Mặt khác, việc giải thích, hướng dẫn áp dụng các quy định của pháp luật tố tụng hình sự, trong đó có các quy định về thủ tục tố tụng đối với bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ THỦ TỤC TỐ TỤNG ĐỐI VỚI BỊ CAN LÀ NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ 9
Những vấn đề lý luận về thủ tục tố tụng đối với bị can là người dưới
18 tuổi trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự
1.1.1 Khái niệm thủ tục tố tụng đối với bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự
Trong tố tụng hình sự, ngoài những thủ tục thông thường để giải quyết vụ án hình sự, pháp luật TTHS còn quy định những thủ tục đặc biệt như: thủ tục áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh; thủ tục rút gọn; thủ tục khiếu nại, tố cáo trong Tố tụng hình sự; thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi… Thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi là một trong số các thủ tục tố tụng đặc biệt được PLTTHS sự quy định để giải quyết các vụ án hình sự do người dưới
18 tuổi thực hiện Theo pháp luật TTHS Việt Nam hiện hành, thủ tục TTHS đối với người dưới 18 tuổi được quy định tại Chương XXVIII – Phần thứ bảy của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015
Theo quy định của pháp luật hình sự Việt Nam, độ tuổi tối thiểu để chịu trách nhiệm hình sự là người từ đủ 14 tuổi trở lên (Điều 12 BLHS 2015) Khi người đủ 14 tuổi trở lên thực hiện hành vi phạm tội, bị cơ quan có thẩm quyền ra quyết định khởi tố về hình sự thì được gọi là bị can (Khoản 1 Điều 60
BLTTHS 2015) Như vậy, bị can là người dưới 18 tuổi là người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi đã bị khởi tố về hình sự Điều tra vụ án hình sự là một giai đoạn của TTHS, trong giai đoạn này, Cơ quan điều tra căn cứ vào các quy định của pháp luật TTHS tiến hành các hoạt động điều tra để làm rõ sự thật khách quan của vụ án hình sự Giai đoạn này
13 bắt đầu từ khi cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng ra quyết định khởi tố vụ án hình sự và kết thúc bằng bản kết luận điều tra đề nghị truy tố hoặc kết luận điều tra đình chỉ điều tra vụ án
Từ những phân tích trên có thể đi đến khái niệm về thủ tục tố tụng đối với bị can là ngưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự, như sau: “Thủ tục tố tụng đối với bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự là một phần của thủ tục đặc biệt trong tố tụng hình sự được áp dụng trong quá trình điều tra đối với người bị khởi tố về hình sự từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi nhằm giải quyết đúng đắn, khách quan vụ án và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ”
1.1.2 Đặc điểm của thủ tục tố tụng đối với bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự
Thứ nhất, đối tượng áp dụng của thủ tục đặc biệt này là bị can từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi
Theo quy định của pháp luật TTHS, việc xác định tuổi của người tham gia tố tụng để áp dụng thủ tục tố tụng hình sự được tính vào thời điểm áp dụng thủ tục tố tụng Nghĩa là vào thời điểm áp dụng các thủ tục TTHS, người tham gia tố tụng là người dưới 18 tuổi thì áp dụng những thủ tục tố tụng khác biệt so với thủ tục tố tụng áp dụng với người đủ 18 tuổi trở lên Trong trường hợp một người vào thời điểm thực hiện tội phạm là người dưới 18 tuổi nhưng khi bị phát hiện đã đủ 18 tuổi trở lên thì sẽ không áp dụng thủ tục tố tụng đặc biệt mà sẽ áp dụng thủ tục tố tụng thông thường Do đó, thủ tục tố tụng đối với bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra chỉ được áp dụng đối với người khi bị khởi tố hình sự từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi
Thứ hai, thủ tục tố tụng trong giai đoạn điều tra đối với bị can là người dưới 18 tuổi có những đặc điểm khác biệt so với thủ tục tố tụng trong giai đoạn điều tra đối với người từ đủ 18 tuổi trở lên
Thủ tục tố tụng đối với bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự là những cách thức tiến hành tố tụng riêng biệt được áp dụng trong quá trình điều tra bị can có độ tuổi từ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi Do đó, có những nét khác biệt với thủ tục tố tụng trong giai đoạn điều tra đối với người đủ 18 tuổi trở lên Những điểm khác biệt đó là:
- Về người tiến hành tố tụng: ngoài những quy định chung thì người tiến hành tố tụng đối với bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự “phải là người đã được đào tạo hoặc có kinh nghiệm điều tra vụ án liên quan đến người dưới 18 tuổi, có hiểu biết cần thiết về tâm lý học, khoa học giáo dục đối với người dưới 18 tuổi” (Điều 415 BLTTHS năm 2015)
- Về việc tham gia của người bào chữa, người đại diện hợp pháp: bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự nếu không có người bào chữa hoặc người đại diện của họ không lựa chọn người bào chữa thì Cơ quan điều tra phải chỉ định người bào chữa theo quy định của BLTTHS (Khoản 3 Điều 422 BLTTHS 2015) Trong quá trình hỏi cung bị can là người dưới 18 tuổi phải có mặt người bào chữa hoặc người đại diện của họ (Khoản 2 Điều 421 BLTTHS 2015)
- Về những vấn đề cần phải chứng minh: Ngoài những vấn đề cần phải chứng minh trong vụ án hình sự nói chung (Điều 85 BLTTHS 2015) thì khi tiến hành điều tra các vụ án hình sự mà bị can là người dưới 18 tuổi, cơ quan điều tra còn bắt buộc phải xác định rõ các vấn đề về: Tuổi, mức độ phát triển về thể chất và tinh thần, mức độ nhận thức về hành vi phạm tội của người dưới 18 tuổi; điều kiện sinh sống và giáo dục; có hay không có người đủ 18 tuổi trở lên xúi giục; nguyên nhân, điều kiện, hoàn cảnh phạm tội (Điều 416 BLTTHS 2015)
- Về áp dụng các biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế: bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự chỉ bị áp dụng các
15 biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế trong trường hợp thật cần thiết Ngoài các căn cứ áp dụng các biện pháp này, cơ quan điều tra còn phải căn cứ vào tuổi của bị can và loại tội phạm mà bị can đã thực hiện để xác định có áp dụng các biện pháp này hay không Trong thời hạn 24 giờ kể từ khi áp dụng các biện pháp này đối với bị can là người dưới 18 tuổi, cơ quan điều tra phải thông báo cho người đại diện của họ biết (Điều 419 BLTTHS 2015)
Thứ ba, thủ tục tố tụng đối với bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự có mối liên hệ chặt chẽ với thủ tục tố tụng trong giai đoạn điều tra vụ án theo thủ tục thông thường
Quy định của pháp luật Tố tụng Hình sự Việt Nam về thủ tục tố tụng đối với bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra VAHS 17
Trong giai đoạn từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến trước khi ban hành BLTTHS năm 1988, trong điều kiện đất nước chiến tranh và gặp nhiều khó khăn thì thủ tục tố tụng đối với bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra chưa được thể hiện đầy đủ, cụ thể và thống nhất Chủ yếu dưới dạng các văn bản dưới luật và phần lớn mới chỉ quy định về tổ chức và thẩm quyền điều tra Mặc dù vậy, các thủ tục này cũng từng bước được hình thành thể hiện quan điểm và chính sách nhân đạo của Đảng và Nhà nước ta nhằm bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của bị can là người dưới 18 tuổi khi tham gia tố tụng Đây cũng là tiền đề của các quy định về thủ tục tố tụng đối với bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra sau này
Ngày 28/6/1988, tại kỳ họp thứ 3, Quốc hội khóa VIII thông qua BLTTHS, có hiệu lực từ ngày 01/1/1989 BLTTHS quy định trình tự, thủ tục tiến hành các hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự Bộ luật TTHS đầu tiên ra đời năm 1988 là một điểm mốc lớn trong lịch sử phát triển pháp luật TTHS Việt Nam, có tác động tích cực trong quá trình tố tụng hình sự nói chung và hoạt động điều tra nói riêng Đặc biệt, trong
BLTTHS này, lần đầu tiên đã có một chương riêng (Chương XXXI) với 10 điều luật (từ Điều 271 đến Điều 280) quy định về thủ tục về những vụ án mà bị can, bị cáo là người chưa thành niên
Tuy nhiên, sau một thời gian thực hiện, một số quy định của BLTTHS năm 1988 đã bộc lộ những hạn chế Bên cạnh đó là sự ra đời của Hiến pháp năm 1992, BLHS năm 1999 Chính vì vậy, từ khi ban hành đến năm 2003 (trước khi ban hành BLTTHS năm 2003), BLTTHS năm 1988 đã đã sửa đổi, bổ sung 3 lần: lần thứ nhất vào ngày 30/6/1990, lần thứ hai vào ngày 22/12/1992, lần thứ ba vào ngày 09/6/2000 Trong các lần sửa đổi này, thủ tục tố tụng đối với bị can là người chưa thành niên nhìn chung vẫn không có nhiều thay đổi so với các quy định năm 1988, chỉ quy định cụ thể hơn về độ tuổi và trường hợp bắt, tạm giữ, tạm giam người chưa thành niên trong lần sửa đổi thứ ba
BLTTHS năm 2003 được Quốc hội khoá XI, kỳ họp thứ 4 thông qua ngày 26/11/2003, có hiệu lực từ ngày 01/7/2004 BLTTHS năm 2003 sửa đổi một cách cơ bản, toàn diện các quy định về tố tụng hình sự BLTTHS năm
2003 cũng có một chương riêng (Chương XXXII) với 10 điều luật (từ Điều
301 đến Điều 310) quy định về thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên
So với BLTTHS năm 1988 (sửa đổi, bổ sung năm 2000), thủ tục tố tụng đối với bị can là người chưa thành niên trong giai đoạn điều tra được quy định trong BLTTHS năm 2003 về cơ bản là giống nhau, chỉ cụ thể hóa một số quy định và sửa đổi một số nội dung trong các điều luật cho phù hợp với BLHS năm 1999 Ngoài những thay đổi về thủ tục tố tụng trong giai đoạn điều tra nói chung, BLTTHS năm 2003 có những thay đổi về thủ tục tố tụng đối với bị can là người chưa thành niên trong giai đoạn điều tra so với BLTTHS năm
1988 (sửa đổi, bổ sung năm 2000)
Sau một thời gian thực hiện, cũng như BLTTHS năm 1988, một số quy định của BLTTHS năm 2003 về thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên đã bộc lộ những vướng mắc, hạn chế Để thi hành đúng và thống nhất các quy định của BLTTHS về thủ tục tố tụng đối với người tham gia tố tụng là người chưa thành niên, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao, Bộ Công an, Bộ Tư pháp, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội đã ban hành Thông tư liên tịch số 01/2011/TTLT-VKSTC-TANDTC-BCA-BTP- BLĐTBXH ngày 12/07/2011 hướng dẫn thi hành một số quy định của BLTTHS đối với người tham gia tố tụng là người chưa thành niên [8]
Như vậy, trong giai đoạn từ khi ban hành BLTTHS năm 1988 đến trước khi ban hành BLTTHS năm 2015, các quy định về thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra đã được thống nhất tập trung trong một chương riêng của BLTTHS Qua các lần sửa đổi, bổ sung, các quy định này đã hoàn thiện hơn về cả nội dung và kỹ thuật lập pháp Điều đó cho thấy sự quan tâm và chính sách hình sự nhân đạo nhất quán của Đảng và Nhà nước ta đối với đối tượng đặc biệt này
Bộ luật TTHS năm 2015 được Quốc hội khóa XIII thông qua ngày 27/11/2015, tại kỳ họp lần thứ 10, chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2018 [5]
Ngoài việc kế thừa các quy định phù hợp của BLTTHS năm 2003, BLTTHS năm 2015 còn có những sửa đổi, bổ sung cơ bản, toàn diện các quy định của BLTTHS năm 2003 về thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi
Cụ thể: Bộ luật TTHS năm 2015 có một chương riêng (Chương XXVIII) với
18 điều luật (từ Điều 413 đến Điều 430) quy định về thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi Trong đó, thủ tục tố tụng đối với bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự về cơ bản giống với quy định của BLTTHS năm 2003 Tuy nhiên, BLTTHS năm 2015 cũng bổ sung một số
23 điều luật mới, cụ thể hóa một số quy định và sửa đổi một số nội dung cho đầy đủ, toàn diện hơn và phù hợp với BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm
2017) Ngoài những sửa đổi, bổ sung về thủ tục tố tụng trong giai đoạn điều tra nói chung, BLTTHS năm 2015 có những sửa đổi, bổ sung về thủ tục tố tụng đối với bị can là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự như sau:
+ Bổ sung điều luật mới: bổ sung Điều 414 quy định về nguyên tắc tiến hành tố tụng đối với người dưới 18 tuổi; bổ sung Điều 417 quy định về việc xác định tuổi của can
+ Bổ sung tiêu chuẩn đối với người tiến hành tố tụng trong giai đoạn điều tra: phải là người đã được đào tạo hoặc có kinh nghiệm điều tra vụ án liên quan đến người dưới 18 tuổi, có hiểu biết cần thiết về tâm lý học, khoa học giáo dục đối với người dưới 18 tuổi (Điều 415 BLTTHS 2015)
+ Bổ sung thêm nghĩa vụ của người được giao nhiệm vụ giám sát bị can trong trường hợp người dưới 18 tuổi có dấu hiệu cản trở hoặc gây khó khăn cho hoạt động điều tra(Khoản 2 Điều 418 BLTTHS 2015)