiểu biết sâu hơn về bản chất của sự sống trong mối tương tác với các yếu tố của môi trường Từ đó, tạo ra nguyên tắc và định hướng cho các hoạt động của con người với thiên nhiên để phát triển nền văn minh ngày càng hiện đại

Về thực tiễn: sinh thái học giúp nâng cao năng suất, hạn chế, tiêu diệt dịch bệnh, bảo vệ đời sống sinh vật, khai thác hợp lí tài nguyên thiên nhiên, đảm bảo cho sự phát triển bền vững của sinh vật (trong đó có con người)

Hệ sinh thái được cấu thành bởi sinh thái học tự nhiên và sinh thái học nhân văn Con người trong hệ sinh thái tự nhiên được nghiên cứu về nguồn gốc,

sự thích nghi cũng như sự tương tác của con người với các yếu tố tự nhiên Con người trong hệ sinh thái nhân văn được nghiên cứu ở mối quan hệ qua lại và sự tác động lẫn nhau giữa con người với nhau trong môi trường sống và giữa môi trường xã hội và môi trường tự nhiên Tính nhân văn của môi trường được thể hiện ở dấu ấn của con người ảnh hưởng lên thế giới tự nhiên

Đến những năm 70 của thế kỉ, trước cuộc khủng hoảng sinh thái mang

tính toàn cầu, Chủ nghĩa Sinh thái đã được ra đời đánh dấu mốc bởi Tuyên

ngôn môi trường nhân loại Tuyên ngôn được Hội nghị môi trường Liên Hợp

Quốc thông qua năm 1972 với nội dung chính nói về nguy cơ của cuộc khủng hoảng môi trường chưa từng có trong lịch sử nhân loại Tiếp đó khi khái niệm

“deep ecology” – “sinh thái học sâu” được Naess phát minh ra thì vấn đề về sinh thái tinh thần của con người đã có một tư tưởng sâu sắc Từ đó Sinh thái học được xuyên qua rất nhiều những nhánh nghiên cứu nhỏ: triết học sinh thái, chính trị sinh thái, luân lí học sinh thái, tâm lí học sinh thái , nhân loại nhân văn sinh thái… Người đầu tiên được coi là ho ̣c giả phê bình sinh thái là Chery Glotfelty Bà đã đưa ra mô ̣t đi ̣nh nghĩa về phê bình văn ho ̣c sinh thái và được nhiều ngườ i chấp nhâ ̣n là: “phê bình bàn về mối quan hệ giữa văn học và tự nhiên” [34] Chery Glotfelty đã trở thành học giả đầu tiên được mang danh hiệu

“giáo sư môi trường”

Như vâ ̣y, Phê bình văn ho ̣c sinh thái là sự kết hợp giữa Sinh thái học với Văn học nghệ thuật giống như Phê bình Văn hóa học hay Phê bình Phân tâm học Nhưng “Phê bình sinh thái không phải đem phương pháp nghiên cứu sinh thái học, sinh vật hóa học, toán học hoặc phương pháp nghiên cứu của bất kì

khoa học tự nhiên nào khác vào phân tích văn học, “nó chỉ dẫn nhập quan

niệm cơ bản nhất của triết học sinh thái vào phê bình văn học mà thôi” [34]

Mặt khác, khái niê ̣m Phê bình văn ho ̣c sinh thái cũng mă ̣c nhiên xác đi ̣nh đối tươ ̣ng của nó là văn học sinh thái

Ở thời kì đầu của phê bình văn ho ̣c sinh thái thì các tác phẩm được coi là Văn học sinh thái là những tác phẩm miêu tả phong cảnh tự nhiên, hay sự gắn kết của con người với nơi chốn qua đó thể hiện tình yêu thiên nhiên của tác giả Nhưng qua quá trình phát triển, thấy rõ được vai trò của phê bình sinh thái trong việc thay đổi cũng như tái hình thành quan hệ hòa hợp giữa con người với

tự nhiên thì nội hàm của văn học sinh thái được mở rộng Văn học sinh thái có thể hiểu là những tác phẩm văn học viết về mối quan hệ giữa con người với môi trường, cách con người tương tác với môi trường, và về nguy cơ sinh thái

do phương thức tác động không tương thích của con người đến môi trường số ng Cách hiểu này cho phép những tác phẩm thoạt nhìn không có hình tượng con người hay không miêu tả về tự nhiên nhưng chỉ cần có căn nguyên văn hóa tư tưởng dẫn đến nguy cơ sinh thái, chỉ cần có ảnh hưởng đến quan hệ giữa con người với tự nhiên có thể “gia nhâ ̣p” vào văn học sinh thái

Như vậy, phê bình văn ho ̣c sinh thái được ra đời trước yêu cầu cấp thiết của nguy cơ khủng hoảng môi trường sinh thái, và có nhiê ̣m vu ̣ phân tích các tác phẩm văn chương và đưa ra cảnh báo về môi trường Bằng cách phân tích các diễn ngôn về thiên nhiên và môi trường để tác động đến tâm thức cũng như điều chỉnh nhận thức của con người Khắc phục những ngộ nhận về môi trường để từ đó có những hành động đúng đắn hơn, hướng đến sự phát triển bền vững Đồng thời và quan trọng hơn cả là xây dựng một chủ nghĩa nhân văn mới mà ở

đó con người biết nghe tiếng nói của thiên nhiên ta ̣o ra mô ̣t mối quan hê ̣ hài

hòa cho con người và tự nhiên Ngoài ra, phê bình văn ho ̣c sinh thái cũng góp phần giúp cho các tác phẩm văn học củ a quá khứ được nhìn nhận mới mẻ và đầy đủ hơn

Trong những năm gần đây, ở Việt Nam, phê bình sinh thái đã được các nhà nghiên cứu phê bình văn ho ̣c bước đầu tiếp cận thông qua một số các bản dịch để thu hoạch những điểm căn bản với tư cách là một phương pháp lí thuyết mới của lí luận phê bình Phê bình sinh thái gần đây đã đươ ̣c giới thiê ̣u

vào đời sống học thuâ ̣t Viê ̣t Nam qua mô ̣t số bản di ̣ch, như: Văn chương và môi

trường của Lawrence Buell, Ursula K Heise, Karen Thornber (Nguyễn Hạnh

Quyên dịch, Trần Hải Yến hiệu đính), Những tương lai của phê bình sinh thái

và văn học Phê bình sinh thái của tác giả Karen Thornber (Hải Ngọc dịch) [34], Phê bình sinh thái - Khuynh hướng văn học mang tính cách tân và Phê bình sinh thái-Cội nguồn và phát triển của ho ̣c giả Trung Quốc Đồng Khánh Bính

(Đỗ Văn Hiểu dịch) [1],[2] Hoă ̣c những nhìn nhâ ̣n ban đầu như: tham luâ ̣n của

Trần Hải Yến “Nghiên cứu, phê bình hiện đại và di sản văn hóa: nhìn từ cách

Sinh thái học tìm lại tam giáo” trình bày ta ̣i Hô ̣i thảo Phát triển văn học Việt Nam trong bối cảnh đổi mới và hội nhập quốc tế (tha ́ng 5/2014), Phê bình sinh

thái – Nhìn từ lí thuyết giải cấu trúc của Nguyễn Thị Tịnh Thy [31] Bên cạnh

đó là xự suất hiện của những bài viết mang tính thực hành, sử dụng lí thuyết

Phê bình sinh thái vào tìm hiểu các tác phẩm cụ thể như: Bước đầu tìm hiểu

truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp từ điểm nhìn phê bình sinh thái của Đặng Thái

Hà Trong bài viết, tác giả đã phát hiện và trình bày những phản ứng cụ thể của diễn ngôn văn học đương đại của Nguyễn Huy Thiệp trước thực trạng môi trường Mọi xem xét trong bài viết được bắt đầu từ sự đối sánh những cách

“phản ứng”, “kiến tạo”, “trình hiện” trong văn xuôi Nguyễn Huy Thiệp với chính hệ thống phân cấp nhị nguyên luận đã trở thành cố hữu Qua đó đưa ra một cái nhìn chung nhất về sự dịch chuyển của hệ giá trị trong tiến trình đổi mới văn học, được mang lại từ sự thức nhận các vấn đề sinh thái [7]

Tiếp nữa là bài viết Những ngọn gió Hua Tát của Nguyễn Huy Thiệp

nhìn từ lí thuyết phê bình sinh thái của tác giả Vũ Minh Đức [5] Tác giả tiến

hành đọc tập truyện Những ngọn gió Hua Tát của Nguyễn Huy Thiệp với mong

muốn khám phá thêm về tác giả tác phẩm qua đó tác giả thấy được giá trị tích cực của Phê bình sinh thái, và sự cần thiết trong việc tìm hiểu và phát triển, áp dụng lí thuyết này trong nghiên cứu văn học với mục tiêu định hướng cho văn học hướng tới nhiệm vụ bức thiết đối với đời sống: góp phần gìn giữ sự cân

bằng của môi trường sinh thái [5] Gần đây nhất là bài viết Biến đổi môi trường

sống – nhân tố thúc đẩy không gian văn hóa mới trong thơ Tú Xương của tác

giả Dương Thu Hằng [8] Trong nghiên cứu này, sử dụng lí thuyết Phê bình sinh thái vào phân tích tác phẩm văn học trung đại Đặc biệt lại là với Tú Xương, một tác giả rất ít thơ viết về thiên nhiên Hình ảnh thiên nhiên gần như vắng bóng trong thơ ông Tác giả bài viết đã một lần nữa tái khẳng định địa hạt rộng mở của văn học sinh thái

Có thể thấy so với các khuynh hướng nghiên cứu văn học khác thì phê bình văn ho ̣c sinh thái vẫn là một khuynh hướng nghiên cứu mới, có sự phát triển rất đa dạng trong các lĩnh vực và đặc biệt là không bị gò bó, khuôn ép trong bất kỳ một phương pháp đơn lẻ nào Học giả Timothy Clark đã nhận định:

“Phê bình sinh thái đã tạo được một khu vực hoạt động rất năng động, chưa đánh giá hết được, nơi các vấn đề, các chuyên ngành học thuật chính trị giao cắt nhau Sức mạnh tiềm tàng của nó không phải chỉ như một nhánh phê bình văn học khác, được đặt bên trong những biên giới thiết chế đã có sẵn mà ở chỗ

nó là một cách tiếp cận mang tính khiêu khích cả trong việc phân tích văn học lẫn những vấn đề vừa động hiện, vừa che khuất lẫn nhau của khoa học, đạo đức, chính trị và thẩm mỹ [34] Như vậy, hiện tại Phê bình sinh thái vẫn còn ở trạng thái “trăm hoa đua nở” Đây vừa là khó khăn, thách thức nhưng đồng thời cũng tạo cơ hội để các nhà nghiên cứu phê bình khám phá và thử nghiệm Không chỉ nền văn học phương Tây mà cả nền văn học phương Đông cũng sẽ là một mảnh đất hứa hẹn khai phá được nhiều nguồn lợi cho Phê bình sinh thái

1.2 Thiên nhiên trong đời sống tinh thần Việt Nam thời trung đại

Ở thời kì trung đại Việt Nam, con người sống chủ yếu bằng nông nghiệp nên phải dựa vào thiên nhiên để tồn tại và phát triển Bởi thế họ luôn sống hòa hợp với thiên nhiên Trạng thái và nguyên tắc chi phối mối quan hê ̣ này được thể hiện rất rõ trong hệ thống tư tưởng của Phâ ̣t giáo, Nho giáo và Đa ̣o giáo -

ba hệ tư tưởng đặc biê ̣t quan trọng đố i với các hoa ̣t đô ̣ng tinh thần, trong đó có văn chương nghê ̣ thuâ ̣t của con người Đông Á thời trung đa ̣i

Trước hết là Phâ ̣t giáo: đây là hê ̣ tư tưởng, tôn giáo có vị trí tối trọng ở

Việt Nam với nhánh Thiền tông Khả năng dung hòa với những tín ngưỡng, tôn giáo khác giúp cho Phật giáo Thiền tông có số lượng môn đệ đông đảo nhất Tư tưởng chủ đạo của Phật giáo là dạy con người hướng thiện, sống yên vui trong thực tại Triết học Phật giáo coi các hiện tượng trong vũ trụ này là tương tác và

tương hỗ nhau Kinh Tạp a hàm đưa ra khái niê ̣m “Duyên khởi” và định nghĩa là: Cái này có nên cái kia có, cái này sinh nên cái kia sinh…cái này không nên

cái kia không, cái này diệt nên cái kia diệt [25] Trong đó, Duyên là điều kiện

và nguyên nhân của cái kia Như vậy, mọi sự vật đều do điều kiện và nguyên

nhân mà tồn tại, và biến mất khi điều kiện và nguyên nhân mất đi: Có nhân có

duyên tập thành thế gian, có nhân có duyên thế gian tập thành, có nhân có duyên diệt thế gian, có nhân có duyên thế gian diệt [25] Mọi vật đều “vô

thường” (luôn luôn vận động biến đổi) trong vũ trụ và tồn tại trong mối quan hệ nhân-quả Tất cả các sự vật đều là quá trình luôn thay đổi không ngừng và tồn tại nhờ vào nhân duyên

Phật giáo cũng là tôn giáo đặc biệt không công nhận có một đấng tối cao chi phối đời sống của con người, không ban phúc hay giáng họa cho ai mà trong cuộc sống mỗi người phải tuân theo luật Nhân – Quả Nhân là nguyên nhân, Quả là kết quả, quả báo Như vậy con người làm việc thiện thì được

hưởng phúc còn làm việc ác thì phải chịu báo ứng Nếu mọi vật trong vũ trụ đều nương tựa vào nhau thì cũng đều chịu sự chi phối của luật Nhân – Quả

Con người giống như bao sinh vật khác là một thành phần của thế giới tự nhiên Là “cái này” trong trường hợp này nhưng cũng là “cái kia” trong trường hợp khác Con người không thể tồn tại tách biệt với thiên nhiên mà phải có sự quan hệ gắn bó khăng khít Như đã nói, Duyên khởi là một quá trình biến đổi không ngừng và phụ thuộc vào nhân duyên nên con người là một thành phần phải tham gia vào sự biến đổi đó và tham gia với mục đích tối thượng phải là duy trì mối quan hệ hài hòa, nương tựa vào nhau

Một quan niê ̣m khác cũng có vai trò quan tro ̣ng trong tư tưởng của Phật

giáo là quan điểm bình đẳng phổ biến thông qua ý niê ̣m: “Chúng sinh tuy

không giống nhau nhưng đều có phật tính” Sự bình đẳng bao gồm cả bình

đẳng giữa người với người, giữa người với sinh loài khác, giữa người với vâ ̣t

cảnh Có thể nói khái quát là mọi vật tồn tại trong vũ trụ (có sinh mệnh hay không có sinh mệnh) đều bình đẳng với nhau bởi giá trị tồn tại ở bên trong, ở

Phật tính Quan điểm Bình đẳng phổ biến của Phật giáo có thể coi là nguyên tắc cân bằng của hệ sinh thái [25]

Bàn về mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên được đề cập trong Phật giáo không thể bỏ qua chủ trương “Phá ngã chấp, đoạn tham dục” của đạo Phật Giáo luật được xây dựng xuất phát từ thực tế điều hành Tăng đàn với những quy định, điều cấm nhằm hướng mọi người tới Chân – Thiện – Mỹ để giác ngộ và giải thoát Chi tiết hóa điều này, Phâ ̣t giáo đưa ra khái niê ̣m “Ngũ giới” và “Thập thiện” Điều đáng nói là cả “Ngũ giới” và “Thập thiện” đều đề

cập đến nguyên tắ c đầu tiên là: Không sát sinh Đây vừa coi là điều cấm vừa

coi là đạo đức “Ngã chấp” được coi là nguồn gốc của mọi điều ác, là căn nguyên của mọi sự sai lầm vì vậy mà phải “phá” “Tham dục” cũng là nguyên

nhân căn bản khiến chúng sinh đau khổ vì vậy mà phải “đoạn” Như vậy có thể coi việc “không sát sinh” là chuẩn mực đạo đức quan trọng hàng đầu của Phật

giáo Đặt trong mối quan hệ với thuyết Duyên khởi và luật nhân - quả thì quan

điểm của Phật giáo về mối quan hệ của con người với sinh vật càng trở nên sáng rõ Bên cạnh việc không sát sinh ăn chay niệm phật thì việc phóng sinh,

hộ sinh luôn được đạo Phật khuyến khích đề cao

Như vậy, theo cái nhìn của Phật giáo về mối quan hệ với con người và tự nhiên: Con người trước tiên là một phần của thế giới tự nhiên Con người vừa

là “quả” của tự nhiên vừa là “nhân” tham gia vào quá trình biến đổi của tự nhiên Con người giống như tất cả các thành phần khác của tự nhiên phải có trách nhiệm và nghĩa vụ trong việc bảo vệ và duy trì trạng thái cân bằng của tự nhiên thông qua cách ứng xử bình đẳng và hòa hợp

Trong nền văn học trung đại Việt Nam, thơ ca thời Lý chủ yếu là thơ Phật giáo Trong thơ Thiền, thiên nhiên có vai trò vô cùng quan trọng trong việc phát biểu các triết lý Thiền Bởi lẽ các thi sĩ Thiền thường không mấy khi phát biểu triết lý và quan niệm Phật giáo bằng những lời lẽ khô khan, trực tiếp

Họ gián tiếp thông qua thiên nhiên để bày tỏ những “bùng vỡ giác ngộ tâm phật” Tuy nhiên vẫn có những tài năng vượt thoát ra khỏi chức năng đó để sinh tạo những tác phẩm nghệ thuật đặc biệt Tiêu biểu như “Cáo tật thị chúng” của Mãn Giác thiền sư:

Xuân khứ bách hoa lạc, Xuân đáo bách hoa khai

Sự trục nhãn tiền quá, Lão tùng đầu thượng lai

Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận,

Đình tiền tạc dạ nhất chi mai

Hình ảnh thiên nhiên mà thiền sư lựa chọn là hình ảnh một nhành mai

thanh cao, tao nhã “Và nếu như cái lý trí mà nhà thơ Mãn Giác hướng tới là

nhằm “biểu hiện tinh thần vô úy và phi cứu cánh của đạo Phật” thì hình tượng cành mai tươi đẹp trong thơ đã phơi bày tất cả sự đam mê, ham sống của con người giữa thế giới hữu hạn, đầy siêu thoát và bí ẩn như thực lại như hư” [11, 57]

Được hỏi về một vấn đề chính trị quốc gia rất trừu tượng nhưng nhà sư Pháp Thuận đã trả lời nhà vua Lê Đại Hành bằng những câu thơ rất dung dị,

tự nhiên

Quốc tộ như đằng lạc, Nam thiên lí thái bình

Vô vi cư điện các,

Xứ xứ tức đao binh

(Quốc tộ )

Dịch nghĩa

Vận nước như dây leo quấn quít, Trời Nam mở nền thái bình

Hãy dùng phép vô vi ở nơi cung đình, Thì mọi chốn đều dứt hết đao binh

Nhà sư ví vận nước như cây đằng lạc sum suê, vững chãi, cũng có nghĩa là nền thái bình của xã tắc mãi mãi dài lâu Như vậy, hai tác phẩm trên cho thấy thiên nhiên có mô ̣t vai trò nghệ thuâ ̣t rất quan tro ̣ng trong văn chương Phâ ̣t giáo nhưng sự tồn ta ̣i trong tra ̣ng thái tự thân thì ít có

Sang thời Trần, văn chương tiếp tục phát triển với những điều kiện mới

là sự tham gia của đội ngũ trí thức nhà Nho Sự dung hòa tam giáo và không khí đánh giă ̣c, thắng giă ̣c ngoa ̣i xâm là điều kiện để văn chương đời Trần phát triển “Trong thời Thịnh Trần, tâm hồn các thi sĩ luôn mở rộng để giao cảm với non sông đất nước, dân tộc và thời đại Do đó mà lời ca say sưa của những tâm hồn hòa đồng niềm vui chung của dân tộc trong công cuộc xây dựng đất nước, trong các kỳ tích lừng lẫy làm nên “hào khí Đông A” một thời” [9,78]

Tuy nhiên, bắt đầu từ đây Nho giáo dần chiếm lĩnh được đời sống tinh thần người Đại Viê ̣t Nho giáo vốn là ho ̣c thuyết đa ̣o đức đề cao việc “tu thân”

để đảm bảo tôn ti trật tự, thứ bậc trong xã hội Nói cách khác, mối quan tâm của Nho giáo là trật tự xã hô ̣i con người Tuy nhiên con người, hay xã hô ̣i của loài người, không thể nằm ngoài những tương tác với thế giới ngoài nó Đó là vũ tru ̣,

là thế giới tự nhiên Vì vậy dần dà Nho giáo cũng mở rô ̣ng hê ̣ thống triết lý của mình, dung nạp các triết thuyết khác, và đến thế kỉ XI thì có mô ̣t thế giới quan hoàn chỉnh

Trong bộ ba thiên-đi ̣a-nhân mà Nho giáo thường đề câ ̣p, nhân (con người)

là khách thể của hai yếu tố còn la ̣i - thuộc thế giới tự nhiên Trong quan hê ̣ chủ

khách này, con người đươ ̣c “trời che, đất chở” con người phải kính sợ trời đất,

tứ c là quan hê ̣ bất bình đẳng Thế nhưng, Nho giáo la ̣i đưa ra mô ̣t quan niê ̣m khác “thiên-nhân tương cảm, thiên nhân tương dữ” khẳng đi ̣nh sự tương tác của con ngườ i với thế giới bên ngoài Như vâ ̣y, trong cách nhìn nhâ ̣n mối quan hê ̣

này, quan niê ̣m Nho giáo đã thể hiê ̣n tính lưỡng phân Tự nhiên vừa là khách thể tồn tại bên ngoài con người, nhưng đồng thời con người lại tương cảm với thiên nhiên bởi trạng thái “trung hòa” Đỗ Duy Minh mô ̣t ho ̣c giả gốc Hoa nổi tiếng trong bài viết “Tính liên tu ̣c của tồn ta ̣i” cho rằng “trung” là một trạng thái của “tâm” – tuyệt đối bình lặng trước những tác động của bên ngoài, đi vào mỗi con người tạo nên được sự thống nhất thiên-địa-nhân thì lúc đó “hòa” xuất hiện Nghĩa là, dù giữa con người và thiên-địa luôn có một khoảng cách nhất định song con người không tách khỏi tự nhiên mà cần hòa hợp với thiên nhiên

Có thể thấy, dù đề cao trật tự thứ bậc nhưng Nho giáo cũng luôn hướng tới sự hài hòa giữa âm dương, ngũ hành Vì vậy trong quan hệ với thiên nhiên, nguyên lí “thiên địa vạn vật nhất thể” luôn được thể hiện trong suy nghĩ và thực hành

Cuối cù ng là Đạo giáo: Trước tiên sự xuất hiê ̣n của Đa ̣o giáo đươ ̣c coi

như một phản ứng với Nho giáo với chủ trương xuất thế - vô vi Tuy nhiên, về

vũ trụ quan thì Đạo giáo lại gặp gỡ Nho giáo ở quan niệm “trung hòa” Trung hòa là trạng thái cân bằng của trời-đất, là trật tự của tự nhiên Lão Tử trong Đa ̣o Đức kinh đã trình bày: Trời-đất lại có gốc rễ từ âm-dương, hai yếu tố chính để tạo nên muôn loài trong vũ trụ Trật từ này, vòn chuyển hóa này sẽ chỉ bất ổn, rối loạn khi con người có những hành vi bất thiện

Như vậy, “trung hòa” là khái niệm then chốt của cả Đạo giáo và Nho giáo Cả hai đều coi “trung hòa” là sự hài hòa giữa con người với trời và đất, thiên-địa-nhân có chung bản nguyên là “khí” vì vậy mà thiên-địa-nhân nhất thể

là vốn có của tự nhiên, sự trung hòa là một trật tự của tự nhiên, con người có thể làm cho nó tốt lên hoặc xấu đi tùy thuộc vào hành vi thiện hay ác của mình Tuy nhiên, nếu Nho giáo coi Trung hòa là trạng thái con người tạo nên giữa mình và thiên-địa, vì vậy, con người vẫn luôn có một khoảng cách nhất định với trời-đất, thì Đạo giáo la ̣i nhấn ma ̣nh vi ̣ trí tiên khởi, vai trò chuẩn mực của

tự nhiên đối với mo ̣i hoa ̣t đô ̣ng của con người (nhân vi) Vì vậy mà Lão Tử chủ trương con người phải “vô vi”, không làm gì trái với tự nhiên: “người bắt chước đất, đất bắt chước trời, trời bắt chước đạo, đạo bắt chước tự nhiên” Như vậy con người trong Đạo giáo không được nhấn ma ̣nh ở khả năng kết nối thiên-địa như trong Nho giáo mà chỉ nên làm theo lẽ tự nhiên Nhưng đến Trang Tử,

vớ i quan niê ̣m “tề vâ ̣t” – coi va ̣n vâ ̣t là ngang bằng nhau, nhìn sự hữu ha ̣n của nhân sinh trong tương quan với sự vô ha ̣n của ta ̣o hoá, tư tưởng Đa ̣o giáo đã đươ ̣c bổ sung thêm tính chất phóng túng, đă ̣c biê ̣t là những ý niê ̣m ban đầu cho

sự thoả mãn nhân du ̣c Từ đó, quan hê ̣ thiên-nhân cũng có mô ̣t bước chuyển

đô ̣c đáo so với tư tưởng Nho gia Đó là sự tìm kiếm an la ̣c, thái đô ̣ thưởng ngoạn, thâ ̣m chí là hưởng thu ̣ cảch sắc tự nhiên của con người

Từ các dẫn chứng trên, chúng tôi nhâ ̣n thấy điểm riêng khác của tam giáo trong quan niê ̣m về sinh thái tập trung ở quan niê ̣m về vi ̣ thế và vai trò của con người trong mố i quan hệ với thế giới bên ngoài Còn chỗ gă ̣p nhau của ba

hệ tư tưở ng là ở việc trao cho thiên nhiên một vi ̣ trí đă ̣c biê ̣t quan tro ̣ng trong đời sống của muôn loài Đồng thời, con người phải thiết lâ ̣p và duy trì mối quan hệ hài hòa với thiên nhiên vì sự tồn ta ̣i của chính bản thân mình Đó chính

là Đa ̣o đức sinh thái mà cả Phâ ̣t giáo, Nho giáo và Đa ̣o giáo đều hướng con người đi tới

1.3 Hai thi tập và những chặng đời của Nguyễn Trãi

Nguyễn Trãi (1380-1442) xuất thân trong một gia đình có truyền thống Nho học Năm 20 tuổi thi đỗ Thái học sinh Khi Hồ Quý Ly lên ngôi, Nguyễn Trãi cùng cha là Nguyễn Phi Khanh ra làm quan cho nhà Hồ Nguyễn Trãi giúp

Hồ Quý Ly thực thi những chính sách cải cách mới Trong khi những cải cách còn dang dở thì nhà Hồ bi ̣ giặc Minh cướp mất (1407) Cha bị bắt sang Trung Quốc, Nguyễn Trãi theo hầu cha để cho chữ hiếu vẹn tròn Đi được nửa đường

thì ông được cha khuyên“Con lập chí, rửa thẹn cho nước, trả thù cho cha như

thế mới là đại hiếu” Nguyễn Trãi khắc sâu lời dặn dò của cha, trở về lập chí

trả thù cho nước báo thù cho cha Đứng trước một bên là cuộc khởi nghĩa của phái hậu Trần, một bên là sự dụ dỗ, mua chuộc của giặc Minh, Nguyễn Trãi rơi vào trạng thái vô định

Quãng thời gian “Mười năm tìm minh chúa” (1407-1416) là khoảng thời gian vô cùng khó khăn với Nguyễn Trãi Cha bị bắt, giang sơn bị tàn phá, gia quyến bị giết hại, và đặc biệt là lí tưởng trung quân không được thực thi Sự bế

tắc khiến Nguyễn Trãi tìm về với thú điền viên UTTT có số lượng lớn các bài

thơ được viết trong giai đoạn này với lời thơ đa phần buồn nhưng cũng không kém phần tráng chí

Cuối cùng Nguyễn Trãi cũng tìm được minh chúa khi đến với cuộc khởi nghĩa Lam Sơn của người anh hùng Lê Lợi Sự lựa chọn đó khẳng định ý thức dân tộc, tinh thần yêu nước căm thù giặc sâu sắc của Nguyễn Trãi Tìm đến khởi nghĩa Lam Sơn, Nguyễn Trãi được sống những ngày vinh quang, ý nghĩa, đẹp đẽ nhất của cuộc đời ông Nguyễn Trãi dâng “Bình Ngô sách” với chiến

lược “tâm công – đánh vào lòng người – đánh bằng nhân nghĩa” Lê Lợi chấp

nhận chiến lược của Nguyễn Trãi và xem Nguyễn Trãi là tâm phú c, luôn giữ bên mình Trong suốt 10 năm khởi nghĩa, Nguyễn Trãi giúp Lê Lợi thảo thư từ, mệnh lệnh, triệt để thực hiện chiến lược tâm công, thuyết phục giặc quy hàng

Kết thúc khởi nghĩa Lam Sơn, Nguyễn Trãi thay Lê Lợi viết “Bình Ngô đại cáo” trong niềm tự hào vô biên, và trở thành mô ̣t áng văn thiên cổ

Những tưởng rằng, chiến tranh kết thúc, những ngày tháng còn lại sẽ chỉ

còn ngập tràn trong niềm vui, nào ngờ Nguyễn Trãi lại là nạn nhân của trò “hết

chim bẻ ná” vô cùng nghiệt ngã Vị lãnh tụ Lê Lợi của 10 năm kháng chiến nay

trở thành vua Lê Thái Tổ nắm trong tay cả gấm vóc giang sơn Vị vua ấy xưa coi Nguyễn Trãi là vật báu bên mình thì nay nghe theo lời bọn nịnh thần mà nghi ngờ tấm lòng như sao khuê của Nguyễn Trãi

Trước tiên, triều đình sát hại các công thần như Trần Nguyên Hãn, Phạm Văn Xảo, và cuối cùng là giam ngu ̣c vị tôi trung Nguyễn Trãi Tuy không bị giam lâu nhưng kể từ đó Nguyễn Trãi không được vua tin dùng như xưa nữa Khoảng thời gian làm “quan danh”, sống nhàn tản, ông chỉ đọc sách, làm thơ, đốt hương, uống trà, trồng cúc, ngắm hoa, ngắm trăng, ngẫm chuyện đời, ngao

du sơn thủy, di tích lịch sử… Tất cả được ghi lại trong UTTT vừa cho thấy niềm tự hào về non sông và lịch sử hào hùng của dân tộc vừa là những tâm sự

bất đắc của một bậc kì tài bị bỏ rơi

Nguyễn Trãi mặc dù vẫn tận tâm với xã tắc nhưng chẳng đóng góp được

gì quan trọng Theo mô ̣t số tài liê ̣u thì đến khoảng cuối năm 1437 đầu năm

1438 không thể chịu được cảnh: “Nhà quan lại ngỡ cảnh chùa sâu”, Nguyễn

Trãi về Côn Sơn ẩn dâ ̣t Sự lựa chọn này, có lẽ là sự lựa chọn khó khăn và đau đớn nhất trong cuộc đời Nguyễn Trãi Bất lực trước cuộc đời tráo trở đen bạc, người anh hùng như đã rơi vào bế tắc Trở về quê hương, người anh hùng dân tộc lẩn mình vào cây cỏ, muông thú, lẩn mình vào đời sống nông thôn với những người lao động nghèo nàn nhưng trong sạch, chất phác Đời sống đói nghèo mà thanh bạch, giản dị, mộc mạc như chính bản chất vốn có của chính con người Ức Trai Với tình yêu thiên nhiên, cây cỏ, với tâm hồn rộng mở

phong phú của người nghệ sĩ đa cảm, trong thời gian ở Côn Sơn Nguyễn Trãi sáng tác rất nhiều thơ ca mà chủ yếu là sử dụng chữ Nôm để sáng tác QATT ra đời trong hoàn cảnh này

Thế rồi, khi vua Lê Thái Tông lên ngôi, hiểu việc nước, việc đời, hiểu được tài năng và nhân cách của Nguyễn Trãi thì Nguyễn Trãi lại được vời ra

làm quan Mừng vui, hăm hở như “con ngựa già được thương, như cây khô

tươi lại”, ông viết “Biểu tạ ơn” để thể hiện nỗi lòng “Cảm mà chảy nước mắt,

mừng mà trong lòng sợ” của mình Những ngày tháng tươi đẹp như thế chẳng

được bao thì mô ̣t vu ̣ án oan nghiệt đổ xuống đầu Nguyễn Trãi Nói về vụ án oan Lệ Chi viên, nói về nguyên nhân cái chết của con người toàn đức vẹn toàn

ấy, Phạm Văn Đồng luận một cách xác đáng như sau: “Đối với triều đình nhà

Lê lúc bấy giờ, sau khi “bốn biển đã yên lặng”, Nguyễn Trãi nhân nghĩa quá, trung trực quá, thanh liêm quá! Nguồn gốc sâu xa của thảm án vô cùng đau thương của Nguyễn Trãi, tru di ba họ là ở đó” [3 12]

Đặt riêng UTTT và QATT trong chuỗi biến cố thămg trầm của cuộc đời Nguyễn Trãi, ta thấy một tập thơ thể hiện quãng thời gian huy hoàng, oanh liệt của vị anh hùng; một tập lại cho thấy quãng đời bị quên lãng, buồn tủi của một trung thần quan mà vẫn không nguôi lòng trung hiếu Nhưng hai thi tập riêng khác mà không đối lập bởi nó thống nhất trong việc thể hiện một bậc vĩ nhân với sự hòa hợp của nhiều tư cách trong một nhân cách cao đe ̣p

Tiểu kết

Thiên nhiên không chỉ là môi trường sống của con người mà còn là đề tài muôn thủa của thi ca Trạng thái này đã được nhấn ma ̣nh trong nhâ ̣n thức của những ngườ i đề xướng và phát triển Phê bình sinh thái nói chung và Phê bình sinh thái trong văn chương nói riêng

Trong thời kì trung đại Việt Nam, mố i quan hê ̣ giữa con người và thiên nhiên chi ̣u sự tác đô ̣ng rõ rê ̣t của hê ̣ thống tư tưởng Phâ ̣t giáo, Nho giáo và Đa ̣o giáo Tuy ba tư tưởng phân biê ̣t nhau ở quan niê ̣m về vi ̣ thế và vai trò của con người trong mối quan hệ với thế giới bên ngoài nhưng vẫn gă ̣p nhau ở viê ̣c trao cho thiên nhiên mô ̣t vị trí đă ̣c biệt quan tro ̣ng và hướng con người vào viê ̣c thiết lập, duy trì mố i quan hê ̣ hài hòa với thiên nhiên vì chính sự tồn ta ̣i và phát triển củ a chính mình Đây chính là cơ sở để lối tiếp cận hiê ̣n đa ̣i là Phê bình sinh thái trong văn chương có thể được nhìn nhận đa diê ̣n hơn

Hai trường hợp được lựa cho ̣n cho khảo sát này của chúng tôi là QATT

và UTTT của Nguyễn Trãi Mỗi thi tâ ̣p đươ ̣c viết ở thời điểm khác nhau với hoàn cảnh khác nhau, thể hiê ̣n bằng chất liê ̣u ngôn ngữ khác nhau nhưng có chung một trong những điểm gă ̣p gỡ là thiên nhiên với tư cách mô ̣t hình ảnh quan trọng trong đời sống tinh thần và nghê ̣ thuâ ̣t của tác giả

Chương 2 MÔI TRƯỜNG THIÊN NHIÊN TRONG QATT VÀ UTTT

Trong chương này, chúng tôi khảo sát môi trường thiên nhiên trong QATT và UTTT qua hê ̣ sinh vâ ̣t, qua những biến đổi của thiên nhiên theo vòng chu chuyển của vũ tru ̣ và những nơi chốn được nhắc đến Bởi đây là những phương diê ̣n cơ bản, quan trọng để nhâ ̣n xét về vị trí của tác giả trong quan hệ

vớ i thiên nhiên cũng như cách cư xử, sự tương tác, gắn kết của tác giả với môi trường thiên nhiên

2.1 Hệ sinh vật trong QATT và UTTT

Có thể tìm thấy mô ̣t cuốn từ điển nhỏ về các loài sinh vâ ̣t vừa la ̣ la ̣i vừa quen trong hai tập thơ của Nguyễn Trãi Nguyễn Trãi không phải trường hợp đặc biệt khi hệ sinh vật được tác giả ưu tiên lựa chọn nhắc đến trong thơ là hệ sinh vật quen thuộc mang tính biểu tượng, ước lê ̣ trong văn học trung đại Tuy nhiên, bên ca ̣nh hê ̣ sinh vâ ̣t quen thuô ̣c đó là sự xuất hiê ̣n của những “sinh vâ ̣t

lạ” La ̣ so với thư ti ̣ch nhưng lại gần gũi với đời sống thường nhâ ̣t và hoạt đô ̣ng lao đô ̣ng sản xuất của người bình dân Hơn nữa, mỗi tâ ̣p thơ được sáng tác ở những thời điểm sáng tác, hoàn cảnh, tâm thế khác nhau nên cách tác giả phản ánh mang tính riêng biê ̣t

2.1.1 Hê ̣ thực vâ ̣t trong QATT và UTTT

Điểm trùng hợp về hê ̣ thực vâ ̣t trong QATT và UTTT chính là những loại cây mang tính biểu tượng thường gă ̣p trong văn ho ̣c cổ Nói đến tùng-trúc-

cú c-mai là nói đến những phẩm chất cao quý, tố t đe ̣p của người quân tử Đây là

một đă ̣c điểm thi pháp của văn ho ̣c trung đa ̣i, các tác giả thường đồng nhất hoàn toàn các hiê ̣n tươ ̣ng cuô ̣c sống vào mô ̣t số hình ảnh tiêu biểu Trong QATT, trú c đươ ̣c nhắc 20 lần; tùng: 3 lần; cúc: 10 lần; mai: 19 lần Trong

UTTT, trú c: 17 lần; tùng: 7 lần; cúc: 6 lần; mai: 6 lần còn la ̣i là sen, rêu, cỏ, liễu…

Nếu như trong UTTT có 17 lần Nguyễn Trãi nhắc tới trúc thì cả 17 lần được nhắc đến trong tập thơ, trúc đều là mô ̣t nét vẽ trong bức tranh của tác giả

về phong cảnh Đó có thể là phong cảnh tác giả chứng kiến, ghi la ̣i hay tưởng tươ ̣ng trong mơ, hoă ̣c khi xa nhớ về

Trong bài Du sơn tự, trúc là mô ̣t nét vẽ đươ ̣c ta ̣o ra với ba không gian:

nước-chùa-mây:

Đoản trạo hê ̣ tà dương

Thông thông yết thượng phương

Vân quy thiền tháp lãnh

Hoa lạc giản lưu hương

Nhật mộ viên thanh cấp

Sơn không trúc ảnh trường

Ca ́ trung chân hữu ý, Dục ngữ hốt hoàn vương

chảy, với hương hoa rơi với vượn kêu gấp với trúc cao ngả bóng… Tất cả làm cho tác giả cảm thấy “cảnh trông như có ý”, đắm chìm vào cảnh vâ ̣t làm tác giả bồ i hồ i “muố n nói, bỗng quên lời”

Tương tự như vậy, tác giả đã vẽ ra bức tranh về cuộc sống an bần la ̣c đa ̣o,

có núi non, cây cỏ, chim thú, để “ngày gô ̣t tâm trần chè gio ̣ng mát/Trưa nằm

tỉnh giấc tiếng chim ran”:

Giai kha ́ ch tương phùng, nhật bão cầm, Cố sơn quy khư ́ hứng hà thâm

Hương phù ngõa đỉnh phong sinh thụ, Nguyê ̣t chiếu đài cơ, trúc mãn lâm

Tẩy tâ ̣n trần khâm hoa ngoại mính, Hoa ́ n hồi ngọ mộng chẩm biên cầm

Nhâ ̣t trường ẩn kỷ kỵ ngôn xứ, Nhân dữ bạch vân thùy hữu tâm

(UTTT- Đề Tri ̀nh xử sĩ Vân Oa đồ)

Chung tiêu thính vũ thanh

Tiêu tao kinh khách chẩm, Điểm trích sổ tàn canh

Ca ́ ch trúc xao song mật,

Ho ̀ a chung nhập mộng thanh

Ngâm dư hồn bất mi ̣, Đoạn tục, đáo thiên minh

(UTTT - Thi ́nh vũ)

Những bài thơ trong thi tâ ̣p, đôi khi gây cảm thấy dường như tác giả ta ̣o

ra những tấm phông cảnh vâ ̣t để bô ̣c tả tâm tư mà ít lưu tâm đến cảnh sắc thực

Nguyê ̣t mãn Bình Than, tiểu mãn thuyền

(UTTT - Ma ̣n hứng)

Dịch nghĩa

Khú c khuỷu đường đời, tuyết phủ trên,

Một đời lưu la ̣c nghĩ thêm phiền

Cháu con gây phúc cần nơi ở, Chim cá vô tình mới tự nhiên

Quét tuyết nấu chè, hiên trúc ngả, Đố t trầm tựa án vách mai liền

Non xưa đêm trước nhìn trong mộng, Giăng ngâ ̣p Bình Than, rượu ngập thuyền

Trong bài thơ có sự xuất hiê ̣n của tuyết - hiê ̣n tượng tự nhiên rất hiếm khi xuất hiện trong khí hâ ̣u của mô ̣t nước nhiê ̣t đới như nước ta Chính điều này làm cho cảnh vật trở nên “phi hiện thực” và mang hơi hướng sách vở nhiều Nếu “tuyết” không có thật thì “hiên trúc ngả” cũng không thể dám chắc là thực hay hư? Thể thơ, ngôn ngữ của thi tập vẫn được xem là thứ văn chương bác học, viết cho những người được đào ta ̣o bài bản nên cách tác giả thể hiê ̣n cũng mang tính “điển cố , điển tích” Chỉ cần nhắc đến trúc thì đố i tươ ̣ng đo ̣c, nghe cũng đã hiểu mục đích thể hiê ̣n của tác giả rồi Vì vâ ̣y, cũng không thể không

có nghi vấn về trườ ng hợp tác giả chỉ mượn hình ảnh của trúc để nói lên quan điểm, tư tưởng của mình Dường như có mô ̣t “thế giới ý niê ̣m” đã được tác giả xây dựng trong thi tâ ̣p bằng chất liê ̣u của thế giới tự nhiên

Trong QATT cũng có những bài thơ mang dáng dấp tương tự Hình ảnh tuyết được lă ̣p la ̣i ở nhiều bài:

Đường tuyết, thông còn giá in

(QATT – Thời lệnh môn – Tảo xuân đắc ý)

Hay: Sóc phong, bạch tuyết hãy đeo đai

(QATT – Thời lệnh môn – Trừ tịch) Tuyết sóc leo cây điểm phấn

(QATT – Ngôn chí – bài 13) Không chỉ tuyết là của Đường thi mà thâ ̣m chí trúc cũng là hình ảnh mang đă ̣c trưng nghê ̣ thuâ ̣t của thơ Đường Như trong các bài “Ngôn chí” - bài

4, bài 12, bài 15, “Tự thán” - bài 7, đă ̣c biệt là bài “Đề hiên mai tuyết của Hoàng ngự sử”, Nguyễn Trãi dường như liệt kê đầy đủ bô ̣ tứ quý kèm điển tích về chú ng như những phương tiê ̣n hữu hiê ̣u để thể hiện tư tưởng thường thấy trong thơ chữ Hán của tác giả

Mũ trĩ uy nghi mặt tựa sắt

Không chỉ yêu mai yêu cả tuyết

Yêu mai, yêu tuyết cớ duyên gì,

Cớ duyên tuyết trắng mai thanh khiết Thiên nhiên mai tuyết nghĩ đã kỳ,

Lại thêm cây bách thành tam tuyê ̣t

La Phù Tử tâm thần như băng, Thoáng biến ngo ̣c quỳnh thành hô ̣t cát

Đêm khuya lanh lảnh tiếng ngo ̣c rơi, Gió cửa trăng hiên gây gấy rét

Vó không có gió đưa hương theo, Đều đều mô ̣t sắc không phân biê ̣t Lầu ngọc la ̣nh, Đông Pha có nga ̣i đâu, Bể bạc sóng, lắng trong là hết,

Cử u trùng thương xót đến dân xa, Những điều sai lầm là đươ ̣c bớt

Gió sương thổi ma ̣nh, chuyển hơi may, Thân ở phương nam, lòng cửu khuyết

Phương nam, tháng hợi, ấm như xuân, Trong mộng chỉ hoa là còn thiết

Tâm tình sáng vật xưa có người, Lần trần ở lại theo tiên triết

Đông Pha nghĩ trúc không thể không, Liêm Khê yêu sen thêm mô ̣t thuyết

Từ xưa trời đất khi thu tới, Nhớ Tây Hồ Bá Kiều vịnh nguyê ̣t

Bên cạnh những bài thơ mang dáng dấp quen thuô ̣c kể trên, trong QATT

có riêng mu ̣c: “Cầm thú môn” và “Hoa mô ̣c môn” viết về các loa ̣i con vật, cây cố i Mục thơ này có cách viết, cách thể hiện hình ảnh rất đă ̣c biê ̣t; trong mu ̣c Hoa mộc môn có chùm bài thơ liên hoàn về tùng, trúc, cúc, mai Điểm khác biệt với hình ảnh trúc được nói đến trong UTTT là trúc được khắc ho ̣a nổi bâ ̣t những đặc trưng về hình thức đồ ng thời đươ ̣c tác giả thể hiê ̣n như mô ̣t sinh thể

có tâm hồn, có cố t cách Nói cách khác, trúc đươ ̣c lựa cho ̣n là nhân vâ ̣t trung tâm, đố i tươ ̣ng chính được nói đến trong bài thơ Người đo ̣c dù bác ho ̣c hay bình dân đều hiểu được vì sao tác giả lựa cho ̣n trúc làm đố i tươ ̣ng thể hiê ̣n tư

tưởng, quan điểm của mình

Tru ́ c thi

Hoa liễu chiều xuân cũng hữu tình

Ưa mày vì bởi tiết mày thanh Đã từng có tiếng trong đời nữa, Quân tử ai chẳng mắng danh

Danh quân tử tiếng nhiều ngày,

Bảo khách tri âm mới biết hay

Huố ng lại dưng dưng chăng bén tục, Trươ ̣ng phu tiết cứng khác người thay

Trươ ̣ng phu tiết cứng khác người thay

Dưỡng dỗ trời có ý vay

Từ thủa hóa rồng càng la ̣ nữa, Chú a xuân gẫm càng xưa hay

Theo đó hai câu thơ đầu có ý nghĩa: kẻ sĩ cũng như trúc, dù có la ̣c vào chố n phồ n hoa đô hội, sống giữa xa hoa phú quý1 vẫn giữ đươ ̣c khí tiết thanh cao củ a mình, không vướng bâ ̣n lợi danh như cây trúc dáng thẳng, ruô ̣t rỗng Đây cũng là lí do mà tác giả thích trúc, yêu trúc: “ưa mày vì bởi tiết mày thanh”

Cách thể hiê ̣n tình cảm của tác giả với trúc trong QATT có nét khác với thơ chữ Hán Tác giả trực tiếp bày tỏ sự “thiên ái” của mình, nêu cu ̣ thể lí do của

tình cảm ấy chứ không đơn thuần chỉ là mô ̣t ám du ̣

Không chỉ bởi cấu ta ̣o ruô ̣t rỗng, dáng thẳng mà trúc còn ở sự cứng cỏi, kiên cường Đó là việc tu dưỡng, rèn luyê ̣n đạo đức để “chăng bén tu ̣c” để tâm hồ n cao rộng thực hiện lý tưởng vì nước vì dân:

Huố ng lại dưng dưng chăng bén tục, Trươ ̣ng phu tiết cứng khác người thay

Trươ ̣ng phu tiết cứng khác người thay

Dưỡng dỗ trời có ý vay

Hình ảnh trúc trong ba bài thơ liên hoàn như là mô ̣t ẩn du ̣ của người quân tử, có chí, có khí tiết Tác giả như đã hóa thân vào trúc, để sống cùng và

1 Co ́ những cách hiểu khác nhau về câu thơ đầu tiên của bài, song cách hiểu: “hoa liễu” chỉ một thứ bệnh hoa tình thươ ̀ ng mắc ở những nơi kỹ viện, lầu xanh đươ ̣c xem là đươ ̣c nhiều người tán thành hơn

cảm nhâ ̣n sâu sắc ve ̣n toàn, cũng vì thế đã hiê ̣n lên mô ̣t khóm trúc thâ ̣t với đầy đủ hình dáng, đă ̣c điểm thâ ̣t

Chúng ta sẽ bắt gặp hiê ̣n tươ ̣ng tương tự khi tìm hiểu về hình ảnh “tùng”,

“cúc”, “mai” ở hai thi tâ ̣p Ở UTTT hình ảnh tứ quý hiê ̣n lên mô ̣t cách kín đáo, sâu sắc Đôi khi tác giả chỉ nhắc tên và kèm theo điển mà không bàn luâ ̣n nhưng trong QATT, đă ̣c biê ̣t trong mu ̣c “Hoa mô ̣c môn” hình ảnh tứ quý hiê ̣n lên rất cu ̣ thể, rõ ràng, sinh đô ̣ng Không chỉ nhắc tên trong những bài thơ mà tùng-trúc-cú c-mai đươ ̣c lựa cho ̣n là đố i tượng trung tâm đươ ̣c phản ánh trong thi phẩm Tác giả rất ha ̣n chế trong viê ̣c dùng điển thay vào đó là lố i diễn đa ̣t rất trong sáng, dễ hiểu Phải chăng, trong thâm tâm tác giả có mô ̣t sự phân chia ranh giớ i nhất đi ̣nh cho cách thể hiê ̣n trên? Thơ chữ Hán phải chăng là thơ viết

cả cho mình, cả cho người nên không thể nói thẳng, nói thâ ̣t còn thơ chữ Nôm

là nhâ ̣t kí của riêng nên bày tỏ theo cách cũng rất riêng

Nguyễn Trãi đọc nhiều thơ văn Trung Hoa nên làm thơ vẫn “lưu luyến” thiên nhiên Đường luật cũng có thể thông cảm Đây cũng là biểu hiện mang tính thi pháp của thơ trung đại Theo nhà nghiên cứu Trần Đình Sử trong “Thi pháp văn ho ̣c trung đa ̣i”2 thì đă ̣c điểm thứ năm của loa ̣i hình văn ho ̣c trung đa ̣i

là tính chất ước lê ̣ nổi bâ ̣t của hình thức biểu hiê ̣n Đó là tính chất tâ ̣p cổ, tính quy phạm, tính công thức, tính trang trí gắn chă ̣t với truyền thống và nê ̣ truyền thố ng rất nặng Trong đó tính tâ ̣p cổ được đă ̣c biết chú ý trong viê ̣c mô phỏng

các mẫu mực có trước, thích dùng điển là mô ̣t biểu hiê ̣n rất phổ biết ở hầu hết

các tác gia văn ho ̣c trung đa ̣i Như vâ ̣y, Nguyễn Trãi không phải là trường hơ ̣p điển hình, tiêu biểu như Nguyễn Du sáng ta ̣o “Truyê ̣n Kiều” cũng là mô ̣t cách diễn đạt mới trang nhã, điêu luyê ̣n dựa trên những chuyê ̣n đã biết hay “Chinh

2 Trần Đình Sử (1999), Mấy vấn đề thi pháp văn học trung đại Viê ̣t Nam, Nxb Giáo du ̣c, Hà

Nô ̣i

phụ ngâm khúc” của Đă ̣ng Trần Côn…Tuy nhiên, bên cạnh những hình ảnh về

các loài cây mang màu sắc truyền thống chúng ta thấy mô ̣t hê ̣ thực vâ ̣t chưa bao giờ đặt chân đến địa hạt của thơ ca trung đại trước đó Hệ thực vâ ̣t đó đã

tạo ra mô ̣t môi trường thiên nhiên kì thú, bình dị, có mối quan hệ chặt chẽ với đời sống sản xuất của những người lao động và hoàn toàn mang bản sắc của dân tộc Việt Nam Những loại rau củ, sản vật nông thôn: khoai, kê, muống, mùng tơi, dọc mùng, mấu ấu… những thứ cây có “thân phận” thấp bé: bèo, núc

nác Điều đáng nói hơn cả là hình ảnh những loài thực vâ ̣t dân dã, bình di ̣ được đưa vào thơ không chỉ là đối tượng phản ánh mà còn là đối tượng thẩm mỹ Nó thể hiện tình cảm thầm kín, tinh tế của người Việt Hệ thực vâ ̣t nói trên được

tìm thấy trong QATT còn UTTT thì ti ̣nh nhiên không có Đó là lí do giải thích

tại sao người đo ̣c thấy rõ sự khác biê ̣t về đối tượng được trình hiê ̣n trong bức tranh thiên nhiên của Nguyễn Trãi ở hai tâ ̣p thơ Ở UTTT đó là bức tranh được

vẽ theo khuôn mẫu, với những nét chấm phá tài tình, với những hình ảnh ước lê ̣, tươ ̣ng trưng ta ̣o cho người xem cảm giác quen thuô ̣c bởi điển cố, điển tích Ngươ ̣c la ̣i, trong QATT, bức tranh thiên nhiên được vẽ ra bởi những hình ảnh hết sứ c bình di ̣ và thân thuô ̣c với đời sống hàng ngày la ̣i tao ra mô ̣t cảm giác rất tươi mới đối với thi ca trung đa ̣i thời đó

Nguyễn Trãi đã phát hiê ̣n ra chất thơ trong những cảnh vật rất bình thường, phát hiê ̣n ra tính biểu tượng của những sinh vâ ̣t rất nhỏ bé:

Một cày, mô ̣t cuốc thú nhà quê Áng cúc lan xen vãi đâ ̣u kê Khách đến chim mừng hoa xẩy ru ̣ng Chè tiên, nước ghín, nguyê ̣t đeo về

(Bài 25, Thuâ ̣t hứng)

Tác giả đã hiện lên trong hình ảnh của một lão nông thực sự vui thú với ruộng vườn:

Vun đất ải lảnh mùng tơi

(QATT – Ngôn chí – bài 9)

Ao quan, thả gửi hai bè muống Đất bụt ương nhờ một luống mùng

(QATT – Thuật hứng – bài 23)

Ao cạn vớt bèo cấy muống, Đìa thanh, phát cỏ ương sen

(QATT – Thuật hứng – bài 24)

Những hình ảnh trên là những hình ảnh thiên nhiên bình dị có mối quan

hệ mật thiết với đời sống sản xuất của những người nông dân Ao bèo, rau muống, nú c nác, mồ ng tơi, lảnh mùng, củ ấu, củ khoai, ha ̣t kê, ha ̣t đâ ̣u… những sản vật do sức lao động của người nông dân Việt Nam làm ra để chăm lo cho cuộc sống đã được bước vào thơ như một nỗi niềm bình dị Thiên nhiên không phân biệt loại sang hèn mà tất cả đều trở thành cảm hứng sáng tạo nghệ thuật cho tác giả Các loa ̣i sinh vâ ̣t bình thường không chỉ là đối tượng phản ánh mà

còn trở thành đối tươ ̣ng thẩm mỹ trong thơ Đây là mô ̣t khía ca ̣nh đă ̣c biê ̣t cho việc phát biểu triết lí môi sinh: chúng sinh bình đẳng, cân bằng sinh thái của Nguyễn Trãi

Đặc biê ̣t nhất trong QATT là bài thơ “Côn Sơn ca” (Bài ca Côn Sơn) Đây

là bài thơ cho thấy tâm hồn giao cảm, hòa đồng của tác giả với thiên nhiên Ta thấy bên cạnh “thế giới ý niê ̣m” có một thế giới thâ ̣t hiê ̣n hữu, cụ thể, sống động:

Côn Sơn hữu tuyền,