cos 600 = 54V π α π 2.5 – CÁC BỘ CHỈNH LƯU ĐIỀU KHIỂN CHỨA DIODE – QUI TẮC PHÂN TÍCH MẠCH BỘ CHỈNH LƯU TỔNG QUÁT Các diode xuất hiện trong bộ chỉnh lưu điều khiển dưới dạng mạch điều kh
Trang 1Điện tử công suất 1
2.4 - BỘ CHỈNH LƯU CẦU MỘT PHA ĐIỀU KHIỂN HOÀN TOÀN
Sơ đồ mạch vẽ trên hình H2.8:
Bằng cách chia nguồn điện áp u làm 2 nửa bằng nhau, ta tạo nên hệ thống nguồn xoay chiều
2 pha đối xứng u1, u2
( −π)
=
−
=
=
=
X U
u u
X U u u
m
m
sin sin
2 2
2 2
2
1
Bài tóan phân tích hoạt động mạch chỉnh lưu cầu một pha được qui đổi thành phân tích hai nhóm mạch chỉnh lưu tia hai pha (hình H2.9)
Nhóm anode gồm V1,V3 Góc điều khiển α được tính từ thời điểm bắt đầu xuất hiện áp khóa trên linh kiện đến khi đưa xung kích vào cổng điều khiển của nó, ví dụ, đối với V1, áp khóa tồn tại khi u1 - u2 = u > 0 hay u1 > 0 Khi V1 dẫn:
uV1 = 0 ;uV3 = u2 - u1 = -u
udA = u1 Khi V3 dẫn:
uV3 = 0 ;uV1 = u1 - u2 =u
udA = u2
Tương tự nhóm cathode gồm V2,V4, góc α cho V4 được tính từ thời điểm:
u2 -u1 = - u >0, tức u >0 Khi V4 dẫn :
uV4 = 0 ; uV2 = u1 - u2 =u ; udA = u1 Khi V2 dẫn :
uV2 = 0 ; uV4 = u2 - u1 =-u ; udA = u2 Điện áp và dòng tải chỉnh lưu
ud = udA - udK
Trang 2Điện tử công suất 1
Tổng hợp các kết quả phân tích, ta có thể biểu diễn trạng thái hoạt động của mạch chỉnh lưu, ví dụ khi V1V2 đóng bằng hệ phương trình sau :
uv1 = 0 ; iv1 = id
uv2 = 0 ; iv2 =id ; uv3 = - u ; iv3 = 0 (2.26)
uV4 = -u ; iV4 = 0
E dt
di
L d
d+ +
i R
u d = Kết quả phân tích dưới dạng đồ thị được vẽ trên hình H2.10
Các hệ quả:
- Nếu dòng qua tải liên tục, điện áp tải có dạng chỉ phụ thuộc vào góc điều khiển α và áp nguồn Dạng áp chỉnh lưu có hai xung trong một chu kỳ áp nguồn với chu kỳ xung chỉnh lưu bằng 1/2 chu kỳ áp lưới Tp = T/2
- Ví dụ khi V1 dẫn, áp khóa xuất hiện trên V3 khi uV3 = -u > 0, tức trong nửa chu kỳ âm của áp nguồn Từ đó suy ra, phạm vi góc điều khiển α là ( 0,π )
- Trị trung bình điện áp chỉnh lưu :
( )
π α
α π π
π
α
π α α
cos
cos sin
.
U U
U XdX U
dX u U
d
m m
d d
2 2
2 1
1
=
=
=
(2.27)
Với 0 < α < π, điện áp chỉnh lưu trung bình được điều khiển thay đổi trong khoảng:
U
.
π
α π
2 2 2
2
+
<
<
- Mỗi thyristor dẫn điện trong 1/2 chu kỳ áp nguồn, từ đó trị trung bình dòng qua nó bằng
2
d
I Điện áp cực đại xuất hiện trên thyristor bằng biên độ áp nguồn Um
Trang 3Điện tử công suất 1
Ví dụ 2.4
Cho bộ chỉnh lưu cầu 1 pha điều khiển hoàn toàn với các tham số sau: áp pha nguồn
ac 120V, f=50Hz Tải R-L mắc nối tiếp R=10Ω, L=100mH Góc kích Xác định chế độ dòng điện tải và trị trung bình của nó
0
60
=
α
Giải:
Có thể kiểm chứng để thấy rằng dòng điện tải liên tục
Trị trung bình áp tải: U d = 2 2U cos = 2 2120 cos 600 = 54V
π
α π
2.5 – CÁC BỘ CHỈNH LƯU ĐIỀU KHIỂN CHỨA DIODE – QUI TẮC PHÂN TÍCH MẠCH BỘ CHỈNH LƯU TỔNG QUÁT
Các diode xuất hiện trong bộ chỉnh lưu điều khiển dưới dạng mạch điều khiển bán phần hoặc dạng diode không (diode zero), hoặc trong dạng bộ chỉnh lưu không điều khiển Các diode dùng thay thyristor trong mạch làm giảm giá thành mạch động lực lẫn mạch điều khiển, hạn chế thành phần xoay chiều của dòng chỉnh lưu, điều này dẫn đến chất lượng dòng điện phẳng hơn Do đó, tăng hiệu suất cũng như hệ số công suất nguồn điện Ở một vài dạng mạch, việc đưa thêm diode vào mạch làm tăng khả năng điều khiển góc α trong thực tế đạt đến giá trị lý tưởng (ví dụ αmax = π )
Phân tích hoạt động của các bộ chỉnh lưu chứa diode có thể dựa trên ba bước chính 1/ -Tách dạng mạch chỉnh lưu cầu thành hai nhóm mạch tia mắc nối tiếp Mỗi nhóm mạch tia gồm hai hai nhiều nhánh mạch tia mắc song song Mỗi nhánh của mạch tia có thể gồm:
a nguồn điện mắc nối tiếp với linh kiện Linh kiện có thể ở dạng điều khiển (SCR) hoặc không điều khiển (diode)
b linh kiện Trường hợp này, nguồn điện được giả thiết bằng 0
2/- Với giả thiết dòng điện qua tải liên tục và bỏ qua tác dụng cảm kháng trong của nguồn, thực hiện phân tích giản đồ đóng ngắt các linh kiện trong từng nhóm mạch tia theo qui tắc phân tích bộ chỉnh lưu mạch tia như sau:
Qui tắc 1: Dấu qui ước chọn cho các điện áp pha nguồn có cực dương tiếp xúc với
anode linh kiện
Trong nhóm mạch chỉnh lưu mạch tia nhiều pha, tại thời điểm đang xét giữa cáùc
thyristor được kích đồng thời, diode và linh kiện đang dẫn điện thì linh kiện nào mắc vào nguồn áp pha có trị tức thời lớn nhất trong tất cả các pha nguồn sẽ chuyển sang trạng thái
đóng, tất cả các linh kiện còn lại bị ngắt (Diode được xem như một dạng đặc biệt của thyristor có chế độ kích đóng liên tục)
Qui tắc 2: Trong trường hợp, dấu điện áp pha nguồn ngược lại với qui tắc 1-
Trong nhóm mạch chỉnh lưu mạch tia nhiều pha, tại thời điểm đang xét, giữa cáùc
thyristor được kích đồng thời , diode và linh kiện đang dẫn điện thì linh kiện nào mắc vào
nguồn áp pha có trị tức thời nhỏ nhất trong tất cả các pha nguồn sẽ chuyển sang trạng thái
đóng, tất cả các linh kiện còn lại bị ngắt
Trang 4Điện tử công suất 1
3/ -Kết hợp giản đồ đóng ngắt linh kiện của các nhóm mạch tia để tạo thành giản đồ đóng ngắt linh kiện của bộ chỉnh lưu cầu Theo giản đồ đóng ngắt đó, ta xác định điện áp tải chỉnh lưu cầu và giải phương trình mạch để xác định dòng điện tải
- Nếu dòng tải bị gián đoạn thì khoảng có dòng gián đoạn sẽ được thay thế bằng trạng
thái không dẫn điện và dạng áp trên tải trong khoảng này được thay bằng sức điện động tồn tại trong mạch (u d =E, nếu có ) hoặc bằng không (u d =0, nếu tải RL), còn trong khoảng thời
gian dòng tải liên tục, điện áp tải phụ thuộc vào áp nguồn và góc kích xác giữ nguyên từ kết quả phân tích theo qui tắc
Ví dụ 2.5: áp dụng qui tắc phân tích bộ chỉnh lưu để xác định quá trình điện áp và dòng
điện cho bộ chỉnh lưu cầu 1 pha điều khiển bán phần dạng không đối xứng Giả thiết dòng tải liên tục
Hướng dẫn:
Mạch cầu được phân tích thành hai mạch tia – nhóm anode V1V3 và nhóm cathode V2V4
Nhóm mạch tia anode V1,V3 với các pha nguồn tương ứng là u và 0, dấu qui ước thỏa mãn qui tắc 1
Nhóm cathode gồm V2,V4 với các pha nguồn tương ứng là u và 0, dấu nguồn thỏa mãn qui tắc 2 Giản đồ đóng ngắt linh kiện V1V2V3V4 được suy ra trên hình vẽ H2.12
Tổng hợp giản đồ đóng ngắt linh kiện của hai nhóm mạch tia, ta có giản đồ đóng ngắt cho mạch cầu- xem hình vẽ H2.12 Từ đó, quá trình điện áp và dòng điện được dẫn giải như sau:
Trạng thái V1V2: ud=u Trạng thái V2V3: ud=0 Trạng thái V3V4: ud=-u Phương trình dòng điện tải áp dụng cho các trạng thái là:
E dt
di L i R
u d = d + d + Trị trung bình điện áp tải:
Trang 5Điện tử công suất 1
) cos ( )
cos ( )
π
α π
α =U 1 + =U 2 1 +
Nếu giả thiết dòng qua tải được lọc phẳng id=Id, ta có:
- Trị trung bình dòng qua linh kiện: I SCRAV .I d
.π
α π
2
−
.π
α π
2
+
- Trị hiệu dụng dòng điện qua nguồn: I I d
π
α
− π
Ví dụ 2.6:
Áùp dụng qui tắc phân tích bộ chỉnh lưu để xác định quá trình điện áp và dòng điện cho bộ chỉnh lưu cầu 1 pha điều khiển bán phần dạng đối xứng Giả thiết dòng tải liên tục
Hướng dẫn:
Trang 6Điện tử công suất 1
Nhóm mạch tia anode V1,V3 với các pha nguồn tương ứng là u và 0, dấu qui ước thỏa mãn qui tắc 1
Nhóm cathode gồm V2,V4 với các pha nguồn tương ứng là u và 0, dấu nguồn thỏa mãn qui tắc 2 Giản đồ đóng ngắt linh kiện V1V2V3V4 được suy ra trên hình H2.14
Tổng hợp giản đồ đóng ngắt linh kiện của hai nhóm mạch tia, ta có giản đồ đóng ngắt cho mạch cầu- xem hình vẽ H2.14 Từ đó, quá trình điện áp và dòng điện được dẫn giải như sau:
Trạng thái V1V2: ud=u
Trạng thái V2V3: ud=0
Trạng thái V3V4: ud=-u
Trạng thái V4V1: ud=0
Phương trình dòng điện chung cho các khoảng là:
E dt
di L i R
u d = d + d +
Trị trung bình điện áp tải:
) cos ( )
cos ( )
π
α π
α =U 1 + =U 2 1 +
Nếu giả thiết dòng qua tải lọc phẳng id=Id, ta có:
2
d DAV SCRAV
I I
-Trị hiệu dụng dòng điện qua nguồn: I I d
π
α
− π
Ví dụ 2.7:
Aùp dụng qui tắc phân tích mạch bộ chỉnh lưu, hãy phân tích mạch bộ chỉnh lưu cầu 3
pha điều khiển bán phần (hình H2.15) Vẽ hình các đại lượng áp, dòng điện trong mạch Xác định trị trung bình áp tải, xác định áp và dòng qua các linh kiện Aùp dụng với các giá trị sau: trị hiệu dụng áp pha nguồn 220V, f=50Hz Tải R=1Ω, E=50V,
L→ ∞ Góc điều khiển α =π3[rad]
Hướng dẫn:
Bộ chỉnh lưu được tách ra làm hai nhóm chỉnh lưu tia ba pha: nhóm(V1V3V5) điều khiển hòan tòan và nhóm còn lại gồm các diode (V2V4V6) không điều khiển
Điện áp chỉnh lưu có dạng ba xung Trị trung bình điện áp chỉnh lưu với điều kiện dòng tải liên tục xác định theo hệ thức:
Trang 7Điện tử công suất 1
) cos 1 ( 2
U 6 3 )
(
π
= α
Tính tóan điện áp và dòng điện qua linh kiện giống như mạch cầu 3 pha điều khiển hòan tòan
Ví dụ 2.8:
chỉnh lưu, hãy phân tích mạch bộ
chỉnh lưu cầu 3 pha điều khiển hoàn toàn với hai diode không V01
và V02 (hình H2.16) Vẽ hình các đại lượng áp, dòng điện trong mạch Xác định trị trung bình áp tải, xác định áp và dòng qua các linh kiện, chú ý biện luận theo giá trị góc kíchα Nhận xét vai trò của các diode không Aùp dụng với các giá trị sau: trị hiệu dụng áp pha nguồn 220V, f=50Hz Tải R=10Ω, E=100V, L→ ∞ Góc điều khiển α =π4[rad]
Hướng dẫn:
Thực hiện tách mạch chỉnh lưu cầu ba pha với hai diode không trên hình H2.16 thành hai nhóm mạch tia ba pha: nhóm mạch tia với diode không V01 (V1V3V5, V01) và nhóm mạch tia với diode V02 (V2V4V6V02) Sau đó áp dụng qui tắc 1 và 2 để giải bài tóan trên Chú ý phạm vi có ảnh hưởng của các diode không
Ví dụ 2.9: Động cơ DC có phần ứng và mạch kích từ được cung cấp điện bởi bộ chỉnh
lưu cầu 3 pha điều khiển bán phần theo sơ đồ H2.17 Cho biết trị hiệu dụng áp pha nguồn 220V, f=50Hz
E=100V, Lư→ ∞ Góc điều khiển
]
[rad
4
π
Rkt=15Ω, Lkt → ∞ Phân tích quá trình điện áp và dòng điện qua mạch phần ứng và cuộn kích từ Xác định trị trung bình dòng điện qua phần ứng và cuộn kích từ
Hướng dẫn: bộ chỉnh lưu cung cấp
nguồn dc cho phần ứng và cuộn kích từ độc lập Bằng cách biến đổi đơn giản dễ thấy rằng nguồn cấp cho mạch kích từ là mạch tia 3 pha không đối xứng (u1-u3),(u2-u3) và 0 Sau đó, áùp dụng qui tắc phân tích mạch chỉnh lưu tia
Trang 8Điện tử công suất 1
So sánh hệ số công suất giữa bộ chỉnh lưu cầu một pha điều khiển toàn phần và bộ chỉnh lưu cầu một pha điều khiển bán phần Cho biết áp nguồn xoay chiều, công suất tải và dòng tải trong hai trường hợp là như nhau U = 220V, Pd= 10kW Dòng tải id liên tục và phẳng id
= Id = 100A
Giải:
Công suất tải dạng mạch điều khiển toàn phần
dtp tp dtp
dtp
π . .cos
=
và mạch điều khiển bán phần
dbp bp dbp
dbp
2
1 2
π
+
=
=
Công suất biểu kiến của nguồn trong hai trường hợp:
dbp
bp bp
bp
dtp tp
tp
I.
U I.
U S
I.
U I.
U
S
π
α
− π
=
=
=
=
Từ đó hệ số công suất λ:
4545 , 0 100 220
000 10 I.
U
P S
P
dbp
tp tp
tp
λ
dbp bp
d bp
bp bp
I.
U
P S
P
π
α
− π
=
=
λ
Xác định αbp:
56105 , 1
00974 , 0 1 100 220 2
000 10 1 I.
U 2
P cos
bp
d
d bp
= α
⇒
=
− π
=
− π
= α
6408 , 0 100 561 , 1 220
10000 S
P
bp
bp
π
− π
=
=
λ
Từ đó: mạch chỉnh lưu điều khiển bán phần đạt giá trị hệ số công suất cao hơn
Ví dụ 2.11:
Mạch kích từ cho động cơ một chiều được mắc vào bộ chỉnh lưu mạch tia một pha với diode zero (hình H2.18a) Áp nguồn u= 220 2sin314t [V], tham số mạch kích từ L = 0,1H, R =
10 Ω Góc điều khiển
2
π
Viết phương trình mô tả hoạt động của mạch ở xác lập Tính Ud, Id
Giải :
Trang 9Điện tử công suất 1
Áp dụng qui tắc tổng quát phân tích bộ chỉnh lưu, với diode được xem như một dạng SCR được kích liên tục và nó có áp nguồn tương ứng bằng 0 Do trong khoảng thời gian diode đóng, phương trình mạch tải :
dt
di L i.
R
d +
= có nghiệm xác lập id = 0 khi t→ ∞ nên rõ ràng dòng id liên tục trong khoảng này
Khi V1 đóng :
dt
di L i R u
u d = = +d . d Dòng tải id tăng
Kết quả:
Trị trung bình áp tải:
2 cos 1 2
2 220 cos
1 2 U
dx x sin u 2
1 dx u 2
1 U m
m
2 d d
=
⎟
⎠
⎞
⎜
⎝
π
= α + π
=
π
= π
α + α
Trị trung bình dòng kích từ
R
U R
E U
10
5
49 =
=
=
−
=
